ମହେଶ୍ଵରସୁତା ଚୈଵ ଅଗ୍ନେଶ୍ ଚୈଵ ତଥା ପ୍ରିଯା ମହେଶ୍ଵରାଯ ତାଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଦର୍ଶଯାମ୍ ଆସ ନାରଦ
ନାରଦ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ଝିଅ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
ପ୍ରୀତୋ ଽଭଵନ୍ ମହେଶୋ ଽପି ସସ୍ଵଜେ ତାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ଚକ୍ରଂ ପ୍ରକ୍ଷାଲିତଂ ଯତ୍ର ଶାର୍ଦୂଲଚ୍ଛେଦି ଦୀପ୍ତିମତ୍
ମହେଶ୍ୱର ଖୁସି ହେଇ, ବାରମ୍ବାର ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ର ଶାର୍ଦୂଳଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଥିଲା—
ଚକ୍ରତୀର୍ଥଂ ତୁ ଵିଖ୍ଯାତଂ ଶାର୍ଦୂଲଂ ଚେତି ତଦ୍ ଵିଦୁଃ ଯତ୍ର ନୀତା ସୁଵର୍ଣା ସା ଵିଷ୍ଣୁନା ଶଂକରାନ୍ତିକମ୍
—ସେଠିକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ଶାର୍ଦୂଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଆସିଥିଲେ।
ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଶାଂକରଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ସିଦ୍ଧମ୍ ଏଵ ତୁ ଯତ୍ରାନନ୍ଦମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଧର୍ମଶ୍ ଚ ଶାଶ୍ଵତଃ
ସେଠି ତୀର୍ଥକୁ ଶଙ୍କରଙ୍କର ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଏଠି ଅଗ୍ନି ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ।
ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୂଣି ନ୍ଯପତନ୍ ଯତ୍ରାଗ୍ନେର୍ ମୁନିସତ୍ତମ ଆନନ୍ଦେତି ନଦୀ ଜାତା ତଥା ଵୈ ନନ୍ଦିନୀତି ଚ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଲୁହ ଝରିଥିଲା; ଏହିପରି ଆନନ୍ଦା ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ନନ୍ଦିନୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।
ତସ୍ଯାଶ୍ ଚ ସଂଗମଃ ପୁଣ୍ଯୋ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ତତ୍ର ଵୈ ଶିଵଃ ତତ୍ରୈଵ ସଂଗମେ ସାକ୍ଷାତ୍ ସୁଵର୍ଣାଦ୍ଯାପି ସଂସ୍ଥିତା
ସେ ନଦୀର ଗଙ୍ଗା ସହ ସଙ୍ଗମ ପବିତ୍ର; ସେଠି, ସଙ୍ଗମରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣା ଏଯାଁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଦାକ୍ଷାଯଣୀ ସୈଵ ଶିଵା ଆଗ୍ନେଯୀ ଚେତି ଵିଶ୍ରୁତା ଅମ୍ବିକା ଜଗଦାଧାରା ଶିଵା କାତ୍ଯାଯନୀଶ୍ଵରୀ
ସେ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ, ଶିବା ଓ ଆଗ୍ନେୟୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଅମ୍ବିକା, ଜଗତର ଆଧାର, ଶିବା ଓ କାତ୍ୟାୟନୀଶ୍ୱରୀ।
ଭକ୍ତାଭୀଷ୍ଟପ୍ରଦା ନିତ୍ଯମ୍ ଅଲଂକୃତ୍ଯୋଭଯଂ ତଟମ୍ ତପସ୍ ତେପେ ଯତ୍ର ଚାଗ୍ନିସ୍ ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ତୁ ତପୋଵନମ୍
ସେ ସଦା ଭକ୍ତଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଉଭୟ ତୀରକୁ ଶୋଭାଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ଏଠି ଅଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ସେଠି ତୀର୍ଥକୁ ତପୋବନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଏଵମାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ତୀରଯୋର୍ ଉଭଯୋର୍ ମୁନେ ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ଶୁଭମ୍
ମୁନି, ଏପରି ଉଭୟ ତୀରରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି; ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ ଏବଂ ଶୁଭ।
ଉତ୍ତରେ ଚୈଵ ପାରେ ଚ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ ଦକ୍ଷିଣେ ଚ ତଥା ପାରେ ସହସ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଅଥ ଷୋଡଶ
ଉତ୍ତର ତୀରରେ ଚଉଦ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏପରି ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ଷୋଳ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ ତୀର୍ଥାନି ସାଭିଜ୍ଞାନାନି ସନ୍ତି ଵୈ ନାମାନି ଚ ପୃଥକ୍ ସନ୍ତି ସଂକ୍ଷେପାତ୍ ତନ୍ ମଯୋଚ୍ଯତେ
ଏଠି-ଏଠି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ଚିହ୍ନ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ବହୁ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।
ଏତାନି ଯଶ୍ ଚ ଶୃଣୁଯାଦ୍ ଯଶ୍ ଚ ଵା ପଠତି ସ୍ମରେତ୍ ସର୍ଵେଷୁ ତତ୍ର କାମ୍ଯେଷୁ ପରିପୂର୍ଣୋ ଭଵେନ୍ ନରଃ
ଏଗୁଡିକୁ ଯିଏ ଶୁଣିବେ, ପଢିବେ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରିବେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବେ।
ଏତଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତୁ ଯୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତ୍ର ସ୍ନାନାଦିକଂ ଚରେତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାଞ୍ ଜାଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମଵାଂଶ୍ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଜଣେ ଜାଣିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଚାର କରିଲେ, ସେ ସଦା ଧନୀ ଓ ବିଶେଷ ଭାବେ ଧର୍ମିକ ହେବେ।
ଅବ୍ଜକାତ୍ ପଶ୍ଚିମେ ତୀର୍ଥଂ ତଚ୍ ଛାର୍ଦୂଲମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ ଵାରାଣସ୍ଯାଦିତୀର୍ଥେଭ୍ଯଃ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଧିକଂ ଭଵେତ୍
ଅବ୍ଜକାର ପଶ୍ଚିମ ତୀର ଯାହାକୁ ଶାର୍ଦୂଳ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଏହା ବାରାଣସୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀରଗୁଡିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ପିତୄନ୍ ଦେଵାନ୍ ଵନ୍ଦତେ ତର୍ପଯତ୍ଯ୍ ଅପି ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ତୃପ୍ତି ଦେଇ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ମହିମା ପାଉଥାଏ।
ତପୋଵନାଚ୍ ଚ ଶାର୍ଦୂଲାନ୍ ମଧ୍ଯେ ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଅଶେଷତଃ ତସ୍ଯୈକୈକସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ନ କେନାପ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଵର୍ଣ୍ଯତେ
ତପୋବନ ଓ ଶାର୍ଦୂଳ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ତୀର ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକର ମହିମା କେହି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତତ୍ରୈଵ ଚ ଵୃଷାକପମ୍ ଫେନାଯାଃ ସଂଗମୋ ଯତ୍ର ହନୂମତଂ ତଥୈଵ ଚ
ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ ନାମର ଏକ ତୀର ଅଛି, ଫେନା ନଦୀର ସଙ୍ଗମ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବୃଷାକପ ଓ ହନୁମତ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଅବ୍ଜକଂ ଚାପି ଯତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯତ୍ର ଦେଵସ୍ ତ୍ରିଵିକ୍ରମଃ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ପୁନରାଵୃତ୍ତିଦୁର୍ଲଭମ୍
ଅବ୍ଜକା ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ।
ତତ୍ର ଵୃତ୍ତାନ୍ଯ୍ ଅଥାଖ୍ଯାସ୍ଯେ ଗଙ୍ଗାଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ଵରଂ ଚୋତ୍ତରେ ଚ ଶୃଣୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯତଵ୍ରତଃ
ଏବେ ମୁଁ ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାଗୁଡିକ କଥା କହିବି; ଉତ୍ତର ତଟରେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ବିଷୟରେ ଭକ୍ତି ଓ ନିୟମରେ ଶୁଣ।
ନମୁଚିର୍ ବଲଵାନ୍ ଆସୀଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁର୍ ମଦୋତ୍କଟଃ ତସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରେଣାଭଵଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ଫେନେନେନ୍ଦ୍ରୋ ଽହରଚ୍ ଛିରଃ
ନମୁଚି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଂକାରରେ ମତାଳି ଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଫେନା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।
ଅପାଂ ଚ ନମୁଚେଃ ଶତ୍ରୋସ୍ ତତ୍ଫେନଵଜ୍ରରୂପଧୃକ୍ ଶିରଶ୍ ଛିତ୍ତ୍ଵା ତଚ୍ ଚ ଫେନଂ ଗଙ୍ଗାଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ
ନମୁଚିଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ଫେନା ବଜ୍ରର ଆକାରରେ ଚିହ୍ନି ଦେଇ, ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଫେନା ପଡିଗଲା।
ନ୍ଯପତଦ୍ ଭୂମିଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ତୁ ରସାତଲମ୍ ଅଥାଵିଶତ୍ ରସାତଲଭଵଂ ଗାଙ୍ଗଂ ଵାରି ଯଦ୍ ଵିଶ୍ଵପାଵନମ୍
ଏହା ଭୂମିକୁ ଭେଦି ଚାଲିଗଲା ଓ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ରସାତଳରୁ ଉପଜିଥିବା ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ଵଜ୍ରାଦିଷ୍ଟେନ ମାର୍ଗେଣ ଵ୍ଯଗମଦ୍ ଭୂମିମଣ୍ଡଲମ୍ ତଜ୍ ଜଲଂ ଫେନନାମ୍ନା ତୁ ନଦୀ ଫେନେତି ଗଦ୍ଯତେ
ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ପଥରେ ଏହା ଭୂମିରେ ପହଞ୍ଚିଲା; ଏହି ଜଳକୁ 'ଫେନା' ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଏବଂ ନଦୀକୁ 'ଫେନା' ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।
ତସ୍ଯାସ୍ ତୁ ସଂଗମଃ ପୁଣ୍ଯୋ ଗଙ୍ଗଯା ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯକରୋ ଗଙ୍ଗାଯମୁନଯୋର୍ ଇଵ
ଫେନା ଓ ଗଙ୍ଗାର ସଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ମିଶଣ ଭଳି।
ହନୂମଦୁପମାତା ଵୈ ଯତ୍ରାପ୍ଲଵନମାତ୍ରତଃ ମାର୍ଜାରତ୍ଵାଦ୍ ଅଭୂନ୍ ମୁକ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁଗଙ୍ଗାପ୍ରସାଦତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମତଙ୍କ ମାଆ କେବଳ ଏକ ଉଡା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ କୃପାରେ ବିଲେଇ ଆକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ମାର୍ଜାରଂ ଚେତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମଯା ତଵ ହନୂମତଂ ଚ ତତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତ୍ରାଖ୍ଯାନଂ ପୁରୋଦିତମ୍
ଏହି ତୀରକୁ 'ମାର୍ଜାର' ଭାବରେ ଆଗରୁ କହିଥିଲି, ହନୁମତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଘଟିଥିବା କଥା ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି।
ଵୃଷାକପଂ ଚାବ୍ଜକଂ ଚ ତତ୍ରେଦଂ ପ୍ରଯତଃ ଶୃଣୁ ହିରଣ୍ଯ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ଦୈତ୍ଯାନାଂ ପୂର୍ଵଜୋ ବଲୀ
ବୃଷାକପ ଓ ଅବ୍ଜକା ବିଷୟରେ ଏବେ ଆପଣ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ; ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ 'ହିରଣ୍ୟ' ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତପସ୍ ତପ୍ତ୍ଵା ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈର୍ ଅଜେଯୋ ଽଭୂତ୍ ସୁଦାରୁଣଃ ତସ୍ଯାପି ବଲଵାନ୍ ପୁତ୍ରୋ ଦେଵାନାଂ ଦୁର୍ଜଯଃ ସଦା
ସମସ୍ତ ଦେବତା ତପସ୍ୟା କରି ତାଙ୍କୁ ଅଜୟ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ସଦା ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ ଥିଲେ।
ମହାଶନିର୍ ଇତି ଖ୍ଯାତସ୍ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ପରାଜିତା ତେନେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଭଵଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ବହୁକାଲଂ ନିରନ୍ତରମ୍
ତାଙ୍କୁ 'ମହାଶନି' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ତାଙ୍କର ଜନା ଥିଲେ 'ପରାଜିତା'; ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ମହାଶନିର୍ ମହାଵୀର୍ଯଃ ସତତଂ ରଣମୂର୍ଧନି ଜିତ୍ଵା ନାଗେନ ସହିତଂ ଶକ୍ରଂ ପିତ୍ରେ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ମହାଶନି ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ, ସଦା ଯୁଦ୍ଧର ଆଗରେ ଥିଲେ; ସେ ନାଗ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜିତି, ଏହି ବିଜୟକୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଥିଲେ।