ତତୋ ଽବ୍ରଵୀନ୍ ମୁନିର୍ ଧ୍ଯାତ୍ଵା କପିଲସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆଗତାନ୍ ମୁନୀନ୍
ତାପରେ କପିଳ ମୁନି ଧ୍ୟାନ କରି, ଏସାଥିରେ ଆସିଥିବା ମୁନିମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵେନସ୍ଯୋରୁର୍ ଵିମଥ୍ଯୋ ଽଭୂତ୍ ତତଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି
ବେନଙ୍କ ଉରୁକୁ ମଥିଲେ, ସେଠାରୁ କେହି ଜନ୍ମ ନେବେ।
ତଥୈଵ ଚକ୍ରୁର୍ ମୁନଯୋ ଵେନସ୍ଯୋରୁଂ ଵିମଥ୍ଯ ଵୈ ତତ୍ରୋତ୍ପନ୍ନୋ ମହାପାପଃ କୃଷ୍ଣୋ ରୌଦ୍ରପରାକ୍ରମଃ
ମୁନିମାନେ କପିଳଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ବେନଙ୍କ ଉରୁକୁ ମଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଏକ ମହାପାପୀ, କଳା ରଙ୍ଗର, ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନଯୋ ଭୀତା ନିଷୀଦସ୍ଵେତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ ନିଷାଦଃ ସୋ ଽଭଵତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନିଷାଦାଶ୍ ଚାଭଵଂସ୍ ତତଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନିମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ବସ'। ଏହିପରି ସେ ନିଷାଦ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ନିଷାଦମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଵେନବାହୁଂ ମମନ୍ଥୁସ୍ ତେ ଦକ୍ଷିଣଂ ଧର୍ମସଂହିତମ୍ ତତଃ ପୃଥୁସ୍ଵରଶ୍ ଚୈଵ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତଃ
ତାପରେ ସେମାନେ ବେନଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତକୁ ଯେଉଁଥିରେ ଧର୍ମ ଥିଲା, ମଥିଲେ। ଏଠାରୁ ପ୍ରଥୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଣ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲା।
ରାଜାଭଵତ୍ ପୃଥୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମସାମର୍ଥ୍ଯସଂଯୁତଃ ତମ୍ ଆଗତ୍ଯ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଅଭିନନ୍ଦ୍ଯ ଵରାଞ୍ ଶୁଭାନ୍
ପ୍ରଥୁ ରାଜା ହେଲେ, ମହିମା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ଏବଂ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ତସ୍ମୈ ଦଦୁସ୍ ତଥାସ୍ତ୍ରାଣି ମନ୍ତ୍ରାଣି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ ତତୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍ ମୁନିଗଣାସ୍ ତଂ ପୃଥୁଂ କପିଲେନ ଚ
ସେମାନେ ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଗୁଣମୟ ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ। ତାପରେ ମୁନିମାନେ ଏବଂ କପିଳ, ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆହାରଂ ଦେହି ଜୀଵେଭ୍ଯୋ ଭୁଵା ଗ୍ରସ୍ତୌଷଧୀର୍ ଅପି
ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଆହାର ଦିଅ, କାରଣ ଭୂମିର ଔଷଧିମାନେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି।
ତତଃ ସ ଧନୁର୍ ଆଦାଯ ଭୁଵମ୍ ଆହ ନୃପୋତ୍ତମଃ
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଧନୁଷ ଧରି ଭୂମିକୁ କହିଲେ।
ଓଷଧୀର୍ ଦେହି ଯା ଗ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରଜାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ଯେଉଁ ଔଷଧିମାନେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଫେରେଇ ଦିଅ।
ତମ୍ ଉଵାଚ ମହୀ ଭୀତା ପୃଥୁଂ ତଂ ପୃଥୁଲୋଚନମ୍
ତାପରେ ଭୂମି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମଯି ଜୀର୍ଣା ମହୌଷଧ୍ଯଃ କଥଂ ଦାତୁମ୍ ଅହଂ କ୍ଷମା
ମୋ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ମହାଔଷଧି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି; ମୁଁ କିପରି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଇପାରିବି?
ତତଃ ସକୋପୋ ନୃପତିସ୍ ତାମ୍ ଆହ ପୃଥିଵୀଂ ପୁନଃ
ତାପରେ ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପୁନିଥରେ ଭୂମିକୁ କହିଲେ।
ନୋ ଚେଦ୍ ଦଦାସ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ଵୈ ହତ୍ଵା ଦାସ୍ଯେ ମହୌଷଧୀଃ
ଯଦି ତୁମେ ଆଜି ଦେଉନାହଁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ହତ୍ୟା କରି ନିଜେ ମହାଔଷଧି ଦେଇଦେବି।
କଥଂ ହଂସି ସ୍ତ୍ରିଯଂ ରାଜଞ୍ ଜ୍ଞାନୀ ଭୂତ୍ଵା ନୃପୋତ୍ତମ ଵିନା ମଯା କଥଂ ଚେମାଃ ପ୍ରଜାଃ ସଂଧାରଯିଷ୍ଯସି
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ଏକ ଜଣା ଜନାନୀଙ୍କୁ କିପରି ହତ୍ୟା କରିପାରିବ? ମୋ ବିନା ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ କିପରି ଟିକି ରହିପାରିବେ?
ଯତ୍ରୋପକାରୋ ଽନେକାନାମ୍ ଏକନାଶେ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ଦୋଷସ୍ ତତ୍ର ପୃଥିଵି ତପସା ଧାରଯେ ପ୍ରଜାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଏକଙ୍କ ନଷ୍ଟରେ ଅନେକଙ୍କ ଉପକାର ହୁଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ଭୂମି। ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ଟିକେଇ ରଖିବି।
ନ ଦୋଷମ୍ ଅତ୍ର ପଶ୍ଯାମି ନାଚକ୍ଷେ ଽନର୍ଥକଂ ଵଚଃ ଯସ୍ମିନ୍ ନିପାତିତେ ସୌଖ୍ଯଂ ବହୂନାମ୍ ଉପଜାଯତେ ମୁନଯସ୍ ତଦ୍ଵଧଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଅଶ୍ଵମେଧଶତାଧିକମ୍
ଏଠାରେ ମୁଁ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନି, ଏହି କଥାକୁ ଅର୍ଥହୀନ ମଧ୍ୟ ଭାବୁନି; କାରଣ, ଏହା କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ ହେଲେ ବହୁ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଖ ଆସେ। ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସେ ଏକଙ୍କ ବଧ ଶତାଧିକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରୁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ତତୋ ଦେଵାଶ୍ ଚ ଋଷଯଃ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ନୃପୋତ୍ତମମ୍ ମହୀଂ ଚ ମାତରଂ ଦେଵୀମ୍ ଊଚୁଃ ସୁରଗଣାସ୍ ତଦା
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଭୂମି ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସୁରମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ।
ଭୂମେ ଗୋରୂପିଣୀ ଭୂତ୍ଵା ପଯୋରୂପା ମହୌଷଧୀଃ ଦେହି ତ୍ଵଂ ପୃଥଵେ ରାଜ୍ଞେ ତତଃ ପ୍ରୀତୋ ଭଵେନ୍ ନୃପଃ ପ୍ରଜାସଂରକ୍ଷଣଂ ଚ ସ୍ଯାତ୍ ତତଃ କ୍ଷେମଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ହେ ଭୂମି, ଗାଈ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଦୁଧ ଓ ମହାଔଷଧି ରୂପେ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କୁ ଦିଅ। ତେବେ ରାଜା ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ପ୍ରଜାମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେବ।
ତତୋ ଗୋରୂପମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ଭୂମ୍ଯ୍ ଆସୀତ୍ କପିଲାନ୍ତିକେ ଦୁଦୋହ ଚ ମହୌଷଧ୍ଯୋ ରାଜା ଵେନକରୋଦ୍ଭଵଃ
ତାପରେ ଭୂମି ଗାଈ ଆକାର ଧାରଣ କରି କପିଳଙ୍କ ନିକଟରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ବେନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ରାଜା ପୃଥୁ ମହାଔଷଧି ଦୁଧ ଦୋହିଲେ।
ଯତ୍ର ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵା ଋଷଯଃ କପିଲୋ ମୁନିଃ ମହୀଂ ଗୋରୂପମ୍ ଆପନ୍ନାଂ ନର୍ମଦାଯାଂ ମହାମୁନେ
ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷିମାନେ ଓ କପିଳ ମୁନି ଏକାଠି ହୋଇ, ମହାମୁନି, ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ଭୂମିଙ୍କୁ ଗାଈ ଆକାରରେ ଦେଖିଥିଲେ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯାଂ ଭାଗୀରଥ୍ଯାଂ ଗୋଦାଵର୍ଯାଂ ଵିଶେଷତଃ ମହାନଦୀଷୁ ସର୍ଵାସୁ ଦୁଦୁହେ ଽସୌ ପଯୋ ମହତ୍
ସରସ୍ୱତୀ, ଭାଗୀରଥୀ, ବିଶେଷ କରି ଗୋଦାବରୀ ଓ ସମସ୍ତ ମହାନଦୀରେ ସେ ମହାଦୁଧ ଦୋହିଥିଲେ।
ସା ଦୁହ୍ଯମାନା ପୃଥୁନା ପୁଣ୍ଯତୋଯାଭଵନ୍ ନଦୀ ଗୌତମ୍ଯା ସଂଗତା ଚାଭୂତ୍ ତଦ୍ ଅଦ୍ଭୁତମ୍ ଇଵାଭଵତ୍
ପୃଥୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ ଦୋହାଯିବା ସମୟରେ ନଦୀ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଗୌତମୀ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଲା; ଏହା ଦେଖି ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗିଲା।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ କପିଲାସଂଗମଂ ଵିଦୁଃ ତତ୍ରାଷ୍ଟାଶୀତିଃ ପୂଜ୍ଯାନି ସହସ୍ରାଣି ମହାମତେ
ସେଇ ସମୟରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ 'କପିଳାସଙ୍ଗମ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏଠାରେ ଅଠାଉଁଠି ହଜାରିଏ ଆଦରଣୀୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ହେ ମହାମତି।
ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ମୁନିଗଣାଃ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଅପି ନାରଦ ପାଵନାନି ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଂସ୍ ତାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଅନୁକ୍ରମାତ୍
ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ହେ ନାରଦ, ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।
ଦେଵସ୍ଥାନମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍ ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଯତ୍ନେନ ନାରଦ
ଦେବସ୍ଥାନ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏହି ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ହେ ନାରଦ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ପୁରା କୃତଯୁଗସ୍ଯାଦୌ ଦେଵଦାନଵସଂଗରେ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଵା ସିଂହିକେତି ଵିଖ୍ଯାତା ଦୈତ୍ଯସୁନ୍ଦରୀ
ପ୍ରାଚୀନ କୃତଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ସିଂହିକା ନାମକ ଏକ ଦାନବୀ କୁମାରୀ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ମହାଦୈତ୍ଯୋ ରାହୁର୍ ନାମ ମହାବଲଃ ଅମୃତେ ତୁ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ସୈଂହିକେଯେ ଚ ଭେଦିତେ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାଦାନବ ରାହୁ। ଅମୃତ ଉପଜିବା ସମୟରେ ଓ ସିଂହିକାପୁତ୍ର ବିଭାଜିତ ହେବାବେଳେ—
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାଦୈତ୍ଯୋ ମେଘହାସ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ପିତରଂ ଘାତିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତପସ୍ ତେପେ ଽତିଦୁଃଖିତଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ମହାଦାନବ ମେଘହାସ। ପିତାଙ୍କୁ ମାରାଯିବା ଖବର ଶୁଣି, ସେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତପସ୍ୟା କରିଲେ।
ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ରାହୁସୁତଂ ଗୌତମୀତୀରମ୍ ଆଶ୍ରିତମ୍ ଦେଵାଶ୍ ଚ ଋଷଯଃ ସର୍ଵେ ତମ୍ ଊଚୁର୍ ଅତିଭୀତଵତ୍
ରାହୁଙ୍କ ପୁଅ ମେଘହାସ ଗୌତମୀ ତୀରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।