ତସ୍ମାଚ୍ ଚୈଵ ସମୁତ୍ପନ୍ନୌ ନିପୁଣୌ ସୂତମାଗଧୌ ତେନେଯଂ ଗୌର୍ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଦୁଗ୍ଧା ସସ୍ଯାନି ଭୂଭୃତା
ତାଙ୍କଠାରୁ ଦକ୍ଷ ଶୂତ ଓ ମାଗଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ମୁନିମାନଙ୍କ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଭୂମି-ଗାଈକୁ ରାଜା ଚାଷ ପାଇଁ ଦୁହିଥିଲେ।
ପ୍ରଜାନାଂ ଵୃତ୍ତିକାମେନ ଦେଵୈଃ ସର୍ଷିଗଣୈଃ ସହ ପିତୃଭିର୍ ଦାନଵୈଶ୍ ଚୈଵ ଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ ଅପ୍ସରୋଗଣୈଃ
ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ, ପିତୃମାନେ, ଦାନବମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ।
ସର୍ପୈଃ ପୁଣ୍ଯଜନୈଶ୍ ଚୈଵ ଵୀରୁଦ୍ଭିଃ ପର୍ଵତୈସ୍ ତଥା ତେଷୁ ତେଷୁ ଚ ପାତ୍ରେଷୁ ଦୁହ୍ଯମାନା ଵସୁଂଧରା
ସର୍ପ, ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ପାତ୍ରରେ ଏହି ଭୂମିକୁ ଦୁହିଥିଲେ।
ପ୍ରାଦାଦ୍ ଯଥେପ୍ସିତଂ କ୍ଷୀରଂ ତେନ ପ୍ରାଣାନ୍ ଅଧାରଯନ୍ ପୃଥୋସ୍ ତୁ ପୁତ୍ରୌ ଧର୍ମଜ୍ଞୌ ଯଜ୍ଞାନ୍ତେ ଽନ୍ତର୍ଧିପାତିନୌ
ସେ ଭୂମି ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଚାହିଁଲେ, ସେଉଁଠି ଦୁଧ ଦେଲେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ। ପୃଥୁଙ୍କୁ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଥିଲେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବା।
ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ହଵିର୍ଧାନମ୍ ଅନ୍ତର୍ଧାନାଦ୍ ଵ୍ଯଜାଯତ ହଵିର୍ଧାନାତ୍ ଷଡ୍ ଆଗ୍ନେଯୀ ଧିଷଣାଜନଯତ୍ ସୁତାନ୍
ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ଅନ୍ତର୍ଧାନଠାରୁ ହବିର୍ଧାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ହବିର୍ଧାନଠାରୁ ଆଗ୍ନେୟୀ ଛଅଜଣ ଧିଷଣା ନାମକ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଂ ଶୁକ୍ରଂ ଗଯଂ କୃଷ୍ଣଂ ଵ୍ରଜାଜିନୌ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିର୍ ଭଗଵାନ୍ ମହାନ୍ ଆସୀତ୍ ପ୍ରଜାପତିଃ
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ, ଶୁକ୍ର, ଗୟ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଭ୍ରଜାଜିନ—ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ମହାନ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ।
ହଵିର୍ଧାନାନ୍ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଯେନ ସଂଵର୍ଧିତାଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିର୍ ଭଗଵାନ୍ ପୃଥିଵୀତଲଚାରିଣୀଃ
ମୁନିମାନଙ୍କ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ହବିର୍ଧାନଠାରୁ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାମାନେ ଲାଲନ-ପାଳନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଚଳିଥିବାମାନେଙ୍କ ଅଧିପତି ଥିଲେ।
ସମୁଦ୍ରତନଯାଯାଂ ତୁ କୃତଦାରୋ ଽଭଵତ୍ ପ୍ରଭୁଃ ମହତସ୍ ତପସଃ ପାରେ ସଵର୍ଣାଯାଂ ପ୍ରଜାପତିଃ
ସେ ଭଗବାନ ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ବଡ଼ ତପସ୍ୟା ପରେ ସବର୍ଣ୍ଣାଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମିଥିଲେ।
ସଵର୍ଣାଧତ୍ତ ସାମୁଦ୍ରୀ ଦଶ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଃ ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରଚେତସୋ ନାମ ଧନୁର୍ଵେଦସ୍ଯ ପାରଗାନ୍
ସବର୍ଣ୍ଣା, ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟାଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କୁ ଦଶଜଣ ପୁଅ ହେଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଚେତସ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଧନୁର୍ବେଦର ଅନୁଷ୍ଠାନ କୁଶଳ।
ଅପୃଥଗ୍ଧର୍ମଚରଣାସ୍ ତେ ଽତପ୍ଯନ୍ତ ମହତ୍ ତପଃ ଦଶ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସମୁଦ୍ରସଲିଲେଶଯାଃ
ସେମାନେ ଏକତାର ସତ୍ୟ ଆଚରଣ କରି, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଶୟନ କରି ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ତପଶ୍ ଚରତ୍ସୁ ପୃଥିଵୀଂ ପ୍ରଚେତଃସୁ ମହୀରୁହାଃ ଅରକ୍ଷମାଣାମ୍ ଆଵଵ୍ରୁର୍ ବଭୂଵାଥ ପ୍ରଜାକ୍ଷଯଃ
ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଚେତାସମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେବା ସମୟରେ, ଗଛମାନେ ଅରକ୍ଷିତ ଥିଲେ। ସେହିଠାରୁ ଗଛମାନେ ସବୁଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ହ୍ରାସ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ନାଶକନ୍ ମାରୁତୋ ଵାତୁଂ ଵୃତଂ ଖମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଦ୍ରୁମୈଃ ଦଶ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନ ଶେକୁଶ୍ ଚେଷ୍ଟିତୁଂ ପ୍ରଜାଃ
ବାତାସ ହୁଁଆ ଯାଇପାରୁନଥିଲା, ଆକାଶ ଗଛମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଇଥିଲା। ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳାଚଳ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତଦ୍ ଉପଶ୍ରୁତ୍ଯ ତପସା ଯୁକ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଚେତସଃ ମୁଖେଭ୍ଯୋ ଵାଯୁମ୍ ଅଗ୍ନିଂ ଚ ସସୃଜୁର୍ ଜାତମନ୍ଯଵଃ
ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରଚେତାସମାନେ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ।
ଉନ୍ମୂଲାନ୍ ଅଥ ଵୃକ୍ଷାଂସ୍ ତୁ କୃତ୍ଵା ଵାଯୁର୍ ଅଶୋଷଯତ୍ ତାନ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଅଦହଦ୍ ଘୋର ଏଵମ୍ ଆସୀଦ୍ ଦ୍ରୁମକ୍ଷଯଃ
ତାପରେ ବାୟୁ ଗଛମାନେ ଉଖଳି ଶୁଖାଇଦେଲା, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳାଇଦେଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ଗଛମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଦ୍ରୁମକ୍ଷଯମ୍ ଅଥୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା କିଂଚିଚ୍ ଛିଷ୍ଟେଷୁ ଶାଖିଷୁ ଉପଗମ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ ଏତାଂସ୍ ତଦା ସୋମଃ ପ୍ରଜାପତୀନ୍
ଗଛମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, କେବଳ କିଛି ଡାଳ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା। ସେବେଳେ ସୋମ ଦେବତା ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ।
କୋପଂ ଯଚ୍ଛତ ରାଜାନଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଃ ଵୃକ୍ଷଶୂନ୍ଯା କୃତା ପୃଥ୍ଵୀ ଶାମ୍ଯେତାମ୍ ଅଗ୍ନିମାରୁତୌ
ହେ ରାଜାମାନେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଚେତାସମାନେ, ତୁମେ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କର। ପୃଥିବୀ ଗଛଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି—ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ରତ୍ନଭୂତା ଚ କନ୍ଯେଯଂ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ଵରଵର୍ଣିନୀ ଭଵିଷ୍ଯଂ ଜାନତା ତାତ ଧୃତା ଗର୍ଭେଣ ଵୈ ମଯା
ଏହି ଜନନୀ, ଶୋଭାମୟୀ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପବତୀ, ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ସମାନ। ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଜାଣି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରିଥିଲି।
ମାରିଷା ନାମ ନାମ୍ନୈଷା ଵୃକ୍ଷାଣାମ୍ ଇତି ନିର୍ମିତା ଭାର୍ଯା ଵୋ ଽସ୍ତୁ ମହାଭାଗାଃ ସୋମଵଂଶଵିଵର୍ଧିନୀ
ଏହାଙ୍କ ନାମ ମାରିଷା, ଗଛମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି। ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ, ତିନି ତୁମେ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଗୃହଣ କର, ସୋମ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବେ।
ଯୁଷ୍ମାକଂ ତେଜସୋ ଽର୍ଧେନ ମମ ଚାର୍ଧେନ ତେଜସଃ ଅସ୍ଯାମ୍ ଉତ୍ପତ୍ସ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଦକ୍ଷୋ ନାମ ପ୍ରଜାପତିଃ
ତୁମମାନଙ୍କ ତପୋଶକ୍ତିର ଅର୍ଧ ଓ ମୋର ଅର୍ଧ ଶକ୍ତିରେ, ଏହି ମାରିଷାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏକ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ପ୍ରଜାପତି ଡକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେବେ।
ସ ଇମାଂ ଦଗ୍ଧଭୂଯିଷ୍ଠାଂ ଯୁଷ୍ମତ୍ତେଜୋମଯେନ ଵୈ ଅଗ୍ନିନାଗ୍ନିସମୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରଜାଃ ସଂଵର୍ଧଯିଷ୍ଯତି
ସେ, ତୁମ ତପୋଶକ୍ତିରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନି ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅଧିକାଂଶ ଜଳିଯାଇଥିବା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପୁନିଥରେ ବୃଦ୍ଧି କରିବେ।
ତତଃ ସୋମସ୍ଯ ଵଚନାଜ୍ ଜଗୃହୁସ୍ ତେ ପ୍ରଚେତସଃ ସଂହୃତ୍ଯ କୋପଂ ଵୃକ୍ଷେଭ୍ଯଃ ପତ୍ନୀଂ ଧର୍ମେଣ ମାରିଷାମ୍
ତାପରେ ସୋମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଚେତାସମାନେ ଗଛମାନଙ୍କୁ ନେଇ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ମାରିଷାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଦଶଭ୍ଯସ୍ ତୁ ପ୍ରଚେତୋଭ୍ଯୋ ମାରିଷାଯାଂ ପ୍ରଜାପତିଃ ଦକ୍ଷୋ ଜଜ୍ଞେ ମହାତେଜାଃ ସୋମସ୍ଯାଂଶେନ ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ମାରିଷା ଓ ଦଶ ପ୍ରଚେତାଙ୍କ ଠାରୁ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଜାପତି ଡକ୍ଷ, ସୋମଙ୍କ ଅଂଶ ଧାରଣ କରି, ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଅଚରାଂଶ୍ ଚ ଚରାଂଶ୍ ଚୈଵ ଦ୍ଵିପଦୋ ଽଥ ଚତୁଷ୍ପଦଃ ସ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ମନସା ଦକ୍ଷଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଅସୃଜତ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଡକ୍ଷ ମନରେ ଭାବି, ଅଚଳ ଓ ଚଳ ପ୍ରାଣୀ, ଦୁଇପଦୀ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ସେ ନାରୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଦଦୌ ଦଶ ସ ଧର୍ମାଯ କଶ୍ଯପାଯ ତ୍ରଯୋଦଶ ଶିଷ୍ଟାଃ ସୋମାଯ ରାଜ୍ଞେ ଚ ନକ୍ଷତ୍ରାଖ୍ଯା ଦଦୌ ପ୍ରଭୁଃ
ସେ ଦଶଜଣୀ କୁଁ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଜଣୀ କୁଁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଅବଶିଷ୍ଟମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ନକ୍ଷତ୍ର ନାମକ ଝିଅମାନେ ଦେଲେ।
ତାସୁ ଦେଵାଃ ଖଗା ଗାଵୋ ନାଗା ଦିତିଜଦାନଵାଃ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ ଚୈଵ ଜଜ୍ଞିରେ ଽନ୍ଯାଶ୍ ଚ ଜାତଯଃ
ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଦେବତା, ପକ୍ଷୀ, ଗାଈ, ସର୍ପ, ଦାନବ ଓ ଦିତିଜ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରାଃ ପ୍ରଜା ମୈଥୁନସଂଭଵାଃ ସଂକଲ୍ପାଦ୍ ଦର୍ଶନାତ୍ ସ୍ପର୍ଶାତ୍ ପୂର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ପ୍ରଜା
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଜାମାନେ ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ପୂର୍ବେ, ଇଚ୍ଛା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୋରଗରକ୍ଷସାମ୍ ସଂଭଵସ୍ ତୁ ଶ୍ରୁତୋ ଽସ୍ମାଭିର୍ ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଡକ୍ଷଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜଜ୍ଞେ ଦକ୍ଷଃ କିଲ ଶୁଭଵ୍ରତଃ ଵାମାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାତ୍ ତଥା ଚୈଵଂ ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ଵ୍ଯଜାଯତ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ଶୁଭବ୍ରତ ଡକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେପରି, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
କଥଂ ପ୍ରାଚେତସତ୍ଵଂ ସ ପୁନର୍ ଲେଭେ ମହାତପାଃ ଏତଂ ନଃ ସଂଶଯଂ ସୂତ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁଂ ତ୍ଵମ୍ ଇହାର୍ହସି ଦୌହିତ୍ରଶ୍ ଚୈଵ ସୋମସ୍ଯ କଥଂ ଶ୍ଵଶୁରତାଂ ଗତଃ
ସେ ମହାତପସ୍ବୀ କିପରି ପୁନି ପ୍ରାଚେତସ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇଲେ? ଏହି ସନ୍ଦେହଟିକୁ ଆମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଆପଣ ଉଚିତ, ସୂତ। ଏବଂ ସୋମଙ୍କର ନାତି କିପରି ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁର ହେଲେ?
ଉତ୍ପତ୍ତିଶ୍ ଚ ନିରୋଧଶ୍ ଚ ନିତ୍ଯଂ ଭୂତେଷୁ ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ଋଷଯୋ ଽତ୍ର ନ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଵିଦ୍ଯାଵନ୍ତଶ୍ ଚ ଯେ ଜନାଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜଗଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ସଦା ଚାଲିଥାଏ। ଋଷିମାନେ ଓ ଜେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଏଥିରେ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।