ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭରୋ ନାମ ମତିମାନ୍ ପିତୃଵତ୍ସଲଃ ଧନୁର୍ଵେଦେ ଚ ଵେଦେ ଚ ନିଷ୍ଣାତୋ ଦକ୍ଷ ଏଵ ଚ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାରା ନାମକ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ବହୁତ ଭଲପାଉଥିଲେ। ସେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଳାରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ରୂପଵତୀ ସୁପ୍ରଭେତ୍ଯ୍ ଅଭିଵିଶ୍ରୁତା ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣସ୍ ତତୋ ରାଜା ପୁତ୍ରେ ରାଜ୍ଯଂ ନିଵେଶ୍ଯ ସଃ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁନ୍ଦରୀ ସୁପ୍ରଭା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ପରେ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ରାଜା ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଲେ।
ପୁରୋଧସା ଚ ମୁଖ୍ଯେନ ଦୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରେ ନରେଶ୍ଵରଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯାସ୍ ତତସ୍ ତୀରେ ହଯମେଧାଯ ଯତ୍ନଵାନ୍
ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହ ରାଜା ଦୀକ୍ଷା ନେଲେ। ତା'ପରେ ସରସ୍ବତୀ ନଦୀର କୂଳରେ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କଲେ।
ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ ଋଷିମୁଖ୍ଯୈଶ୍ ଚ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରପରାଯଣୈଃ ଦୀକ୍ଷିତଂ ତଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଗ୍ନିସମୀପତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଋତ୍ବିଜ ଓ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ନି ସମ୍ନିଧାନରେ ଦୀକ୍ଷିତ କରାଗଲା।
ମିଥୁର୍ ଦାନଵରାଟ୍ ଶୂରଃ ପାପବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ ମଖଂ ଵିଧ୍ଵସ୍ଯ ନୃପତିଂ ସଭାର୍ଯଂ ସପୁରୋହିତମ୍
ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶୂର ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ ମିଥୁର ନାମକ ଦାନବ ରାଜା, ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁରୋହିତ ସହ ଧରିନେଲେ।
ଆଦାଯ ଵେଗାତ୍ ସ ପ୍ରାଗାଦ୍ ରସାତଲତଲଂ ମୁନେ ନୀତେ ତସ୍ମିନ୍ ନୃପଵରେ ଯଜ୍ଞେ ନଷ୍ଟେ ତତୋ ଽମରାଃ
ସେ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ନେଇ ରସାତଳର ତଳକୁ ଚାଲିଗଲା। ଏପରି ଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ନିତ ହେବା ଓ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ—
ଋତ୍ଵିଜଶ୍ ଚ ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଥାନଂ ମଖାତ୍ ତତଃ ପୁରୋହିତସୁତୋ ରାଜ୍ଞୋ ଦେଵାପିର୍ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ
—ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋତ୍ବିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ ଛାଡ଼ି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରେ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପୁଅ ଦେବାପି, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ସହ ରହିଗଲେ।
ବାଲସ୍ ତାଂ ମାତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଆତ୍ମନଃ ପିତରଂ ନ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଵିସ୍ମଯୋ ଭୂତ୍ଵା ଦୁଃଖିତୋ ଽତୀଵ ଚାଭଵତ୍
ପୁଅ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ପିତାକୁ ନାହିଁ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ।
ସ ମାତରଂ ତୁ ପପ୍ରଚ୍ଛ ପିତା ମେ କ୍ଵ ଗତୋ ଽମ୍ବିକେ ପିତୃହୀନୋ ନ ଜୀଵେଯଂ ମାତଃ ସତ୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ସେ ମାଆକୁ ପଚାରିଲେ, 'ମା, ମୋର ପିତା କେଉଁଠି ଗଲେ? ପିତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ମୋତେ ସତ୍ୟ କୁହ।'
ଧିଗ୍ ଧିକ୍ ପିତୃଵିହୀନାନାଂ ଜୀଵିତଂ ପାପକର୍ମଣାମ୍ ନ ଵକ୍ଷି ଯଦି ମେ ମାତର୍ ଜଲମ୍ ଅଗ୍ନିମ୍ ଅଥାଵିଶେ
'ପିତା ବିହୀନ ଓ ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ଲାଞ୍ଚନା! ତୁମେ ମୋତେ କିଛି କୁହିବ ନାହିଁ ମା, ତେବେ ମୁଁ ଜଳ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।'
ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରୋଵାଚ ସା ମାତା ରାଜ୍ଞୋ ଭାର୍ଯା ପୁରୋଧସଃ ଦାନଵେନ ତଲଂ ନୀତୋ ରାଜ୍ଞା ସହ ପିତା ତଵ
ତା'ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଜଣେ ଝିଅ ସେ ମାଆ ପୁଅକୁ କହିଲେ, 'ତୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦାନବ ରାଜା ସହ ରସାତଳକୁ ନେଇଗଲେ।'
କ୍ଵ ନୀତଃ କେନ ଵା ନୀତଃ କଥଂ ନୀତଃ କ୍ଵ କର୍ମଣି କେଷୁ ପଶ୍ଯତ୍ସୁ କିଂ ସ୍ଥାନଂ ଦାନଵସ୍ଯ ଵଦସ୍ଵ ମେ
'କେଉଁଠି ନେଇଗଲେ, କିଏ ନେଇଗଲେ, କିପରି ନେଇଗଲେ, କାହିଁକି ନେଇଗଲେ? କିଏ ଦେଖିଲେ? ଦାନବର ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି, ମୋତେ କୁହ।'
ଦୀକ୍ଷିତଂ ଯଜ୍ଞସଦସି ସଭାର୍ଯଂ ସପୁରୋଧସମ୍ ରାଜାନଂ ତଂ ମିଥୁର୍ ଦୈତ୍ଯୋ ନୀତଵାନ୍ ସ ରସାତଲମ୍ ପଶ୍ଯତ୍ସୁ ଦେଵସଂଘେଷୁ ଵହ୍ନିବ୍ରାହ୍ମଣସଂନିଧୌ
'ଯଜ୍ଞ ଶାଳାରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁରୋହିତ ସହ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଦୈତ୍ୟ ମିଥୁର ତାଙ୍କୁ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ଓ ଅଗ୍ନି-ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରସାତଳକୁ ନେଇଗଲେ।'
ତନ୍ ମାତୃଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵାପିଃ କୃତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ମରତ୍ ଦେଵାନ୍ ପଶ୍ଯେ ଽଥଵାଗ୍ନିଂ ଵା ଋତ୍ଵିଜୋ ଵାସୁରାଂସ୍ ତଥା
ମାଆଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦେବାପି ଭାବିଲେ—'ମୁଁ ଦେବତା, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଋତ୍ବିଜ, କିମ୍ବା ଅସୁରମାନେ, କାହା ପାଖକୁ ଯିବି?'
ଏତେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ପିତାନ୍ଵେଷ୍ଯୋ ନାନ୍ଯତ୍ରେତି ମତିର୍ ମମ ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଦେଵାପିର୍ ଭରଂ ପ୍ରାହ ନୃପାତ୍ମଜମ୍
'ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ପିତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବି, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ।' ଏପରି ଭାବି, ଦେବାପି ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଭାରାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଵ୍ରତେନ ନିଯମେନ ଚ ଆନେତଵ୍ଯା ମଯା ସର୍ଵେ ନୀତା ଯେ ଚ ରସାତଲମ୍
'ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁମାନେ ରସାତଳକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ଫେରାଇ ଆଣିବି।'
ଜାତେ ପରାଭଵେ ଘୋରେ ଯୋ ନ କୁର୍ଯାତ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିଯାମ୍ ନରାଧମେନ କିଂ ତେନ ଜୀଵତା ଵା ମୃତେନ ଵା
ଭୟଙ୍କର ପରାଜୟ ହେବା ପରେ ଯଦି କେହି ତାହାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ କିଛି ଚେଷ୍ଟା କରେନାହିଁ, ତେବେ ସେହି ଦୁର୍ବଳ ଲୋକର ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁହେଁ ଅର୍ଥହୀନ।
ତ୍ଵଂ ପ୍ରଶାଧି ମହୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାମ୍ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣଃ ପିତା ଯଥା ମାତା ମମ ତ୍ଵଯା ପାଲ୍ଯା ରାଜନ୍ ଯାଵନ୍ ମମାଗତିଃ ଭଵେଚ୍ ଚ କୃତକାର୍ଯସ୍ଯ ଅନୁଜାନୀହି ମାଂ ଭର
ହେ ଅର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ତୁମେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ବାପାଙ୍କ ପରି ଶାସନ କର। ମୋ ମାଆଁକୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ, ରାଜା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଫେରି ନାସି, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ମୋର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ସେତେବେଳେ ମତେ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ।
ଭରେଣୋକ୍ତଃ ସ ଦେଵାପିଃ ସର୍ଵଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ
ଭରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦେବାପି ସବୁ କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କଲେ।
ସିଦ୍ଧିଂ କୁରୁ ସୁଖଂ ଯାହି ମା ଚିନ୍ତାମ୍ ଅଲ୍ପିକାଂ ଭଜ
ସଫଳତା ଲାଭ କର, ସୁଖରେ ଯାଅ, ଏବଂ ଅଳ୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଦେଅନାହିଁ।
ତତୋ ଦେଵାପିର୍ ଅମରରାଜାଙ୍ଘ୍ରିଧ୍ଯାନତତ୍ପରଃ ଋତ୍ଵିଜୋ ଽନ୍ଵେଷ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ନତ୍ଵା ତାନ୍ ଋତ୍ଵିଜଃ ପୃଥକ୍ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟୋ ବାଲୋ ଦେଵାପିର୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଦେବାପି ଅମରମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ପାଦରେ ଧ୍ୟାନ ଲଗାଇ ରହି, ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି ସେଉଁଠାକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କରି, ଏହି ଦେବାପି ଶିଶୁ ମନୋଭାବରେ କହିଲେ—
ଭଵଦ୍ଭିଶ୍ ଚ ମଖୋ ରକ୍ଷ୍ଯୋ ଯଜମାନଶ୍ ଚ ଦୀକ୍ଷିତଃ ପୁରୋଧାଶ୍ ଚ ତଥା ରକ୍ଷ୍ଯଃ ପତ୍ନୀ ଯା ଦୀକ୍ଷିତସ୍ଯ ତୁ
ତୁମେମାନେ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ, ଦୀକ୍ଷିତ ଯଜମାନଙ୍କୁ, ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଏବଂ ଦୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଜୀବନସାଥୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ।
ଭଵତ୍ସୁ ତତ୍ର ପଶ୍ଯତ୍ସୁ ଯଜ୍ଞଂ ଵିଧ୍ଵସ୍ଯ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍ ରାଜାଦଯସ୍ ତେନ ନୀତାସ୍ ତନ୍ ନ ଯୁକ୍ତତମଂ ଭଵେତ୍
ତୁମେମାନେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ଯଦି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ରାଜା ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନେଇଯିବେ, ତେବେ ଏହା କେବେ ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ।
ଅଥାପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅହଂ ମନ୍ଯେ ଭଵନ୍ତସ୍ ତାନ୍ ଅରୋଗିଣଃ ଦାତୁମ୍ ଅର୍ହନ୍ତି ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଅନ୍ଯଥା ଶାପମ୍ ଅର୍ହଥ
ତଥାପି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଫେରାଇଦେବା ଉଚିତ; ନାହିଁହେଲେ ଶାପ ପାଇବାକୁ ପଡିପାରେ।
ମଖେ ଽଗ୍ନିଃ ପ୍ରଥମଂ ପୂଜ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଏଵାତ୍ର ଦୈଵତମ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଵଯଂ ନ ଜାନୀମୋ ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନୀନାଂ ପରିଚାରକାଃ
ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ହିଁ ଦେବତା। ତେଣୁ ଆମେ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ସେବକ ଭାବେ ଏହି କଥା ଜାଣିନାହିଁ।
ସ ଏଵ ଦାତା ଭୋକ୍ତା ଚ ହର୍ତା କର୍ତା ଚ ହଵ୍ଯଵାଟ୍
ସେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଦାତା, ଭୋଗକର୍ତ୍ତା, ଗ୍ରାହକ, କର୍ତ୍ତା ଏବଂ ହବିର ଧାରକ।
ଋତ୍ଵିଜଃ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ଦେଵାପିର୍ ଜାତଵେଦସମ୍ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାନ୍ଯାଯମ୍ ଅଗ୍ନଯେ ତନ୍ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ପୁରୋହିତମାନେ ପଛରେ ରହିଲେ, ଦେବାପି ଯଥାନିୟମ ଜାତବେଦସଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ଯଥର୍ତ୍ଵିଜସ୍ ତଥା ଚାହଂ ଦେଵାନାଂ ପରିଚାରକଃ ହଵ୍ଯଂ ଵହାମି ଦେଵାନାଂ ଭୋକ୍ତାରୋ ରକ୍ଷକାଶ୍ ଚ ତେ
ଯେପରି ପୁରୋହିତମାନେ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେବକ; ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହବି ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ଓ ରକ୍ଷକ।
ଦେଵାନ୍ ଆହୂଯ ଯତ୍ନେନ ହଵିର୍ଭାଗାନ୍ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦାସ୍ଯେ ଽହମ୍ ଏଷ ଦୋଷୋ ମେ ତସ୍ମାଦ୍ ଯାହି ସୁରାନ୍ ପ୍ରତି
ମୁଁ ଯଥାଯଥ ଉତ୍ସାହରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଡାକି, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାଗ ଦେଇଦେବି; ଏହି ମୋର ଦୋଷ, ତେଣୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ।
ଦେଵାପିଃ ସ ସୁରାନ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ନତ୍ଵା ତେଭ୍ଯଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଋତ୍ଵିଗ୍ଵାକ୍ଯଂ ଚାଗ୍ନିଵାକ୍ଯଂ ଶାପଂ ଚାପି ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ଦେବାପି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପୁରୋହିତଙ୍କ କଥା, ଅଗ୍ନିଙ୍କ କଥା ଏବଂ ଶାପଟିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଜଣାଇଲେ।