ଏତତ୍ ସର୍ଵଂ ନ ଜାନାତି ରାଜ୍ଞଃ କୃତ୍ଯଂ ପୁରୋହିତଃ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ଗୁରୌ ରାଜା ଵୈଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ମହାତ୍ମନି
ପୁରୋହିତ ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିନଥିଲେ; ଗୁରୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ମହାତ୍ମା ବୈଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ସର୍ଵଂ ବଲଂ ପ୍ରେଷଯିତ୍ଵା ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଽଗ୍ନିମ୍ ଆଵିଶତ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ଗଙ୍ଗାଂ ଭାନୁଂ ସୁରାନ୍ ଅପି
ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ପଠାଇ, ରାଜା ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହିପରି କହି ଗଙ୍ଗା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମୋଦିତ କଲେ।
ଯଦି ଦତ୍ତଂ ଯଦି ହୁତଂ ଯଦି ତ୍ରାତା ପ୍ରଜା ମଯା ତେନ ସତ୍ଯେନ ସା ସାଧ୍ଵୀ ମମାଯୁଷ୍ଯେଣ ଜୀଵତୁ
ମୁଁ ଯଦି ଦାନ କରିଛି, ଯଦି ହବନ କରିଛି, ଯଦି ମୋ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି—ଏହି ସତ୍ୟରେ, ଏହି ସତୀ ମହିଳା ମୋ ଆୟୁଷ୍ୟରେ ବଞ୍ଚୁନ୍।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵାଗ୍ନୌ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ତୁ ଶର୍ଯାତୌ ନୃପସତ୍ତମେ ତଦୈଵ ଜୀଵିତା ଭାର୍ଯା ରାଜ୍ଞସ୍ ତସ୍ଯ ପୁରୋଧସଃ
ଏପରି କହି, ଶର୍ୟାତି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପୁଣି ଜୀବନ ପାଇଲେ।
ଅଗ୍ନିପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ରାଜାନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିସ୍ମଯକାରଣମ୍ ପତିଵ୍ରତାଂ ତଥା ଭାର୍ଯାଂ ମୃତାଂ ଜୀଵାନ୍ଵିତାଂ ପୁନଃ
ରାଜା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଯାହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପତିବ୍ରତା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ମୃତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣି ଜୀବନ ପାଇଥିବା କଥା ଶୁଣି—
ତଦର୍ଥଂ ଚାପି ରାଜାନଂ ତ୍ଯକ୍ତାତ୍ମାନଂ ଵିଶେଷତଃ ଆତ୍ମନଶ୍ ଚ ପୁନଃ କୃତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ମରନ୍ ନୃପତେର୍ ଗୁରୁଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ରାଜା ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବାରୁ, ରାଜାଙ୍କ ଗୁରୁ ପୁଣି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମନେ ପକାଇଲେ।
ଅହମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିମ୍ ଆଵେକ୍ଷ୍ଯ ଉତ ଯାସ୍ଯେ ପ୍ରିଯାନ୍ତିକମ୍ ଅଥଵେହ ତପସ୍ ତପ୍ସ୍ଯେ ତତୋ ନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ଦ୍ଵିଜଃ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି, କିମ୍ବା ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯିବି, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିବି; ଏପରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ସେ ଦ୍ୱିଜ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଏତଦ୍ ଏଵାତ୍ମନଃ କୃତ୍ଯଂ ମନ୍ଯେ ସୁକୃତମ୍ ଏଵ ଚ ଜୀଵଯାମି ଚ ରାଜାନଂ ତତୋ ଯାମି ପ୍ରିଯାଂ ପୁନଃ
ଏହି କାମଟିକୁ ମୁଁ ମୋର ଉଚିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଭାବେ, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ କାମ; ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଉଛି, ତାପରେ ପୁଣି ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଫେରିଯିବି।
ଏତଦ୍ ଏଵ ଶୁଭଂ ମେ ସ୍ଯାତ୍ ତତସ୍ ତୁଷ୍ଟାଵ ଭାସ୍କରମ୍ ନ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଃ କୋପି ଦେଵୋ ଽସ୍ତି ସର୍ଵାଭୀଷ୍ଟପ୍ରଦୋ ରଵେଃ
ଏହି କାମଟି ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେବ; ଏପରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବା ଦେବତା ଏକମାତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।
ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତସ୍ମୈ ସୂର୍ଯାଯ ମୁକ୍ତଯେ ଽମିତତେଜସେ ଛନ୍ଦୋମଯାଯ ଦେଵାଯ ଓଂକାରାର୍ଥାଯ ତେ ନମଃ
ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ, ବନ୍ଧନମୁକ୍ତିଦାୟକ, ଛନ୍ଦମୟ ଦେବତା, ଓଁକାରର ସ୍ୱରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଵିରୂପାଯ ସୁରୂପାଯ ତ୍ରିଗୁଣାଯ ତ୍ରିମୂର୍ତଯେ ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତିଵିନାଶାନାଂ ହେତଵେ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣଵେ
ଅନେକ ରୂପ ଓ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ତିନି ଗୁଣ ଓ ତିନି ମୂର୍ତ୍ତିର ଧାରକ, ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାରର କାରଣ, ସମର୍ଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନଃ ସୂର୍ଯୋ ଽଭୂଦ୍ ଵରଯସ୍ଵେତ୍ଯ୍ ଅଭାଷତ
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ଦାୟା ମାଗ।'
ରାଜାନଂ ଦେହି ଦେଵେଶ ଭାର୍ଯାଂ ଚ ପ୍ରିଯଵାଦିନୀମ୍ ଆତ୍ମନଶ୍ ଚ ଶୁଭାନ୍ ପୁତ୍ରାନ୍ ରାଜ୍ଞଶ୍ ଚୈଵ ଶୁଭାନ୍ ଵରାନ୍
ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ରାଜାଙ୍କୁ, ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ ପୁଅମାନେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ ଦାୟା ଦିଅ।
ତତଃ ପ୍ରାଦାଜ୍ ଜଗନ୍ନାଥଃ ଶର୍ଯାତିଂ ରତ୍ନଭୂଷିତମ୍ ତାଂ ଚ ଭାର୍ଯାଂ ଵରାନ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ ସର୍ଵଂ କ୍ଷେମମଯଂ ତଥା
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଶାର୍ୟାତି, ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାୟା ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେଲେ।
ତତୋ ଯାତଃ ପ୍ରିଯାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରୀତେନ ଚ ପୁରୋଧସା ଯଯୌ ସୁଖୀ ସ୍ଵକଂ ଦେଶଂ ତତ୍ ତୁ ତୀର୍ଥଂ ଶୁଭଂ ସ୍ମୃତମ୍
ତାପରେ ପ୍ରିୟା ପ୍ରତି ଭଲପାଇବାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ସେ ଖୁସିରେ ନିଜ ଦେଶକୁ ଗଲେ; ସେଠିକୁ ଏବେ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତତ୍ର ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଭାନୁତୀର୍ଥମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ସେଠି ତିନି ହଜାର ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେ ଦିନଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ 'ଭାନୁତୀର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୃତସଂଜୀଵନଂ ଚୈଵ ଶାର୍ଯାତଂ ଚେତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍ ମାଧୁଚ୍ଛନ୍ଦସମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍ମରଣାତ୍ ପାପନୁନ୍ ମୁନେ
ଏହାକୁ 'ମୃତସଞ୍ଜୀବନ', 'ଶାର୍ୟାତ', ଏବଂ 'ମାଧୁଚ୍ଛନ୍ଦସମାଖ୍ୟାତ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ହେ ମୁନି, ପାପ ଦୂର ହୁଏ।
ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦମ୍ ମୃତସଂଜୀଵନଂ ତତ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଆଯୁରାରୋଗ୍ଯଵର୍ଧନମ୍
ସେଠି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; 'ମୃତସଞ୍ଜୀବନ' ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବଢ଼ାଏ।
ଖଡ୍ଗତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଗୌତମ୍ଯା ଉତ୍ତରେ ତଟେ ତତ୍ର ସ୍ନାନେନ ଦାନେନ ମୁକ୍ତିଭାଗୀ ଭଵେନ୍ ନରଃ
ଏହା 'ଖଡ୍ଗତୀର୍ଥ' ଭାବେ ପରିଚିତ, ଗୌତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାରେ ଅଛି; ସେଠି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ ମଣିଷ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ତତ୍ର ଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯତ୍ନତଃ ପୈଲୂଷ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତଃ କଵଷସ୍ଯ ସୁତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ସେଠି ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ମୁଁ କହିବି, ହେ ନାରଦ, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ; 'ପୈଲୂଷ' ନାମରେ ପରିଚିତ, କବଷଙ୍କ ପୁଅ ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ।
କୁଟୁମ୍ବଭାରାତ୍ ପରିତୋ ହ୍ଯ୍ ଅର୍ଥାର୍ଥୀ ପରିଧାଵତି ନ କିମପ୍ଯ୍ ଆସସାଦାସୌ ତତୋ ଵୈରାଗ୍ଯମ୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ପରିବାର ଭାରରେ ଦବାଯାଇ, ଧନ ପାଇଁ ଏଠୁ ସେଠୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଏପରେ ସେ ବିରାକ୍ତି ଧାରଣ କଲେ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଵିମୁଖେ ଦୈଵେ ଵ୍ଯର୍ଥୀଭୂତେ ତୁ ପୌରୁଷେ ନ ଵୈରାଗ୍ଯାଦ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ପଣ୍ଡିତସ୍ଯାଵଲମ୍ବନମ୍
ଯେତେବେଳେ ଭାଗ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ ଓ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିରାକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
ଇତି ସଂଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ତଦାସୌ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ ମୁହୁଃ କ୍ରମାଗତଂ ଧନଂ ନାସ୍ତି ପୋଷ୍ଯାଶ୍ ଚ ବହଵୋ ମମ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ—'ଧନ ଆସୁନାହିଁ, ମୋର ରଖିବାକୁ ଅନେକ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି।'
ମାନୀ ଚାତ୍ମା ନ କଷ୍ଟାର୍ହୋ ହା ଧିଗ୍ ଦୁର୍ଦୈଵଚେଷ୍ଟିତମ୍ ସ କଦାଚିଦ୍ ଵୃତ୍ତିଯୁତୋ ଵୃତ୍ତିଭିଃ ପରିଵର୍ତଯନ୍
ତାଙ୍କର ମନ ଗର୍ବିତ, କଷ୍ଟ ସହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ହା, ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବର କୌଶଳ କେତେ ଦୁଃଖଦାୟକ! କେବେ କେବେ ଜୀବିକା ମିଳିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇଲେ।
ନ ଲେଭେ ତଦ୍ ଧନଂ ଵୃତ୍ତେର୍ ଵିରାଗମ୍ ଅଗମତ୍ ତଦା ସେଵା ନିଷିଦ୍ଧା ଯା କାଚିଦ୍ ଗହନା ଦୁଷ୍କରଂ ତପଃ
ସେ ସମୟରେ ସେ ଏହି ଧନ ପାଇଲେ ନାହିଁ, ବିରାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆସିଲା ନାହିଁ; ଯେଉଁ କୌଣସି ସେବା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତାହା ନିଷେଧ ହେଲା, ଏବଂ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ହେଲା।
ବଲାଦ୍ ଆକର୍ଷତୀଯଂ ମାଂ ତୃଷ୍ଣା ସର୍ଵତ୍ର ଦୁଷ୍କୃତେ ତ୍ଵଯାପକୃତମ୍ ଅଜ୍ଞାନାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ତୃଷ୍ଣେ ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତେ
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ମୋତେ ଜୋରଦରେ ସବୁଠାରେ ଅନ୍ୟାୟ କାମରେ ଆକର୍ଷିତ କରୁଛି; ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୁଃଖ କରାଇଛ; ଏହି ତୃଷ୍ଣା, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଏଵଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ମେଧାଵୀ ତୃଷ୍ଣାଛେଦାଯ କିଂ ଭଵେତ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆଲୋଚ୍ଯ ସ ପୈଲୂଷଃ ପିତରଂ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପୈଲୂଷ ତୃଷ୍ଣାକୁ କିପରି କାଟିପାରିବ, ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜ୍ଞାନାସିନା କ୍ରୋଧଲୋଭୌ ସଂସୃତିଂ ଚାତିଦୁସ୍ତରାମ୍ ଛେଦ୍ମୀମାଂ କେନ ହେ ତାତ ତମ୍ ଉପାଯଂ ଵଦ ପ୍ରଭୋ
ଜ୍ଞାନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କିପରି କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ, ଏବଂ ଏହି ଅତି ଦୁଷ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ କାଟିପାରିବି, ଏହି ଉପାୟ କହ, ହେ ବାପା, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ଈଶ୍ଵରାଜ୍ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅନ୍ଵିଚ୍ଛେଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷା ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ ତସ୍ମାଦ୍ ଆରାଧଯେଶାନଂ ତତୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ଇଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଆହୁରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ଏହି ହେଉଛି ବେଦର ଉପଦେଶ। ତେଣୁ ତୁମେ ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବା, ତାପରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇବ।
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ପୈଲୂଷୋ ଜ୍ଞାନାଯେଶ୍ଵରମ୍ ଆର୍ଚଯତ୍ ତତସ୍ ତୁଷ୍ଟୋ ମହେଶାନୋ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ ଦ୍ଵିଜାତଯେ ପ୍ରାପ୍ତଜ୍ଞାନୋ ମହାବୁଦ୍ଧିର୍ ଗାଥାଃ ପ୍ରୋଵାଚ ମୁକ୍ତିଦାଃ
'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ପୈଲୂଷ ଜ୍ଞାନ ପାଇବା ପାଇଁ ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ତାପରେ ମହାଦେବ ଖୁସି ହୋଇ, ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ଜ୍ଞାନ ଓ ମହାବୁଦ୍ଧି ପାଇ, ସେ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଗୀତିଗୁଡ଼ିକୁ କହିଲେ।