ତମ୍ ଉଵାଚ ମହୀ ଭୀତା ପୃଥୁଂ ତଂ ପୃଥୁଲୋଚନମ୍
ତାପରେ ଭୂମି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମଯି ଜୀର୍ଣା ମହୌଷଧ୍ଯଃ କଥଂ ଦାତୁମ୍ ଅହଂ କ୍ଷମା
ମୋ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ମହାଔଷଧି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି; ମୁଁ କିପରି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଇପାରିବି?
ତତଃ ସକୋପୋ ନୃପତିସ୍ ତାମ୍ ଆହ ପୃଥିଵୀଂ ପୁନଃ
ତାପରେ ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପୁନିଥରେ ଭୂମିକୁ କହିଲେ।
ନୋ ଚେଦ୍ ଦଦାସ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ଵୈ ହତ୍ଵା ଦାସ୍ଯେ ମହୌଷଧୀଃ
ଯଦି ତୁମେ ଆଜି ଦେଉନାହଁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ହତ୍ୟା କରି ନିଜେ ମହାଔଷଧି ଦେଇଦେବି।
କଥଂ ହଂସି ସ୍ତ୍ରିଯଂ ରାଜଞ୍ ଜ୍ଞାନୀ ଭୂତ୍ଵା ନୃପୋତ୍ତମ ଵିନା ମଯା କଥଂ ଚେମାଃ ପ୍ରଜାଃ ସଂଧାରଯିଷ୍ଯସି
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ଏକ ଜଣା ଜନାନୀଙ୍କୁ କିପରି ହତ୍ୟା କରିପାରିବ? ମୋ ବିନା ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ କିପରି ଟିକି ରହିପାରିବେ?
ଯତ୍ରୋପକାରୋ ଽନେକାନାମ୍ ଏକନାଶେ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ଦୋଷସ୍ ତତ୍ର ପୃଥିଵି ତପସା ଧାରଯେ ପ୍ରଜାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଏକଙ୍କ ନଷ୍ଟରେ ଅନେକଙ୍କ ଉପକାର ହୁଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ଭୂମି। ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ଟିକେଇ ରଖିବି।
ନ ଦୋଷମ୍ ଅତ୍ର ପଶ୍ଯାମି ନାଚକ୍ଷେ ଽନର୍ଥକଂ ଵଚଃ ଯସ୍ମିନ୍ ନିପାତିତେ ସୌଖ୍ଯଂ ବହୂନାମ୍ ଉପଜାଯତେ ମୁନଯସ୍ ତଦ୍ଵଧଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଅଶ୍ଵମେଧଶତାଧିକମ୍
ଏଠାରେ ମୁଁ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନି, ଏହି କଥାକୁ ଅର୍ଥହୀନ ମଧ୍ୟ ଭାବୁନି; କାରଣ, ଏହା କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ ହେଲେ ବହୁ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଖ ଆସେ। ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସେ ଏକଙ୍କ ବଧ ଶତାଧିକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରୁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ତତୋ ଦେଵାଶ୍ ଚ ଋଷଯଃ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ନୃପୋତ୍ତମମ୍ ମହୀଂ ଚ ମାତରଂ ଦେଵୀମ୍ ଊଚୁଃ ସୁରଗଣାସ୍ ତଦା
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଭୂମି ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସୁରମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ।
ଭୂମେ ଗୋରୂପିଣୀ ଭୂତ୍ଵା ପଯୋରୂପା ମହୌଷଧୀଃ ଦେହି ତ୍ଵଂ ପୃଥଵେ ରାଜ୍ଞେ ତତଃ ପ୍ରୀତୋ ଭଵେନ୍ ନୃପଃ ପ୍ରଜାସଂରକ୍ଷଣଂ ଚ ସ୍ଯାତ୍ ତତଃ କ୍ଷେମଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ହେ ଭୂମି, ଗାଈ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଦୁଧ ଓ ମହାଔଷଧି ରୂପେ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କୁ ଦିଅ। ତେବେ ରାଜା ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ପ୍ରଜାମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେବ।
ତତୋ ଗୋରୂପମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ଭୂମ୍ଯ୍ ଆସୀତ୍ କପିଲାନ୍ତିକେ ଦୁଦୋହ ଚ ମହୌଷଧ୍ଯୋ ରାଜା ଵେନକରୋଦ୍ଭଵଃ
ତାପରେ ଭୂମି ଗାଈ ଆକାର ଧାରଣ କରି କପିଳଙ୍କ ନିକଟରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ବେନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ରାଜା ପୃଥୁ ମହାଔଷଧି ଦୁଧ ଦୋହିଲେ।
ଯତ୍ର ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵା ଋଷଯଃ କପିଲୋ ମୁନିଃ ମହୀଂ ଗୋରୂପମ୍ ଆପନ୍ନାଂ ନର୍ମଦାଯାଂ ମହାମୁନେ
ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷିମାନେ ଓ କପିଳ ମୁନି ଏକାଠି ହୋଇ, ମହାମୁନି, ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ଭୂମିଙ୍କୁ ଗାଈ ଆକାରରେ ଦେଖିଥିଲେ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯାଂ ଭାଗୀରଥ୍ଯାଂ ଗୋଦାଵର୍ଯାଂ ଵିଶେଷତଃ ମହାନଦୀଷୁ ସର୍ଵାସୁ ଦୁଦୁହେ ଽସୌ ପଯୋ ମହତ୍
ସରସ୍ୱତୀ, ଭାଗୀରଥୀ, ବିଶେଷ କରି ଗୋଦାବରୀ ଓ ସମସ୍ତ ମହାନଦୀରେ ସେ ମହାଦୁଧ ଦୋହିଥିଲେ।
ସା ଦୁହ୍ଯମାନା ପୃଥୁନା ପୁଣ୍ଯତୋଯାଭଵନ୍ ନଦୀ ଗୌତମ୍ଯା ସଂଗତା ଚାଭୂତ୍ ତଦ୍ ଅଦ୍ଭୁତମ୍ ଇଵାଭଵତ୍
ପୃଥୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ ଦୋହାଯିବା ସମୟରେ ନଦୀ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଗୌତମୀ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଲା; ଏହା ଦେଖି ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗିଲା।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ କପିଲାସଂଗମଂ ଵିଦୁଃ ତତ୍ରାଷ୍ଟାଶୀତିଃ ପୂଜ୍ଯାନି ସହସ୍ରାଣି ମହାମତେ
ସେଇ ସମୟରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ 'କପିଳାସଙ୍ଗମ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏଠାରେ ଅଠାଉଁଠି ହଜାରିଏ ଆଦରଣୀୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ହେ ମହାମତି।
ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ମୁନିଗଣାଃ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଅପି ନାରଦ ପାଵନାନି ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଂସ୍ ତାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଅନୁକ୍ରମାତ୍
ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ହେ ନାରଦ, ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।
ଦେଵସ୍ଥାନମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍ ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଯତ୍ନେନ ନାରଦ
ଦେବସ୍ଥାନ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏହି ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ହେ ନାରଦ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ପୁରା କୃତଯୁଗସ୍ଯାଦୌ ଦେଵଦାନଵସଂଗରେ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଵା ସିଂହିକେତି ଵିଖ୍ଯାତା ଦୈତ୍ଯସୁନ୍ଦରୀ
ପ୍ରାଚୀନ କୃତଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ସିଂହିକା ନାମକ ଏକ ଦାନବୀ କୁମାରୀ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ମହାଦୈତ୍ଯୋ ରାହୁର୍ ନାମ ମହାବଲଃ ଅମୃତେ ତୁ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ସୈଂହିକେଯେ ଚ ଭେଦିତେ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାଦାନବ ରାହୁ। ଅମୃତ ଉପଜିବା ସମୟରେ ଓ ସିଂହିକାପୁତ୍ର ବିଭାଜିତ ହେବାବେଳେ—
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାଦୈତ୍ଯୋ ମେଘହାସ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ପିତରଂ ଘାତିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତପସ୍ ତେପେ ଽତିଦୁଃଖିତଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ମହାଦାନବ ମେଘହାସ। ପିତାଙ୍କୁ ମାରାଯିବା ଖବର ଶୁଣି, ସେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତପସ୍ୟା କରିଲେ।
ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ରାହୁସୁତଂ ଗୌତମୀତୀରମ୍ ଆଶ୍ରିତମ୍ ଦେଵାଶ୍ ଚ ଋଷଯଃ ସର୍ଵେ ତମ୍ ଊଚୁର୍ ଅତିଭୀତଵତ୍
ରାହୁଙ୍କ ପୁଅ ମେଘହାସ ଗୌତମୀ ତୀରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତପୋ ଜହି ମହାବାହୋ ଯତ୍ ତେ ମନସି ସଂସ୍ଥିତମ୍ ସର୍ଵଂ ଭଵତୁ ନାମେଦଂ ଶିଵଗଙ୍ଗାପ୍ରସାଦତଃ ଶିଵଗଙ୍ଗାପ୍ରସାଦେନ କିଂ ନାମାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଦୁର୍ଲଭମ୍
ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼। ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ସେସବୁ ପୂରଣ ହେଉ। ଶିବଗଙ୍ଗାଙ୍କ କୃପାରେ ଏଠାରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ।
ପରିଭୂତଃ ପିତା ପୂଜ୍ଯୋ ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ ମମ ଦୈଵତମ୍ ତସ୍ଯାପି ମମ ଚାତ୍ଯନ୍ତଂ ପ୍ରୀତିଶ୍ ଚ କ୍ରିଯତେ ଯଦି
ମୋର ପିତା, ଯିଏ ପୂଜ୍ୟ, ତୁମେ ମୋର ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନିତ କରିଛ। ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ସର୍ବାଧିକ ସ୍ନେହ ଦିଅଯିବ—
ଭଵଦ୍ଭିସ୍ ତପସୋ ଽସ୍ମାଚ୍ ଚ ଅହଂ ଵୈରାନ୍ ନିଵର୍ତଯେ ଵୈରନିର୍ଯାତନଂ କାର୍ଯଂ ପୁତ୍ରେଣ ପିତୁର୍ ଆଦରାତ୍ ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତେ ଭଵନ୍ତଶ୍ ଚେତ୍ ପୂର୍ଣାସ୍ ତନ୍ ମେ ମନୋରଥାଃ
ତୁମେ ଓ ମୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶତ୍ରୁତା ଛାଡ଼ିବି। ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଦର ଦେଖାଇ ପୁଅ ଶତ୍ରୁତା ଦୂର କରିବାକୁ ଚାହିଁ। ତୁମେ ଯଦି ଏହି ଇଚ୍ଛା କର, ତେବେ ମୋର ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ ହେବ।
ତତଃ ସୁରଗଣାଃ ସର୍ଵେ ରାହୁଂ ଚକ୍ରୁର୍ ଗ୍ରହାନୁଗମ୍ ତଂ ଚାପି ମେଘହାସଂ ତେ ଚକ୍ରୂ ରାକ୍ଷସପୁଂଗଵମ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତ ସୁରମାନେ ରାହୁଙ୍କୁ ଗ୍ରହ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ମେଘହାସଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରିଦେଲେ।
ତତୋ ଽଭଵଦ୍ ରାହୁସୁତୋ ନୈରୃତାଧିପତିଃ ପ୍ରଭୁଃ ପୁନଶ୍ ଚାହ ସୁରାନ୍ ଦୈତ୍ଯୋ ମମ ଖ୍ଯାତିର୍ ଯଥା ଭଵେତ୍
ତାପରେ ରାହୁର ପୁଅ, ନୈୃତ୍ୟ ଦିଗର ଅଧିପତି, ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ— 'ମୋର ଖ୍ୟାତି ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ୍।'
ତୀର୍ଥସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଶ୍ ଚ ଦାତଵ୍ଯ ଇତି ମେ ମତିଃ ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଦଦୁର୍ ଦେଵାଃ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ମନୋଗତମ୍
ସେ କହିଲେ, 'ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଶକ୍ତି ଦେବା ଦରକାର।' ଏହାକୁ ମନେ ରଖି, ଦେବତାମାନେ ସେମାନଙ୍କର ମନରେ ଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ଦେଇଦେଲେ।
ଦୈତ୍ଯେଶ୍ଵରସ୍ଯ ଦେଵର୍ଷେ ତନ୍ନାମ୍ନା ତୀର୍ଥମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଦେଵା ଯତୋ ଽଭଵନ୍ ସର୍ଵେ ତତ୍ର ସ୍ଥାନେ ମହାମତେ
ହେ ଦେବମୁନି, ଦେବତାମାନେ ସେଠାରେ ଥିବାରୁ, ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧିପତିଙ୍କ ନାମରେ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ନାମ ହୋଇଛି।
ଦେଵସ୍ଥାନଂ ତୁ ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଦେଵାନାମ୍ ଅପି ଦୁର୍ଲଭମ୍ ଯତ୍ର ଦେଵେଶ୍ଵରୋ ଦେଵୋ ଦେଵତୀର୍ଥଂ ତତଃ ସ୍ମୃତମ୍
ସେହି ଦେବସ୍ଥାନ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥାନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଦେବତୀର୍ଥ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତତ୍ରାଷ୍ଟାଦଶ ତୀର୍ଥାନି ଦୈତ୍ଯପୂଜ୍ଯାନି ନାରଦ ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ମହାପାତକନାଶନମ୍
ହେ ନାରଦ, ସେଠାରେ ଅଠାରୋଟି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେତ୍ୟମାନେ ପୂଜନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ମହାପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ସିଦ୍ଧତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଯତ୍ର ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରୋ ହରଃ ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵସିଦ୍ଧିକରଂ ନୃଣାମ୍
ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ସିଦ୍ଧତୀର୍ଥ' ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ନାଥ ହରା ଅଛନ୍ତି; ଏହାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।