ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ ତୀର୍ଥାନି ସାଭିଜ୍ଞାନାନି ସନ୍ତି ଵୈ ନାମାନି ଚ ପୃଥକ୍ ସନ୍ତି ସଂକ୍ଷେପାତ୍ ତନ୍ ମଯୋଚ୍ଯତେ
ଏଠି-ଏଠି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ଚିହ୍ନ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ବହୁ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।
ଏତାନି ଯଶ୍ ଚ ଶୃଣୁଯାଦ୍ ଯଶ୍ ଚ ଵା ପଠତି ସ୍ମରେତ୍ ସର୍ଵେଷୁ ତତ୍ର କାମ୍ଯେଷୁ ପରିପୂର୍ଣୋ ଭଵେନ୍ ନରଃ
ଏଗୁଡିକୁ ଯିଏ ଶୁଣିବେ, ପଢିବେ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରିବେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବେ।
ଏତଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତୁ ଯୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତ୍ର ସ୍ନାନାଦିକଂ ଚରେତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାଞ୍ ଜାଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମଵାଂଶ୍ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଜଣେ ଜାଣିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଚାର କରିଲେ, ସେ ସଦା ଧନୀ ଓ ବିଶେଷ ଭାବେ ଧର୍ମିକ ହେବେ।
ଅବ୍ଜକାତ୍ ପଶ୍ଚିମେ ତୀର୍ଥଂ ତଚ୍ ଛାର୍ଦୂଲମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ ଵାରାଣସ୍ଯାଦିତୀର୍ଥେଭ୍ଯଃ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଧିକଂ ଭଵେତ୍
ଅବ୍ଜକାର ପଶ୍ଚିମ ତୀର ଯାହାକୁ ଶାର୍ଦୂଳ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଏହା ବାରାଣସୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀରଗୁଡିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ପିତୄନ୍ ଦେଵାନ୍ ଵନ୍ଦତେ ତର୍ପଯତ୍ଯ୍ ଅପି ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ତୃପ୍ତି ଦେଇ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ମହିମା ପାଉଥାଏ।
ତପୋଵନାଚ୍ ଚ ଶାର୍ଦୂଲାନ୍ ମଧ୍ଯେ ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଅଶେଷତଃ ତସ୍ଯୈକୈକସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ନ କେନାପ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଵର୍ଣ୍ଯତେ
ତପୋବନ ଓ ଶାର୍ଦୂଳ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ତୀର ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକର ମହିମା କେହି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତତ୍ରୈଵ ଚ ଵୃଷାକପମ୍ ଫେନାଯାଃ ସଂଗମୋ ଯତ୍ର ହନୂମତଂ ତଥୈଵ ଚ
ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ ନାମର ଏକ ତୀର ଅଛି, ଫେନା ନଦୀର ସଙ୍ଗମ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବୃଷାକପ ଓ ହନୁମତ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଅବ୍ଜକଂ ଚାପି ଯତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯତ୍ର ଦେଵସ୍ ତ୍ରିଵିକ୍ରମଃ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ପୁନରାଵୃତ୍ତିଦୁର୍ଲଭମ୍
ଅବ୍ଜକା ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ।
ତତ୍ର ଵୃତ୍ତାନ୍ଯ୍ ଅଥାଖ୍ଯାସ୍ଯେ ଗଙ୍ଗାଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ଵରଂ ଚୋତ୍ତରେ ଚ ଶୃଣୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯତଵ୍ରତଃ
ଏବେ ମୁଁ ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାଗୁଡିକ କଥା କହିବି; ଉତ୍ତର ତଟରେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ବିଷୟରେ ଭକ୍ତି ଓ ନିୟମରେ ଶୁଣ।
ନମୁଚିର୍ ବଲଵାନ୍ ଆସୀଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁର୍ ମଦୋତ୍କଟଃ ତସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରେଣାଭଵଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ଫେନେନେନ୍ଦ୍ରୋ ଽହରଚ୍ ଛିରଃ
ନମୁଚି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଂକାରରେ ମତାଳି ଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଫେନା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।
ଅପାଂ ଚ ନମୁଚେଃ ଶତ୍ରୋସ୍ ତତ୍ଫେନଵଜ୍ରରୂପଧୃକ୍ ଶିରଶ୍ ଛିତ୍ତ୍ଵା ତଚ୍ ଚ ଫେନଂ ଗଙ୍ଗାଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ
ନମୁଚିଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ଫେନା ବଜ୍ରର ଆକାରରେ ଚିହ୍ନି ଦେଇ, ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଫେନା ପଡିଗଲା।
ନ୍ଯପତଦ୍ ଭୂମିଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ତୁ ରସାତଲମ୍ ଅଥାଵିଶତ୍ ରସାତଲଭଵଂ ଗାଙ୍ଗଂ ଵାରି ଯଦ୍ ଵିଶ୍ଵପାଵନମ୍
ଏହା ଭୂମିକୁ ଭେଦି ଚାଲିଗଲା ଓ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ରସାତଳରୁ ଉପଜିଥିବା ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ଵଜ୍ରାଦିଷ୍ଟେନ ମାର୍ଗେଣ ଵ୍ଯଗମଦ୍ ଭୂମିମଣ୍ଡଲମ୍ ତଜ୍ ଜଲଂ ଫେନନାମ୍ନା ତୁ ନଦୀ ଫେନେତି ଗଦ୍ଯତେ
ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ପଥରେ ଏହା ଭୂମିରେ ପହଞ୍ଚିଲା; ଏହି ଜଳକୁ 'ଫେନା' ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଏବଂ ନଦୀକୁ 'ଫେନା' ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।
ତସ୍ଯାସ୍ ତୁ ସଂଗମଃ ପୁଣ୍ଯୋ ଗଙ୍ଗଯା ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯକରୋ ଗଙ୍ଗାଯମୁନଯୋର୍ ଇଵ
ଫେନା ଓ ଗଙ୍ଗାର ସଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ମିଶଣ ଭଳି।
ହନୂମଦୁପମାତା ଵୈ ଯତ୍ରାପ୍ଲଵନମାତ୍ରତଃ ମାର୍ଜାରତ୍ଵାଦ୍ ଅଭୂନ୍ ମୁକ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁଗଙ୍ଗାପ୍ରସାଦତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମତଙ୍କ ମାଆ କେବଳ ଏକ ଉଡା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ କୃପାରେ ବିଲେଇ ଆକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ମାର୍ଜାରଂ ଚେତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମଯା ତଵ ହନୂମତଂ ଚ ତତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତ୍ରାଖ୍ଯାନଂ ପୁରୋଦିତମ୍
ଏହି ତୀରକୁ 'ମାର୍ଜାର' ଭାବରେ ଆଗରୁ କହିଥିଲି, ହନୁମତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଘଟିଥିବା କଥା ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି।
ଵୃଷାକପଂ ଚାବ୍ଜକଂ ଚ ତତ୍ରେଦଂ ପ୍ରଯତଃ ଶୃଣୁ ହିରଣ୍ଯ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ଦୈତ୍ଯାନାଂ ପୂର୍ଵଜୋ ବଲୀ
ବୃଷାକପ ଓ ଅବ୍ଜକା ବିଷୟରେ ଏବେ ଆପଣ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ; ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ 'ହିରଣ୍ୟ' ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତପସ୍ ତପ୍ତ୍ଵା ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈର୍ ଅଜେଯୋ ଽଭୂତ୍ ସୁଦାରୁଣଃ ତସ୍ଯାପି ବଲଵାନ୍ ପୁତ୍ରୋ ଦେଵାନାଂ ଦୁର୍ଜଯଃ ସଦା
ସମସ୍ତ ଦେବତା ତପସ୍ୟା କରି ତାଙ୍କୁ ଅଜୟ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ସଦା ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ ଥିଲେ।
ମହାଶନିର୍ ଇତି ଖ୍ଯାତସ୍ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ପରାଜିତା ତେନେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଭଵଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ବହୁକାଲଂ ନିରନ୍ତରମ୍
ତାଙ୍କୁ 'ମହାଶନି' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ତାଙ୍କର ଜନା ଥିଲେ 'ପରାଜିତା'; ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ମହାଶନିର୍ ମହାଵୀର୍ଯଃ ସତତଂ ରଣମୂର୍ଧନି ଜିତ୍ଵା ନାଗେନ ସହିତଂ ଶକ୍ରଂ ପିତ୍ରେ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ମହାଶନି ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ, ସଦା ଯୁଦ୍ଧର ଆଗରେ ଥିଲେ; ସେ ନାଗ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜିତି, ଏହି ବିଜୟକୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଥିଲେ।
ବଦ୍ଧ୍ଵା ହସ୍ତିସମାଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଵସାରଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଂ ତଦା ଵିହାଯ କ୍ରୂରତାଂ ଦୈତ୍ଯୋ ହିରଣ୍ଯାଯ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ହସ୍ତୀ ସହିତ ନିଜ ଭଉଣୀକୁ ବାନ୍ଧି, ସେ ଦାନବ ତା'ର କ୍ରୂରତାକୁ ଛାଡ଼ି, ହିରଣ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ଜଣାଇଲା।
ମହାଶନିପିତା ଦୈତ୍ଯଃ ପୂର୍ଵେଷାଂ ପୂର୍ଵଵତ୍ତରଃ ଶଚୀକାନ୍ତଂ ତଲେ ସ୍ଥାପ୍ଯ ତସ୍ଯ ରକ୍ଷାମ୍ ଅଥାକରୋତ୍
ମହାଶନି ନାମକ ଦାନବ, ଯିଏ ବହୁତ ଖାଏ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ, ଶଚୀଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
ମହାଶନିର୍ ହରିଂ ଜିତ୍ଵା ଜେତୁଂ ଵରୁଣମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍ ଵରୁଣୋ ଽପି ମହାବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରାଦାତ୍ କନ୍ଯାଂ ମହାଶନେଃ
ମହାଶନି, ହରିଙ୍କୁ ଜିତି, ବରୁଣଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ବରୁଣ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ତାଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ମହାଶନିଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ଉଦଧିଂ ସ୍ଵାଲଯଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ ଵରୁଣସ୍ ତୁ ମହାଶନେଃ ତଯୋଶ୍ ଚ ସଖ୍ଯମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଵରୁଣସ୍ଯ ମହାଶନେଃ
ବରୁଣ ନିଜ ଘର, ଅର୍ଥାତ୍ ସମୁଦ୍ରକୁ, ମହାଶନିଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏବଂ ବରୁଣ ଓ ମହାଶନିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିତ୍ରତା ହେଲା।
ଵାରୁଣୀ ଚାପି ଯା କନ୍ଯା ସା ପ୍ରିଯାଭୂନ୍ ମହାଶନେଃ ଵୀର୍ଯେଣ ଯଶସା ଚାପି ଶୌର୍ଯେଣ ଚ ବଲେନ ଚ
ବରୁଣଙ୍କ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ମହାଶନିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, କୀର୍ତ୍ତି, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ବଳ ଦ୍ୱାରା।
ମହାଶନିର୍ ମହାଦୈତ୍ଯସ୍ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ନୋପମୀଯତେ ନିରିନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ଗତେ ଲୋକେ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ନ୍ଯମନ୍ତ୍ରଯନ୍
ମହାଶନି, ବଡ଼ ଦାନବ, ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ନଥିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକଠି ହେଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଏଵେନ୍ଦ୍ରଦାତା ସ୍ଯାଦ୍ ଦୈତ୍ଯହନ୍ତା ସ ଏଵ ଚ ମନ୍ତ୍ରଦୃଗ୍ ଵା ସ ଏଵ ସ୍ଯାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଂ ଚାନ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯତି
ସେମାନେ କହିଲେ: 'ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବାକୁ, ଦାନବ ନାଶ କରିବାକୁ, ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିବାକୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ତିଆରି କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।'
ଏଵଂ ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ତେ ଦେଵା ଵିଷ୍ଣୋର୍ ମନ୍ତ୍ରଂ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ ମମାଵଧ୍ଯୋ ମହାଦୈତ୍ଯୋ ମହାଶନିର୍ ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍
ଏଭଳି ଆଲୋଚନା କରି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରଣା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, କହିଲେ: 'ମହାଶନି ବଡ଼ ଦାନବ, ସେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ନ ହେଉ।'
ପ୍ରାଯାଦ୍ ଵାରୀଶ୍ଵରଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶ୍ଵଶୁରଂ ଵରୁଣଂ ତଦା କେଶଵୋ ଵରୁଣଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରାହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପରାଭଵମ୍
ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଜଳର ଠାକୁର ବରୁଣଙ୍କ, ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; କେଶବ ବରୁଣଙ୍କୁ ଯାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରାଜୟ ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ତଥା ତ୍ଵଯୈତତ୍ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଥାଯାତି ପୁରଂଦରଃ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଵଚନାଚ୍ ଛୀଘ୍ରଂ ଯଯୌ ଜଲପତିର୍ ମୁନେ
ସେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏଭଳି କାମ କର, ଯେପରି ପୁରନ୍ଦର ପୁନି ଫେରିପାରିବେ।' ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଜଳପତି ବେଗରେ ଚାଲିଗଲେ, ମୁନି।