ତତଃ ସା ଵିହ୍ଵଲା ଭୂତ୍ଵା ନଦୀଭାଵମ୍ ଉପାଗତା ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତୋ ଭୀତସ୍ ତାମ୍ ଅବ୍ରଵମ୍ ଅହଂ ତଦା
ତାପରେ ସେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଏକ ନଦୀର ଆକାର ଧାରଣ କଲେ। ମୁଁ ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟଭିତ ହେଲି, ତାକୁ ସେଇ ସମୟରେ କହିଲି।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଅସତ୍ଯମ୍ ଉକ୍ତାସି ବ୍ରହ୍ମଵାଚି ସ୍ଥିତା ସତୀ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଦୃଶ୍ଯା ତ୍ଵଂ ଭୂଯାଃ ପାପରୂପାସ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ମିଥ୍ୟା କହିଛ, ଯଦିଓ ତୁମେ ଧର୍ମିକ। ଏହି କାରଣରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ପାପର ଆକାର ଧାରଣ କରିବ।
ଏତଚ୍ ଛାପଂ ଵିଦିତ୍ଵା ତୁ ତୌ ଦେଵୌ ପ୍ରଣତା ତଦା ଵିଶାପତ୍ଵଂ ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତୀ ତୁଷ୍ଟାଵ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ଶାପ ଜାଣି ଦୁଇ ଦେବତା ସେଇ ସମୟରେ ମୋ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇଲେ, ଶାପ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ଓ ପୁନିପୁନି ମୋତେ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ତତସ୍ ତୁଷ୍ଟୌ ଦେଵଦେଵୌ ପ୍ରାର୍ଥିତୌ ତ୍ରିଦଶାର୍ଚିତୌ ପ୍ରୀତ୍ଯା ହରିହରାଵ୍ ଏଵଂ ଵାଚଂ ଵାଚମ୍ ଅଥୋଚତୁଃ
ତାପରେ ଦେବଦେବ ଦୁଇଜଣ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଅନୁରୋଧ ପାଇ ଖୁସି ହେଲେ। ହରି ଓ ହରା ସ୍ନେହରେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ଗଙ୍ଗଯା ସଂଗତା ଭଦ୍ରେ ଯଦା ତ୍ଵଂ ଲୋକପାଵନୀ ତଦା ପୁନର୍ ଵପୁସ୍ ତେ ସ୍ଯାତ୍ ପଵିତ୍ରଂ ହି ସୁଶୋଭନେ
ଶୁଭେ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଲୋକପାବନୀ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ତୁମର ଶୁଭ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେହ ପୁନି ମିଳିବ।
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସାପି ଦେଵୀ ଗଙ୍ଗଯା ସଂଗତାଭଵତ୍ ଭାଗୀରଥୀ ଗୌତମୀ ଚ ତତଶ୍ ଚାପି ସ୍ଵକଂ ଵପୁଃ
‘ଏମିତି ହେଉ’ ବୋଲି କହି, ସେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଭାଗୀରଥୀ ଓ ଗୌତମୀ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ନିଜ ଦେହ ପୁନି ପାଇଲେ।
ଦେଵୀ ସା ଵ୍ଯଗମଦ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦେଵାନାମ୍ ଅପି ଦୁର୍ଲଭମ୍ ଗୌତମ୍ଯାଂ ସୈଵ ଵିଖ୍ଯାତା ନାମ୍ନା ଵାଣୀତି ପୁଣ୍ଯଦା
ହେ ବ୍ରହ୍ମାଣ, ସେ ଦେବୀ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ପାଇବାକୁ ଅସମ୍ଭବ, ତାହା ଲାଭ କଲେ। ଗୌତମୀରେ ସେ ‘ବାଣୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ।
ଭାଗୀରଥ୍ଯାଂ ସୈଵ ଦେଵୀ ସରସ୍ଵତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ ଉଭଯତ୍ରାପି ଵିଖ୍ଯାତଃ ସଂଗମୋ ଲୋକପୂଜିତଃ
ଭାଗୀରଥୀରେ ସେ ଦେବୀ ‘ସରସ୍ୱତୀ’ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ସଂଗମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।
ସରସ୍ଵତୀସଂଗମଶ୍ ଚ ଵାଣୀସଂଗମ ଏଵ ଚ ଗୌତମ୍ଯା ସଂଗତା ଦେଵୀ ଵାଣୀ ଵାଚା ସରସ୍ଵତୀ
ସରସ୍ୱତୀ ସଂଗମ ଓ ବାଣୀ ସଂଗମ—ଏଠି ଦେବୀ ବାଣୀ, ଯିଏ ଶବ୍ଦରେ ସରସ୍ୱତୀ, ଗୌତମୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ସର୍ଵତ୍ର ପୂଜିତଂ ତୀର୍ଥଂ ତତ୍ର ଵାଚା ଶିଵଂ ପ୍ରଭୁମ୍ ଦେଵେଶ୍ଵରଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିଶାପମ୍ ଅଗମଦ୍ ଯତଃ
ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ପୂଜିତ। ସେଠାରେ ଶବ୍ଦର ନାଥ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜି, ଶାପ ଦୂର ହେଲା।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଧୂଯ ଵାଗ୍ଦୌଷ୍ଟ୍ଯଂ ସ୍ଵଂ ଚ ଧାମାଗମତ୍ ପୁନଃ ତସ୍ମାତ୍ ତତ୍ର ଶୁଚିର୍ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ତତ୍ର ଚ ସଂଗମେ
ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଶବ୍ଦର ଦୋଷ ଦୂର କରି, ପୁନି ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସଂଗମରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵାଗୀଶ୍ଵରଂ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଵତା ମୁକ୍ତିମ୍ ଆପ୍ନୁଯାତ୍ ଦାନହୋମାଦିକଂ କିଂଚିଦ୍ ଉପଵାସାଦିକାଂ କ୍ରିଯାମ୍
ଏଠାରେ ଶବ୍ଦର ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଦାନ, ହୋମ କିମ୍ବା ଉପବାସ ଆଦି କୌଣସି କ୍ରିୟାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ ସଂଗମେ ପୁଣ୍ଯେ ସଂସାରେ ନ ଭଵେତ୍ ପୁନଃ ଏକୋନଵିଂଶତିଶତଂ ତୀର୍ଥାନାଂ ତୀରଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋଃ ନାନାଜନ୍ମାର୍ଜିତାଶେଷପାପକ୍ଷଯଵିଧାଯିନାମ୍
ଯିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ସଂଗମରେ କୃତ୍ୟ କରେ, ସେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ। ଉଭୟ କୂଳରେ ଏକ ଶତ ଏବଂ ଉଣିଶି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଂଚିତ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ଵିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତତ୍ର ଵୃତ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଶୃଣୁ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ମୁଦ୍ଗଲସ୍ଯ ସୁତୋ ଋଷିଃ
ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ବିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ କାନ ଦିଅ। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ନାମକ ମୁଦ୍ଗଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ତୁ ଜାବାଲା ନାମ୍ନା ଖ୍ଯାତା ସୁପୁତ୍ରିଣୀ ପିତା ଋଷିସ୍ ତଥା ଵୃଦ୍ଧୋ ମୁଦ୍ଗଲୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଜାବାଳା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଭଲ ସନ୍ତାନର ମାଆ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବାପା ମୁଦ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ତଥା ଖ୍ଯାତା ନାମ୍ନା ଭାଗୀରଥୀ ଶୁଭା ସ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯଃ ପ୍ରାତର୍ ଏଵ ଗଙ୍ଗାଂ ସ୍ନାତି ଯତଵ୍ରତଃ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ‘ଭାଗୀରଥୀ’ ନାମରେ ଶୁଭ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେଇ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ନିୟମିତ ଉପବାସୀ ଥିଲେ ଓ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ।
ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ତ୍ଵ୍ ଇଦଂ କର୍ମ ତସ୍ଯାସୀନ୍ ମୁନିସତ୍ତମ ଗଙ୍ଗାତୀରେ କୁଶୈର୍ ମୃଦ୍ଭିଃ ଶମୀପୁଷ୍ପୈର୍ ଅହର୍ନିଶମ୍
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସେ ନିତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ କୁଶ, ମାଟି ଓ ଶମୀ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ରାତି ଉପାସନା କରୁଥିଲେ।
ଗୁରୂଦିତେନ ମାର୍ଗେଣ ସ୍ଵମାନସସରୋରୁହେ ଆଵାହନଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ ଚକ୍ରେ ସ ମୌଦ୍ଗଲିଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ଶିଖାଏ ହୋଇ, ନିଜ ମନର ପଦ୍ମରେ ସେ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ।
ତେନାହୂତସ୍ ତ୍ଵରନ୍ନ୍ ଏତି ଲକ୍ଷ୍ମୀଭର୍ତା ଜଗତ୍ପତିଃ ଵୈନତେଯମ୍ ଅଥାରୁହ୍ଯ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ
ତାଙ୍କର ଡାକରେ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ପତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରି, ତୁରନ୍ତ ଆସିଯାନ୍ତି।
ପୂଜିତସ୍ ତେନ ଋଷିଣା ସ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯେନ ଯତ୍ନତଃ ପ୍ରବ୍ରୂତେ ଚ କଥାଶ୍ ଚିତ୍ରା ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯାଯ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ଋଷି ଯଥାଯଥ ଆଦର ସହିତ ପୂଜା କରିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ତାଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ କଥାମାନେ କହିଦେଇଥାନ୍ତି।
ତତୋ ଽପରାହ୍ଣସମଯେ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରାହ ସ ମୌଦ୍ଗଲିମ୍ ଯାହି ଵତ୍ସ ସ୍ଵଭଵନଂ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଽସୀତି ପୁନଃ ପୁନଃ
ତା’ପରେ ବିକାଳ ବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ମୌଦ୍ଗଲିଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, 'ବେଟା, ତୁମେ ଘରକୁ ଯାଅ, ତୁମେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଇଯାଇଛ।'
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତଃ ସ ଦେଵେନ ଵିଷ୍ଣୁନା ଯାତି ସ ଦ୍ଵିଜଃ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁସ୍ ତତୋ ଯାତି ଦେଵୈର୍ ଯୁକ୍ତଃ ସ୍ଵମନ୍ଦିରମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଏବଂ ଜଗତ୍ପତି ଦେବମାନେ ସହିତ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।
ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯୋ ଽପି ତଥାଭ୍ଯେତ୍ଯ କିଂଚିଦ୍ ଆଦାଯ ନିତ୍ଯଶଃ ସ୍ଵମ୍ ଏଵ ଭଵନଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଭାର୍ଯାଯୈ ସ୍ଵାର୍ଜିତଂ ଧନମ୍
ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେପରି ନିତ୍ୟ ଭଳି କିଛି ଆଣି, ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇ, ନିଜ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଘରେ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଦଦାତି ସ ମହାଵିଷ୍ଣୁଚରଣାବ୍ଜପରାଯଣଃ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରିଯା ସାପି ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା
ସେ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ, ଏହି ଧନ ଦେଇଥିଲେ; ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ପତିଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ।
ଶାକଂ ମୂଲଂ ଫଲଂ ଵାପି ଭର୍ତ୍ରାନୀତଂ ତୁ ଯତ୍ନତଃ ସୁସଂସ୍କୃତ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅତିଥୀନାଂ ବାଲାନାଂ ଭର୍ତୁର୍ ଏଵ ଚ
ପତି ଯେଉଁ ସବୁ ଶାକ, ମୂଳ, ଫଳ ଯତ୍ନକରି ଆଣିଥାନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଭଲଭାବେ ପକାଇ ଅତିଥି, ଶିଶୁମାନେ ଓ ପତିଙ୍କୁ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଦତ୍ତ୍ଵା ତୁ ଭୋଜନଂ ତେଭ୍ଯଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯତଵ୍ରତା ଭୁକ୍ତଵତ୍ସ୍ଵ୍ ଅଥ ସର୍ଵେଷୁ ରାତ୍ରୌ ନିତ୍ଯଂ ସ ମୌଦ୍ଗଲିଃ
ସେ ଅତିଥି, ଶିଶୁ ଓ ପତିଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇ, ପରେ ନିଜେ ନିୟମରେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଭୋଜନ କରିସାରିଲେ, ମୌଦ୍ଗଲି ରାତିରେ ସବୁବେଳେ ଖାଆନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶ୍ରୁତାଃ କଥାଶ୍ ଚିତ୍ରାସ୍ ତେଭ୍ଯୋ ଵକ୍ତ୍ଯ୍ ଅଥ ହର୍ଷିତଃ ଏଵଂ ବହୁତିଥେ କାଲେ ଵ୍ଯତୀତେ ଚାତିଵିସ୍ମିତା ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯସ୍ଯ ରହୋ ଭାର୍ଯା ଭର୍ତାରଂ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କଥାମାନେ ତାଙ୍କମାନେ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ କହିଥିଲେ; ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ କଟିଯିବା ପରେ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଗୁପ୍ତରେ ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦି ତେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅଭ୍ଯେତି ସମୀପଂ ତ୍ରିଦଶାର୍ଚିତଃ ତଥାପି କଷ୍ଟମ୍ ଅସ୍ମାକଂ କସ୍ମାଦ୍ ଇତି ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁମ୍
ଯଦି ଦେବତାମାନେ ପୂଜିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି, ତେବେ ଆମ ପରୀଶ୍ରମ କାହିଁକି ଏତେ ଅଧିକ? ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ତତ୍ ପୃଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯଦାସୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଏତି ଚ ଯସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ସ୍ମୃତମାତ୍ରେ ତୁ ଜରାଜନ୍ମରୁଜୋ ମୃତିଃ ନାଶଂ ଯାନ୍ତି କୁତୋ ଦୃଷ୍ଟେ ତସ୍ମାତ୍ ପୃଚ୍ଛ ଜଗତ୍ପତିମ୍
ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ତୁମେ ପଚାର, ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ ଆସନ୍ତି, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଜନ୍ମ, ଦୁଃଖ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ଦେଖିଲେ କାହିଁକି ଏହା ହୁଏନାହିଁ? ତେଣୁ ତୁମେ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ପଚାର।
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରିଯାଵାକ୍ଯାନ୍ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯୋ ନିତ୍ଯଵଦ୍ ଧରିମ୍ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିନୀତଶ୍ ଚ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
‘ଠିକ୍ ଅଛି’ ବୋଲି ପ୍ରିୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ଲିନ ଥିଲେ, ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ନମ୍ରତା ସହିତ ହାତ ଜୋଡି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।