ଆର୍ଚୀକୋ ଜନଯାମ୍ ଆସ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯଂ ସୁଦାରୁଣମ୍ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନ୍ତଗଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଧନୁର୍ଵେଦସ୍ଯ ପାରଗମ୍
ଋଚୀକ ଏହି ରେଣୁକାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଧନୁର୍ବେଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାତା ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ।
ରାମଂ କ୍ଷତ୍ରିଯହନ୍ତାରଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତମ୍ ଇଵ ପାଵକମ୍ ଔର୍ଵସ୍ଯୈଵମ୍ ଋଚୀକସ୍ଯ ସତ୍ଯଵତ୍ଯାଂ ମହାଯଶାଃ
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ନାଶକ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ତୀବ୍ର ରାମ; ଏଭଳି ଥିଲେ ଔର୍ବ ବଂଶର ଋଚୀକ ଓ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ମହାଯଶସ୍ୱୀ ପୁଅ ।
ଜମଦଗ୍ନିସ୍ ତପୋଵୀର୍ଯାଜ୍ ଜଜ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ ମଧ୍ଯମଶ୍ ଚ ଶୁନଃଶେଫଃ ଶୁନଃପୁଚ୍ଛଃ କନିଷ୍ଠକଃ
ଜମଦଗ୍ନି ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ଥିଲେ ଶୁନଃଶେଫ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଥିଲେ ଶୁନଃପୁଛ ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତୁ ଦାଯାଦଂ ଗାଧିଃ କୁଶିକନନ୍ଦନଃ ଜନଯାମ୍ ଆସ ପୁତ୍ରଂ ତୁ ତପୋଵିଦ୍ଯାଶମାତ୍ମକମ୍
କୁଶିକଙ୍କ ପୁଅ ଗାଧି ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସମତାଂ ଯୋ ଽଯଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିତାଂ ଗତଃ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ନାମ୍ନା ଵିଶ୍ଵରଥଃ ସ୍ମୃତଃ
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ସମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ 'ବିଶ୍ୱରଥ' ନାମରେ ମଧ୍ୟ ମନେ କରାଯାଏ।
ଜଜ୍ଞେ ଭୃଗୁପ୍ରସାଦେନ କୌଶିକାଦ୍ ଵଂଶଵର୍ଧନଃ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଚ ସୁତା ଦେଵରାତାଦଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଭୃଗୁଙ୍କର କୃପାରେ କୌଶିକ ବଂଶର ଏକ ବଢ଼ିଆ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଦେବରାତ ଆଦି ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ପ୍ରଖ୍ଯାତାସ୍ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ତେଷାଂ ନାମାନ୍ଯ୍ ଅତଃପରମ୍ ଦେଵରାତଃ କତିଶ୍ ଚୈଵ ଯସ୍ମାତ୍ କାତ୍ଯାଯନାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତାଙ୍କର ନାମ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେବରାତ ଓ କତିଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଯାହାଠାରୁ କାତ୍ୟାୟନ ବଂଶ ଚଳିଛି।
ଶାଲାଵତ୍ଯାଂ ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋ ରେଣୁର୍ ଜଜ୍ଞେ ଽଥ ରେଣୁକଃ ସାଂକୃତିର୍ ଗାଲଵଶ୍ ଚୈଵ ମୁଦ୍ଗଲଶ୍ ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ଶାଳାବତୀରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାପରେ ରେଣୁ ଓ ରେଣୁକା; ସାଂକୃତି, ଗାଳବ ଓ ମୁଦ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଜଯଶ୍ ଚୈଵ ଦେଵଲଶ୍ ଚ ତଥାଷ୍ଟକଃ କଚ୍ଛପୋ ହାରିତଶ୍ ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତେ ସୁତାଃ
ମଧୁଛନ୍ଦ, ଜୟ, ଦେବଳ, ଅଷ୍ଟକ, କଚ୍ଛପ ଓ ହାରିତ—ଏହିମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ।
ତେଷାଂ ଖ୍ଯାତାନି ଗୋତ୍ରାଣି କୌଶିକାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ପାଣିନୋ ବଭ୍ରଵଶ୍ ଚୈଵ ଧ୍ଯାନଜପ୍ଯାସ୍ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ମହାତ୍ମା କୌଶିକମାନେଙ୍କର ଗୋତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ପାଣିନି, ବଭ୍ରବ ଓ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପରେ ଲିନ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୋତ୍ରର।
ପାର୍ଥିଵା ଦେଵରାତାଶ୍ ଚ ଶାଲଙ୍କାଯନବାଷ୍କଲାଃ ଲୋହିତା ଯମଦୂତାଶ୍ ଚ ତଥା କାରୂଷକାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ପାର୍ଥିବ, ଦେବରାତ, ଶାଳଙ୍କାୟନ, ବାଷ୍କଳ, ଲୋହିତ, ଯମଦୂତ ଓ କାରୂଷକ—ଏହିମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ପୌରଵସ୍ଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେଃ କୌଶିକସ୍ଯ ଚ ସଂବନ୍ଧୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଵଂଶେ ଽସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ପୌରବ ବଂଶ ଓ ମହାମୁନି କୌଶିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ବଂଶରେ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ର ସମ୍ପର୍କ ସବୁଠୁ ଅଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାତ୍ମଜାନାଂ ତୁ ଶୁନଃଶେଫୋ ଽଗ୍ରଜଃ ସ୍ମୃତଃ ଭାର୍ଗଵଃ କୌଶିକତ୍ଵଂ ହି ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୁନଃଶେଫ ପ୍ରଥମ ଭାବେ ମନେ କରାଯାନ୍ତି; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାର୍ଗବ ମୁନି କୌଶିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଥିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ ତୁ ଶୁନଃଶେଫୋ ଽଭଵତ୍ କିଲ ହରିଦଶ୍ଵସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ତୁ ପଶୁତ୍ଵେ ଵିନିଯୋଜିତଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଶୁନଃଶେଫ ଥିଲେ; ହରିଦଶ୍ୱଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କୁ ପଶୁ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା।
ଦେଵୈର୍ ଦତ୍ତଃ ଶୁନଃଶେଫୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଯ ଵୈ ପୁନଃ ଦେଵୈର୍ ଦତ୍ତଃ ସ ଵୈ ଯସ୍ମାଦ୍ ଦେଵରାତସ୍ ତତୋ ଽଭଵତ୍
ଦେବତାମାନେ ଶୁନଃଶେଫଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଦେଇଥିଲେ; ଦେବତାମାନେ ଦେଇଥିବାରୁ ସେ ଦେବରାତ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ଦେଵରାତାଦଯଃ ସପ୍ତ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ସୁତାଃ ଦୃଷଦ୍ଵତୀସୁତଶ୍ ଚାପି ଵୈଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ ତଥାଷ୍ଟକଃ
ଦେବରାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଛଅ, ମୋଟ ସାତିଜଣ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ; ଦୃଷଦ୍ୱତୀଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଅଷ୍ଟକ, ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ବୈଶ୍ୱାମିତ୍ର।
ଅଷ୍ଟକସ୍ଯ ସୁତୋ ଲୌହିଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଜହ୍ନୁଗଣୋ ମଯା ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵଂଶମ୍ ଆଯୋର୍ ମହାତ୍ମନଃ
ଅଷ୍ଟକଙ୍କ ପୁଅ ଲୌହି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଜାହ୍ନୁ ବଂଶକୁ ମୁଁ ଉଲ୍ଲେଖ କଲି; ଏଠାରୁ ଆଉ ଆଗକୁ ମହାତ୍ମା ଆୟୋଙ୍କ ବଂଶ କଥା କହିବି।
ଆଯୋଃ ପୁତ୍ରାଶ୍ ଚ ତେ ପଞ୍ଚ ସର୍ଵେ ଵୀରା ମହାରଥାଃ ସ୍ଵର୍ଭାନୁତନଯାଯାଂ ଚ ପ୍ରଭାଯାଂ ଜଜ୍ଞିରେ ନୃପାଃ
ଆୟୋଙ୍କ ପାଖରେ ପାଞ୍ଚଜଣ ବଳିଆ, ମହାରଥୀ ପୁଅ ଥିଲେ; ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଝିଅ ପ୍ରଭାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।
ନହୁଷଃ ପ୍ରଥମଂ ଜଜ୍ଞେ ଵୃଦ୍ଧଶର୍ମା ତତଃ ପରମ୍ ରମ୍ଭୋ ରଜିର୍ ଅନେନାଶ୍ ଚ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ନହୁଷ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାପରେ ବୃଦ୍ଧଶର୍ମା; ପରେ ରମ୍ଭା, ରଜି ଓ ଅନେନ, ଏମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ରଜିଃ ପୁତ୍ରଶତାନୀହ ଜନଯାମ୍ ଆସ ପଞ୍ଚ ଵୈ ରାଜେଯମ୍ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତଂ କ୍ଷତ୍ରମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଭଯାଵହମ୍
ରଜି ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚଶେ ଝିଅ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏହି ରାଜବଂଶ 'କ୍ଷତ୍ର' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୟ କରନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଦୈଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ସୁଦାରୁଣେ ଦେଵାଶ୍ ଚୈଵାସୁରାଶ୍ ଚୈଵ ପିତାମହମ୍ ଅଥାବ୍ରୁଵନ୍
ଯେତେବେଳେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଦୁହେଁ ପକ୍ଷ ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆଵଯୋର୍ ଭଗଵନ୍ ଯୁଦ୍ଧେ କୋ ଵିଜେତା ଭଵିଷ୍ଯତି ବ୍ରୂହି ନଃ ସର୍ଵଭୂତେଶ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ହେ ଭଗବାନ, ଆମର ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ କିଏ ଜିତିବେ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ, ଆମେ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ଯେଷାମ୍ ଅର୍ଥାଯ ସଂଗ୍ରାମେ ରଜିର୍ ଆତ୍ତାଯୁଧଃ ପ୍ରଭୁଃ ଯୋତ୍ସ୍ଯତେ ତେ ଵିଜେଷ୍ଯନ୍ତି ତ୍ରୀଂଲ୍ ଲୋକାନ୍ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରଜି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତିନୋଟି ଲୋକକୁ ଜିତିବେ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯତୋ ରଜିର୍ ଧୃତିସ୍ ତତ୍ର ଶ୍ରୀଶ୍ ଚ ତତ୍ର ଯତୋ ଧୃତିଃ ଯତୋ ଧୃତିଶ୍ ଚ ଶ୍ରୀଶ୍ ଚୈଵ ଧର୍ମସ୍ ତତ୍ର ଜଯସ୍ ତଥା
ଯେଉଁଠାରେ ରଜି ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦୃଢତା ଅଛି; ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢତା ଅଛି, ସେଠାରେ ଶ୍ରୀ ଅଛି; ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢତା ଓ ଶ୍ରୀ ଦୁହେଁ ଅଛି, ସେଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ବିଜୟ ଅଛି।
ତେ ଦେଵା ଦାନଵାଃ ପ୍ରୀତା ଦେଵେନୋକ୍ତା ରଜିଂ ତଦା ଅଭ୍ଯଯୁର୍ ଜଯମ୍ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଵୃଣ୍ଵାନାସ୍ ତଂ ନରର୍ଷଭମ୍
ତାପରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ, ଦେବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଖୁସି ହୋଇ, ବିଜୟ ଆଶା କରି ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଜିଙ୍କୁ ଚୟନ କରି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ସ ହି ସ୍ଵର୍ଭାନୁଦୌହିତ୍ରଃ ପ୍ରଭାଯାଂ ସମପଦ୍ଯତ ରାଜା ପରମତେଜସ୍ଵୀ ସୋମଵଂଶଵିଵର୍ଧନଃ
ସେ, ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ନାତି, ପ୍ରଭାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ।
ତେ ହୃଷ୍ଟମନସଃ ସର୍ଵେ ରଜିଂ ଵୈ ଦେଵଦାନଵାଃ ଊଚୁର୍ ଅସ୍ମଜ୍ଜଯାଯ ତ୍ଵଂ ଗୃହାଣ ଵରକାର୍ମୁକମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ରଜିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆମର ବିଜୟ ପାଇଁ ଆପଣ ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ଧରନ୍ତୁ।'
ଅଥୋଵାଚ ରଜିସ୍ ତତ୍ର ତଯୋର୍ ଵୈ ଦେଵଦୈତ୍ଯଯୋଃ ଅର୍ଥଜ୍ଞଃ ସ୍ଵାର୍ଥମ୍ ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଯଶଃ ସ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରକାଶଯନ୍
ତାପରେ ରଜି, ସେମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଦେଖାଇ, ଦେବତା ଓ ଦାନବ ଦୁହିଁଙ୍କୁ ସେଠାରେ କହିଲେ।
ଯଦି ଦୈତ୍ଯଗଣାନ୍ ସର୍ଵାଞ୍ ଜିତ୍ଵା ଵୀର୍ଯେଣ ଵାସଵଃ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵାମି ଧର୍ମେଣ ତତୋ ଯୋତ୍ସ୍ଯାମି ସଂଯୁଗେ
ଯଦି ମୋର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେଂକୁ ଜିତିପାରିବି, ତେବେ ଧର୍ମରେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର ହେବି; ତାପରେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ଦେଵାଃ ପ୍ରଥମତୋ ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରତୀଯୁର୍ ହୃଷ୍ଟମାନସାଃ ଏଵଂ ଯଥେଷ୍ଟଂ ନୃପତେ କାମଃ ସଂପଦ୍ଯତାଂ ତଵ
ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ, 'ଏହିପରି ହେଉ, ରାଜା; ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ପୂରଣ ହେଉ।'