ଅଗ୍ନେର୍ ଆପସ୍ ତଥା ଯୋନିର୍ ଅଦ୍ଭିଃ ଶୌଚମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ ଅଗ୍ନେଶ୍ ଚ ପୂଜକା ଯେ ଚ ଵିନାଦ୍ଭିଃ ପୂଜନଂ କଥମ୍
ଅଗ୍ନିର ମୂଳ ହେଉଛି ଜଳ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରତା ମିଳେ; ଅଗ୍ନିର ପୂଜାରୀ ଓ ଜଳପୂଜାରେ ଲିନ ଥିବାମାନେ, ଜଳ ବିନା କିପରି ଅଗ୍ନିର ପୂଜା ହେବ?
ଅପ୍ସୁ ଜାତାସୁ ସର୍ଵତ୍ର କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅଧିକୃତୋ ଭଵେତ୍ ତାଵତ୍ କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅନର୍ହୋ ଽଯମ୍ ଅଶୁଚିର୍ ମଲିନୋ ନରଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅଧିକାର ମିଳେ; ତା ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଅପବିତ୍ର ଓ ମଲିନ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନ ମଗ୍ନଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଯାଵଦ୍ ଅପ୍ସୁ ଶୀତାସୁ ଵେଦଵିତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଆପୋ ଵରିଷ୍ଠାଃ ସ୍ଯୁର୍ ମାତୃଭୂତା ଯତଃ ସ୍ମୃତାଃ ତସ୍ମାଜ୍ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଅପାମ୍ ଏଵ ଜନନ୍ଯୋ ଽଗ୍ନେର୍ ଵିଶେଷତଃ
ଯେଉଁ ବେଳେ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୀତଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ରତା ମିଳେନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ ଜଳକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନାଯାଏ, ମାତୃରୂପେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ମାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଏତଦ୍ ଵଚଃ ଶୁଶ୍ରୁଵୁସ୍ ତେ ଋଷଯୋ ଵେଦଵାଦିନଃ ନିଶ୍ଚଯଂ ଚ ତତଶ୍ ଚକ୍ରୁର୍ ଭଵେଜ୍ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଅପାମ୍ ଇତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି ବେଦଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—‘ଜଳର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ହେଉ।’
ଯତ୍ର ତୀର୍ଥେ ଵୃତ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଋଷିସତ୍ତ୍ରେ ଚ ନାରଦ ତପସ୍ତୀର୍ଥଂ ତୁ ତତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସତ୍ତ୍ରତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ନାରଦ, ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ଏହି ଘଟଣା ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଘଟିଥିଲା, ସେଠିକୁ ତପସ୍ୟାର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାର ତୀର୍ଥ ବି ମନାଯାଏ।
ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥଂ ଚ ତତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଥା ସାରସ୍ଵତଂ ଵିଦୁଃ ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ଶୁଭମ୍
ସେଠିକୁ ଅଗ୍ନିର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ।
ଚତୁର୍ଦଶ ଶତାନ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ତୀର୍ଥାନାଂ ପୁଣ୍ଯଦାଯିନାମ୍ ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦାଯକମ୍
ସେଠି ଚୌଦ ଶତ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
କୃତଂ ସଂଦେହହରଣମ୍ ଋଷୀଣାଂ ଯତ୍ର ଭାଷଯା ସରସ୍ଵତ୍ଯ୍ ଅଭଵତ୍ ତତ୍ର ଗଙ୍ଗଯା ସଂଗତା ନଦୀ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତସ୍ଯ କୋ ଵକ୍ତୁଂ ସଂଗମସ୍ଯ କ୍ଷମୋ ନରଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କଲେ, ସେଠି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଲେ; ସେଇ ସଂଗମର ମହିମା କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?
ଦେଵତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଗଙ୍ଗାଯା ଉତ୍ତରେ ତଟେ ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତୀର୍ଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଠାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି; ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ।
ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ରାଜା ସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତଃ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଜଯା ନାମ ସାକ୍ଷାଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଇଵାପରା
ଏଠାରେ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଜୟା ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭରୋ ନାମ ମତିମାନ୍ ପିତୃଵତ୍ସଲଃ ଧନୁର୍ଵେଦେ ଚ ଵେଦେ ଚ ନିଷ୍ଣାତୋ ଦକ୍ଷ ଏଵ ଚ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାରା ନାମକ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ବହୁତ ଭଲପାଉଥିଲେ। ସେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଳାରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ରୂପଵତୀ ସୁପ୍ରଭେତ୍ଯ୍ ଅଭିଵିଶ୍ରୁତା ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣସ୍ ତତୋ ରାଜା ପୁତ୍ରେ ରାଜ୍ଯଂ ନିଵେଶ୍ଯ ସଃ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁନ୍ଦରୀ ସୁପ୍ରଭା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ପରେ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ରାଜା ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଲେ।
ପୁରୋଧସା ଚ ମୁଖ୍ଯେନ ଦୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରେ ନରେଶ୍ଵରଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯାସ୍ ତତସ୍ ତୀରେ ହଯମେଧାଯ ଯତ୍ନଵାନ୍
ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହ ରାଜା ଦୀକ୍ଷା ନେଲେ। ତା'ପରେ ସରସ୍ବତୀ ନଦୀର କୂଳରେ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କଲେ।
ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ ଋଷିମୁଖ୍ଯୈଶ୍ ଚ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରପରାଯଣୈଃ ଦୀକ୍ଷିତଂ ତଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଗ୍ନିସମୀପତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଋତ୍ବିଜ ଓ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ନି ସମ୍ନିଧାନରେ ଦୀକ୍ଷିତ କରାଗଲା।
ମିଥୁର୍ ଦାନଵରାଟ୍ ଶୂରଃ ପାପବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ ମଖଂ ଵିଧ୍ଵସ୍ଯ ନୃପତିଂ ସଭାର୍ଯଂ ସପୁରୋହିତମ୍
ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶୂର ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ ମିଥୁର ନାମକ ଦାନବ ରାଜା, ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁରୋହିତ ସହ ଧରିନେଲେ।
ଆଦାଯ ଵେଗାତ୍ ସ ପ୍ରାଗାଦ୍ ରସାତଲତଲଂ ମୁନେ ନୀତେ ତସ୍ମିନ୍ ନୃପଵରେ ଯଜ୍ଞେ ନଷ୍ଟେ ତତୋ ଽମରାଃ
ସେ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ନେଇ ରସାତଳର ତଳକୁ ଚାଲିଗଲା। ଏପରି ଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ନିତ ହେବା ଓ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ—
ଋତ୍ଵିଜଶ୍ ଚ ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଥାନଂ ମଖାତ୍ ତତଃ ପୁରୋହିତସୁତୋ ରାଜ୍ଞୋ ଦେଵାପିର୍ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ
—ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋତ୍ବିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ ଛାଡ଼ି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରେ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପୁଅ ଦେବାପି, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ସହ ରହିଗଲେ।
ବାଲସ୍ ତାଂ ମାତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଆତ୍ମନଃ ପିତରଂ ନ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଵିସ୍ମଯୋ ଭୂତ୍ଵା ଦୁଃଖିତୋ ଽତୀଵ ଚାଭଵତ୍
ପୁଅ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ପିତାକୁ ନାହିଁ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ।
ସ ମାତରଂ ତୁ ପପ୍ରଚ୍ଛ ପିତା ମେ କ୍ଵ ଗତୋ ଽମ୍ବିକେ ପିତୃହୀନୋ ନ ଜୀଵେଯଂ ମାତଃ ସତ୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ସେ ମାଆକୁ ପଚାରିଲେ, 'ମା, ମୋର ପିତା କେଉଁଠି ଗଲେ? ପିତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ମୋତେ ସତ୍ୟ କୁହ।'
ଧିଗ୍ ଧିକ୍ ପିତୃଵିହୀନାନାଂ ଜୀଵିତଂ ପାପକର୍ମଣାମ୍ ନ ଵକ୍ଷି ଯଦି ମେ ମାତର୍ ଜଲମ୍ ଅଗ୍ନିମ୍ ଅଥାଵିଶେ
'ପିତା ବିହୀନ ଓ ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ଲାଞ୍ଚନା! ତୁମେ ମୋତେ କିଛି କୁହିବ ନାହିଁ ମା, ତେବେ ମୁଁ ଜଳ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।'
ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରୋଵାଚ ସା ମାତା ରାଜ୍ଞୋ ଭାର୍ଯା ପୁରୋଧସଃ ଦାନଵେନ ତଲଂ ନୀତୋ ରାଜ୍ଞା ସହ ପିତା ତଵ
ତା'ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଜଣେ ଝିଅ ସେ ମାଆ ପୁଅକୁ କହିଲେ, 'ତୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦାନବ ରାଜା ସହ ରସାତଳକୁ ନେଇଗଲେ।'
କ୍ଵ ନୀତଃ କେନ ଵା ନୀତଃ କଥଂ ନୀତଃ କ୍ଵ କର୍ମଣି କେଷୁ ପଶ୍ଯତ୍ସୁ କିଂ ସ୍ଥାନଂ ଦାନଵସ୍ଯ ଵଦସ୍ଵ ମେ
'କେଉଁଠି ନେଇଗଲେ, କିଏ ନେଇଗଲେ, କିପରି ନେଇଗଲେ, କାହିଁକି ନେଇଗଲେ? କିଏ ଦେଖିଲେ? ଦାନବର ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି, ମୋତେ କୁହ।'
ଦୀକ୍ଷିତଂ ଯଜ୍ଞସଦସି ସଭାର୍ଯଂ ସପୁରୋଧସମ୍ ରାଜାନଂ ତଂ ମିଥୁର୍ ଦୈତ୍ଯୋ ନୀତଵାନ୍ ସ ରସାତଲମ୍ ପଶ୍ଯତ୍ସୁ ଦେଵସଂଘେଷୁ ଵହ୍ନିବ୍ରାହ୍ମଣସଂନିଧୌ
'ଯଜ୍ଞ ଶାଳାରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁରୋହିତ ସହ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଦୈତ୍ୟ ମିଥୁର ତାଙ୍କୁ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ଓ ଅଗ୍ନି-ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରସାତଳକୁ ନେଇଗଲେ।'
ତନ୍ ମାତୃଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵାପିଃ କୃତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ମରତ୍ ଦେଵାନ୍ ପଶ୍ଯେ ଽଥଵାଗ୍ନିଂ ଵା ଋତ୍ଵିଜୋ ଵାସୁରାଂସ୍ ତଥା
ମାଆଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦେବାପି ଭାବିଲେ—'ମୁଁ ଦେବତା, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଋତ୍ବିଜ, କିମ୍ବା ଅସୁରମାନେ, କାହା ପାଖକୁ ଯିବି?'
ଏତେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ପିତାନ୍ଵେଷ୍ଯୋ ନାନ୍ଯତ୍ରେତି ମତିର୍ ମମ ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଦେଵାପିର୍ ଭରଂ ପ୍ରାହ ନୃପାତ୍ମଜମ୍
'ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ପିତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବି, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ।' ଏପରି ଭାବି, ଦେବାପି ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଭାରାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଵ୍ରତେନ ନିଯମେନ ଚ ଆନେତଵ୍ଯା ମଯା ସର୍ଵେ ନୀତା ଯେ ଚ ରସାତଲମ୍
'ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁମାନେ ରସାତଳକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ଫେରାଇ ଆଣିବି।'
ଜାତେ ପରାଭଵେ ଘୋରେ ଯୋ ନ କୁର୍ଯାତ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିଯାମ୍ ନରାଧମେନ କିଂ ତେନ ଜୀଵତା ଵା ମୃତେନ ଵା
ଭୟଙ୍କର ପରାଜୟ ହେବା ପରେ ଯଦି କେହି ତାହାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ କିଛି ଚେଷ୍ଟା କରେନାହିଁ, ତେବେ ସେହି ଦୁର୍ବଳ ଲୋକର ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁହେଁ ଅର୍ଥହୀନ।
ତ୍ଵଂ ପ୍ରଶାଧି ମହୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାମ୍ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣଃ ପିତା ଯଥା ମାତା ମମ ତ୍ଵଯା ପାଲ୍ଯା ରାଜନ୍ ଯାଵନ୍ ମମାଗତିଃ ଭଵେଚ୍ ଚ କୃତକାର୍ଯସ୍ଯ ଅନୁଜାନୀହି ମାଂ ଭର
ହେ ଅର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ତୁମେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ବାପାଙ୍କ ପରି ଶାସନ କର। ମୋ ମାଆଁକୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ, ରାଜା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଫେରି ନାସି, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ମୋର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ସେତେବେଳେ ମତେ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ।
ଭରେଣୋକ୍ତଃ ସ ଦେଵାପିଃ ସର୍ଵଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ
ଭରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦେବାପି ସବୁ କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କଲେ।
ସିଦ୍ଧିଂ କୁରୁ ସୁଖଂ ଯାହି ମା ଚିନ୍ତାମ୍ ଅଲ୍ପିକାଂ ଭଜ
ସଫଳତା ଲାଭ କର, ସୁଖରେ ଯାଅ, ଏବଂ ଅଳ୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଦେଅନାହିଁ।