ତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରିଯସଖୀ ନିତ୍ଯଂ ନାନ୍ଯତ୍ ପ୍ରିଯତରଂ ମମ ତୀର୍ଥାନାଂ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ଦେଵାନାଂ ହରିଶଂକରୌ
ତୁମେ ମୋର ନିତ୍ୟ ସ୍ନେହିତା ସଖୀ; ମୋ ପାଇଁ ତୁମଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଏ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବୋପରି; ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରି ଓ ଶଂକର ସର୍ବୋପରି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଏଭ୍ଯଃ ପ୍ରସାଦେନ ସର୍ଵଂ ଚେପ୍ସିତମ୍ ଆପ୍ତଵାନ୍ ମମ ପ୍ରୀତିକରଂ ଚେଦଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଏହିମାନଙ୍କର କୃପାରେ, ମୁଁ ମୋର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛି, ଏବଂ ଏହି ତୀର୍ଥ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଏତଦ୍ ଧି ଯାଚିଷ୍ଯେ ଦେଵାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଅନୁକ୍ରମାତ୍ ଅନୁମନ୍ଯନ୍ତୁ ଋଷଯୋ ଗଙ୍ଗା ଚ ହରିଶଂକରୌ
ତେଣୁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଏହି ଅନୁରୋଧ କରିବି; ଋଷିମାନେ, ଗଙ୍ଗା, ହରି ଓ ଶଂକର ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତୁ।
ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ଵରେ ଚାବ୍ଜକେ ଚ ଉଭଯୋସ୍ ତୀରଯୋଃ ସୁରାଃ ଏକତ୍ର ଶଂକରୋ ଦେଵୋ ହ୍ଯ୍ ଅପରତ୍ର ଜନାର୍ଦନଃ
ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ଓ ଅବ୍ଜକ ଏହି ଦୁଇ ତୀର୍ଥରେ ଦେବମାନେ ବିରାଜମାନ; ଏକଠାରେ ଦେବ ଶଂକର ଓ ଅନ୍ୟଠାରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ବିରାଜିତ।
ପାଵଯନ୍ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ ତ୍ରିଵିକ୍ରମଃ ଅନ୍ତରେ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ସର୍ଵପୁଣ୍ଯପ୍ରଦାନି ଚ
ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପବିତ୍ର କରି, ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରୂପେ ବିରାଜିତ; ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ଅତ୍ର ତୁ ସ୍ନାନମାତ୍ରେଣ ସର୍ଵେ ତେ ମୁକ୍ତିମ୍ ଆପ୍ନୁଯୁଃ ପାପିଷ୍ଠାଃ ପାପତୋ ମୁକ୍ତିମ୍ ଆପ୍ନୁଯୁର୍ ଯେ ଚ ଧର୍ମିଣଃ
ଏଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପୀ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି; ପାପୀମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି, ଧର୍ମିକମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ ତୁ ପରମା ମୁକ୍ତିଃ ପିତୃଭିଃ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚଭିଃ ଅତ୍ର କିଂଚିଚ୍ ଚ ଯେ ଦଦ୍ଯୁର୍ ଅର୍ଥିଭ୍ଯସ୍ ତିଲମାତ୍ରକମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ମୁକ୍ତି ହେଉଛି, ପିତୃମାନେ ପାଞ୍ଚ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି; ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଅତିକିଛି ତିଳ ଦେଇଥାନ୍ତି—
ଦାତୃଭ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷଯଂ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ କାମଦଂ ମୋକ୍ଷଦଂ ତଥା ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମ୍ ଆଯୁଷ୍ଯମ୍ ଆରୋଗ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯଵର୍ଧନମ୍
ଦାତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଧନ, ଯଶ, ଆୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ାଏ।
ଆଖ୍ଯାନଂ ଵିଷ୍ଣୁଶଂଭ୍ଵୋଶ୍ ଚ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ନାନାଚ୍ ଚ ମୁକ୍ତିଦମ୍ ଅସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯେ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତି ପଠନ୍ତି ଚ
ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କର କଥା, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଜାଣି, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମହିମା ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ପଢନ୍ତି—
ପୁଣ୍ଯଭାଜୋ ଭଵେଯୁସ୍ ତେ ତେଭ୍ଯୋ ଽତ୍ରୈଵ ସ୍ମୃତିର୍ ଭଵେତ୍ ଶିଵଵିଷ୍ଣ୍ଵୋର୍ ଅଶେଷାଘସଂଘଵିଚ୍ଛେଦକାରିଣୀ ଯାଂ ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତି ମୁନଯୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମାନସାଃ
ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି, ଏଠିରେ ଏଠି, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ସ୍ମୃତି ପାଇଥାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଋଷିମାନେ ଭଲପାଆନ୍ତି।
ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଏଵେତି ତଂ ଦେଵା ଋଷଯୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍ ଗୌତମ୍ଯା ଉତ୍ତରେ ପାରେ ତୀର୍ଥାନାଂ ମୋକ୍ଷଦାଯିନାମ୍
ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଏହିପରି ହେବ'। ଗୌତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାରେ, ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—
ଦେଵର୍ଷିସିଦ୍ଧସେଵ୍ଯାନାଂ ସହସ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଅଥ ସପ୍ତ ଵୈ ତଥୈଵ ଦକ୍ଷିଣେ ତୀରେ ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଏକାଦଶୈଵ ତୁ
ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା ସାତ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି; ସେପରି ଦକ୍ଷିଣ ପାରେ ଠିକ୍ ଏଗାରୋଟି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି।
ଅବ୍ଜକଂ ହୃଦଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଗୋଦାଵର୍ଯା ମୁନୀଶ୍ଵରୈଃ ଵିଶ୍ରାମସ୍ଥାନମ୍ ଈଶସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ବ୍ରହ୍ମଣ ଏଵ ଚ
ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଅବ୍ଜକ ହେଉଛି ଗୋଦାବରୀର ହୃଦୟ, ଏହା ହେଉଛି ଈଶ୍ୱର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନ।
ଆପସ୍ତମ୍ବମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଶେଷାଘସଂଘଵିଧ୍ଵଂସନକ୍ଷମମ୍
ଆପସ୍ତମ୍ବ ବୋଲି ପରିଚିତ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରେ।
ଆପସ୍ତମ୍ବୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ମୁନିର୍ ଆସୀନ୍ ମହାଯଶାଃ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାକ୍ଷସୂତ୍ରେତି ପତିଧର୍ମପରାଯଣା
ଆପସ୍ତମ୍ବ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ମୁନି, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଅକ୍ଷସୂତ୍ରା, ଯିଏ ପତିଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କର୍କିନାମାଥ ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ ତସ୍ଯାଶ୍ରମମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ହ୍ଯ୍ ଅଗସ୍ତ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ତାଙ୍କର ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ, ନାମ କର୍କି। ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଥିଲେ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ।
ତମ୍ ଅଗସ୍ତ୍ଯଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଆପସ୍ତମ୍ବୋ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ ଶିଷ୍ଯୈର୍ ଅନୁଗତୋ ଧୀମାଂସ୍ ତଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଉପଚକ୍ରମେ
ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଆପସ୍ତମ୍ବ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତ୍ରଯାଣାଂ କୋ ନୁ ପୂଜ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଦେଵାନାଂ ମୁନିସତ୍ତମ ଭୁକ୍ତିର୍ ମୁକ୍ତିଶ୍ ଚ କସ୍ମାଦ୍ ଵା ସ୍ଯାଦ୍ ଅନାଦିଶ୍ ଚ କୋ ଭଵେତ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ପୂଜ୍ୟ? ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି କାହାଠାରୁ ମିଳେ? ଏବଂ କିଏ ଆଦିହୀନ?
ଅନନ୍ତଶ୍ ଚାପି କୋ ଵିପ୍ର ଦେଵାନାମ୍ ଅପି ଦୈଵତମ୍ ଯଜ୍ଞୈଃ କ ଇଜ୍ଯତେ ଦେଵଃ କୋ ଵେଦେଷ୍ଵ୍ ଅନୁଗୀଯତେ ଏତଂ ମେ ସଂଶଯଂ ଛେତ୍ତୁଂ ଵଦାଗସ୍ତ୍ଯ ମହାମୁନେ
ଏବଂ କିଏ ଅନନ୍ତ, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବତା? କେଉଁ ଦେବତାକୁ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜା କରାଯାଏ? କିଏ ବେଦରେ ସ୍ତୁତିତ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋର ଦୂର କର, ହେ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ।
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ପ୍ରମାଣଂ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଯତେ ତତ୍ରାପି ଵୈଦିକଃ ଶବ୍ଦଃ ପ୍ରମାଣଂ ପରମଂ ମତଃ
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର; ତାହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଦ ଶବ୍ଦ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଵେଦେନ ଗୀଯତେ ଯସ୍ ତୁ ପୁରୁଷଃ ସ ପରାତ୍ ପରଃ ମୃତୋ ଽପରଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅମୃତଃ ପର ଉଚ୍ଯତେ
ବେଦରେ ଯିଏ ପ୍ରଶଂସିତ, ସେଉଁଟି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମ ପୁରୁଷ; ଯିଏ ମରେ, ସେ ଅପର, ଯିଏ ଅମୃତ, ସେ ପର କୁହାଯାଏ।
ଯୋ ଽମୂର୍ତଃ ସ ପରୋ ଜ୍ଞେଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅପରୋ ମୂର୍ତ ଉଚ୍ଯତେ ଗୁଣାଭିଵ୍ଯାପ୍ତିଭେଦେନ ମୂର୍ତୋ ଽସୌ ତ୍ରିଵିଧୋ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ନିରାକାର, ସେ ପର; ଯିଏ ଆକାରବାନ୍, ସେ ଅପର। ଗୁଣର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଆକାରବାନ୍ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶିଵଶ୍ ଚେତି ଏକ ଏଵ ତ୍ରିଧୋଚ୍ଯତେ ତ୍ରଯାଣାମ୍ ଅପି ଦେଵାନାଂ ଵେଦ୍ଯମ୍ ଏକଂ ପରଂ ହି ତତ୍
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ— ସେଉଁଟି ଏକ, କିନ୍ତୁ ତିନି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଯିବା ଏକମାତ୍ର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ।
ଏକସ୍ଯ ବହୁଧା ଵ୍ଯାପ୍ତିର୍ ଗୁଣକର୍ମଵିଭେଦତଃ ଲୋକାନାମ୍ ଉପକାରାର୍ଥମ୍ ଆକୃତିତ୍ରିତଯଂ ଭଵେତ୍
ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ, ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବହୁ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଛି; ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାର ହୁଏ।
ଯସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ତି ପରମଂ ସ ଚ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ନ ଚେତରଃ ତତ୍ର ଯୋ ଭେଦମ୍ ଆଚଷ୍ଟେ ଲିଙ୍ଗଭେଦୀ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସେଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି। ଯିଏ ଏଠାରେ ଭିନ୍ନତା କହେ, ସେ ଆକାରର ଭେଦ ଦେଖୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ତସ୍ଯାସ୍ତି ଯଶ୍ ଚୈଷାଂ ଵ୍ଯାହରେଦ୍ ଭିଦମ୍ ତ୍ରଯାଣାମ୍ ଅପି ଦେଵାନାଂ ମୂର୍ତିଭେଦଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଯିଏ ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା କଥା କହେ, ସେ ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ; ତିନି ଦେବତାଙ୍କର ଆକାର ଭିନ୍ନତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।
ଵେଦାଃ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵତ୍ର ସାକାରେଷୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ନିରାକାରଂ ଚ ଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଏକଂ ତତ୍ ତେଭ୍ଯଃ ପରମଂ ମତମ୍
ବେଦ ସବୁଠାରେ ପ୍ରମାଣ ହେଉଛି, ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଏକ ନିରାକାର ସତ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି, ସେଇଟି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ନାନେନ ନିର୍ଣଯଃ କଶ୍ଚିନ୍ ମଯାତ୍ର ଵିଦିତୋ ଭଵେତ୍ ତତ୍ରାପ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ରହସ୍ଯଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଵିମୃଶ୍ଯାଶୁ କୀର୍ତ୍ଯତାମ୍ ନିଃସଂଶଯଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ ଭାଜନଂ ସର୍ଵସଂପଦାମ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ ଆସିନାହିଁ; ତଥାପି ଏଠି ଏକ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି—ସେଇ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଯାହା, ତାହା ଶୀଘ୍ର କହିଦିଅ।
ଏତଦ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ଅଗସ୍ତ୍ଯୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଏହା ଶୁଣି, ଭଗବାନ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏମିତି କହିଲେ—
ଯଦ୍ଯପ୍ଯ୍ ଏଷାଂ ନ ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ଦେଵାନାଂ ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ ତଥାପି ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଚ୍ ଛିଵାଦ୍ ଏଵ ସୁଖାତ୍ମନଃ
ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଶିବଙ୍କୁ ଠାରୁ, ସେଇ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି, ମିଳେ।