ଅପୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠତମାଃ କେଚିନ୍ ମେନିରେ ଽଗ୍ନିଂ ତଥାପରେ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୋ ମୁନଯଃ ସଂଵାଦଂ ଚାଗ୍ନିଵାରିଣୋଃ
କେହି ଜଳକୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ; ଏଭଳି ମୁନିମାନେ ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳର ମହିମା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ।
ଵିନାଗ୍ନିଂ ଜୀଵନଂ କ୍ଵ ସ୍ଯାଜ୍ ଜୀଵଭୂତୋ ଯତୋ ଽନଲଃ ଆତ୍ମଭୂତୋ ହଵ୍ଯଭୂତଶ୍ ଚାଗ୍ନିନା ଜାଯତେ ଽଖିଲମ୍
ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ା ଜୀବନ କେଉଁଠି ଥାଏ? କାରଣ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଜୀବନର ମୂଳ; ସମସ୍ତ କିଛି ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା ଓ ହବିର ଭୋକ୍ତା।
ଅଗ୍ନିନା ଧ୍ରିଯତେ ଲୋକୋ ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଜ୍ଯୋତିର୍ମଯଂ ଜଗତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଗ୍ନେଃ ପରଂ ନାସ୍ତି ପାଵନଂ ଦୈଵତଂ ମହତ୍
ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧରିତି ରହିଛି । ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଲୋକ । ଏହିଠାରୁ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ପବିତ୍ରକାରୀ କିମ୍ବା ମହାଦେବତା ନାହିଁ ।
ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଯୋତିଃ ସ ଏଵୋକ୍ତଃ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସ ଏଵ ହି ଵିନାଗ୍ନିନା କିଂଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଯସ୍ଯ ଧାମ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ସେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେଠି ଥିବା ଆଲୋକ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ । ଅଗ୍ନି ଛାଡ଼ି ତିନି ଜଗତର ଆଲୋକ ଦେଉଥିବା କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଗ୍ନେଃ ପରଂ ନାସ୍ତି ଭୂତାନାଂ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଭାଜନମ୍ ଯୋଷିତ୍କ୍ଷେତ୍ରେ ଽର୍ପିତଂ ବୀଜଂ ପୁରୁଷେଣ ଯଥା ତଥା
ଏହି କାରଣରୁ, ଅଗ୍ନିଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ରଖିଥାଏ । ଯେପରି ଏକ ପୁରୁଷ ନାରୀର ଶରୀରରେ ବୀଜ ରଖେ, ସେପରି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତର ମୂଳ ।
ତସ୍ଯ ଦେହାଦିକା ଶକ୍ତିଃ କୃଶାନୋର୍ ଏଵ ନାନ୍ଯଥା ଦେଵାନାଂ ହି ମୁଖଂ ଵହ୍ନିସ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନାତଃ ପରଂ ଵିଦୁଃ
ତାଙ୍କର ଶରୀର ଓ ଶକ୍ତି ସବୁ କେବଳ ଅଗ୍ନି ପାଖରେ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠି ନୁହେଁ । ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି, ଏହିଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ ।
ଅପରେ ତୁ ହ୍ଯ୍ ଅପାଂ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ମେନିରେ ଵେଦଵାଦିନଃ ଅଦ୍ଭିଃ ସଂପତ୍ସ୍ଯତେ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ନଂ ଶୁଚିର୍ ଅଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଜାଯତେ
କିନ୍ତୁ କିଛି ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଳକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଭାବିଛନ୍ତି । ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ପବିତ୍ରତା ମଧ୍ୟ ଜଳରୁ ହୁଏ ।
ଅଦ୍ଭିର୍ ଏଵ ଧୃତଂ ସର୍ଵମ୍ ଆପୋ ଵୈ ମାତରଃ ସ୍ମୃତାଃ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଜୀଵନଂ ଵାରି ଵଦନ୍ତୀତି ପୁରାଵିଦଃ
ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଧରିତି ରହିଛି । ଜଳକୁ ମାଆ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଜଳ ହେଉଛି ତିନି ଜଗତର ଜୀବନ ।
ଉତ୍ପନ୍ନମ୍ ଅମୃତଂ ହ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଭ୍ଯସ୍ ତାଭ୍ଯଶ୍ ଚୌଷଧିସଂଭଵଃ ଅଗ୍ନିର୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଇତି ପ୍ରାହୁର୍ ଆପୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠତମାଃ ପରେ
ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଅଗ୍ନି ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା, ଆଉ କିଛି କହନ୍ତି ଜଳ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ।
ଏଵଂ ମୀମାଂସମାନାସ୍ ତେ ଋଷଯୋ ଵେଦଵାଦିନଃ ଵିରୁଦ୍ଧଵାଦିନୋ ମାଂ ଚ ସମଭ୍ଯେତ୍ଯେଦମ୍ ଅବ୍ରୁଵନ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବିପରୀତ ମତ ରଖିଥିଲେ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ଅଗ୍ନେର୍ ଅପାଂ ଵଦ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ଭଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ
ହେ ତିନି ଜଗତର ନାଥ, ଅମାନେକୁ କହ, ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଜଳ ବଡ଼ କି ନାହିଁ ?
ଅହମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅବ୍ରଵଂ ପ୍ରାପ୍ତାନ୍ ଋଷୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଯତଵ୍ରତାନ୍ ଉଭୌ ପୂଜ୍ଯତମୌ ଲୋକ ଉଭାଭ୍ଯାଂ ଜାଯତେ ଜଗତ୍
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେଠାରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, କହିଲି: ଦୁହିଁଟି ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ସମାନ ମାନ୍ୟତା ଯୋଗ୍ୟ; ଦୁହିଁଟି ଠାରୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ଉଭାଭ୍ଯାଂ ଜାଯତେ ହଵ୍ଯଂ କଵ୍ଯଂ ଚାମୃତମ୍ ଏଵ ଚ ଉଭାଭ୍ଯାଂ ଜୀଵନଂ ଲୋକେ ଶରୀରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍
ଦୁହିଁଟିଠାରୁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ହବ୍ୟ କବ୍ୟ ଓ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଦୁହିଁଟିଠାରୁ ଏହି ଜଗତରେ ଜୀବନ ଓ ଶରୀର ଧରିବା ଶକ୍ତି ମିଳେ ।
ନାନଯୋଶ୍ ଚ ଵିଶେଷୋ ଽସ୍ତି ତତୋ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ସମଂ ମତମ୍ ତତୋ ମଦ୍ଵଚନାଜ୍ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଉଭଯୋର୍ ନୈଵ କସ୍ଯଚିତ୍
ଏହି ଦୁହିଁଟି ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ଦୁହିଁଟିର ସ୍ଥାନ ସମାନ । ଏହିପରି, ମୋ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଦୁହିଁଟି ମଧ୍ୟରେ କାହାରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ନାହିଁ ।
ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯତରସ୍ଯେତି ମେନିରେ ଋଷିସତ୍ତମାଃ ନ ତୃପ୍ତା ମମ ଵାକ୍ଯେନ ଜଗ୍ମୁର୍ ଵାଯୁଂ ତପସ୍ଵିନଃ
କିନ୍ତୁ କିଛି ମହାନ ଋଷି ଭାବିଲେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କିମ୍ବା ଏକରେ ଅଛି । ମୋର ଉତ୍ତରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନହୋଇ, ସେମାନେ ବାୟୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
କସ୍ଯ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ଭଵାନ୍ ପ୍ରାଣୋ ଵାଯୋ ସତ୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ସ୍ଥିତମ୍
ହେ ବାୟୁ, କାହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଅଛି ? ତୁମେ ପ୍ରାଣ, ସତ୍ୟ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ।
ଵାଯୁର୍ ଆହାନଲୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵମ୍ ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ନେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯୋନ୍ଯମ୍ ଋଷଯୋ ଜଗ୍ମୁସ୍ ତେ ଽପି ଵସୁଂଧରାମ୍
ବାୟୁ କହିଲେ: ଅଗ୍ନି ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା, ସମସ୍ତ କିଛି ଅଗ୍ନିରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ କହିଲେ 'ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ', ଏବଂ ସେମାନେ ପୃଥିବୀ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ସତ୍ଯଂ ଭୂମେ ଵଦ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଆଧାରାସି ଚରାଚରେ
ହେ ପୃଥିବୀ, ସତ୍ୟ କହ, କାହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଅଛି ? ତୁମେ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର ।
ଭୂମିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆହ ଵିନଯାଦ୍ ଆଗତାଂସ୍ ତାନ୍ ଋଷୀନ୍ ଇଦମ୍
ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ନମ୍ରତା ସହିତ ଏହି ଋଷିମାନେଠାରେ କହିଲେ:
ମମାପ୍ଯ୍ ଆଧାରଭୂତାଃ ସ୍ଯୁର୍ ଆପୋ ଦେଵ୍ଯଃ ସନାତନାଃ ଅଦ୍ଭ୍ଯସ୍ ତୁ ଜାଯତେ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଅପ୍ସୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ମୋର ମଧ୍ୟ ଆଧାର ହେଉଛନ୍ତି ସନାତନ ଦେବୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଜଳ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଜଳରେ ଅଛି ।
ନେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯୋନ୍ଯମ୍ ଋଷଯୋ ଜଗ୍ମୁଃ କ୍ଷୀରୋଦଶାଯିନମ୍ ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତୋତ୍ରୈଃ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରମ୍
‘ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କହି, ସେମାନେ ରୁଷିମାନେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଶୟନ କରୁଥିବା, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଯୋ ଵେଦ ସର୍ଵଂ ଭୁଵନଂ ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ ଯଜ୍ ଜାଯମାନଂ ଚ ଗୁହାନିଵିଷ୍ଟମ୍ ଲୋକତ୍ରଯଂ ଚିତ୍ରଵିଚିତ୍ରରୂପମ୍ ଅନ୍ତେ ସମସ୍ତଂ ଚ ଯମ୍ ଆଵିଵେଶ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଘଟଣା, ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି, ଯିଏ ଗୁପ୍ତଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ତେ ସମସ୍ତ ଚମତ୍କାର ରୂପରେ ତିନି ଜଗତକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ—
ଯଦ୍ ଅକ୍ଷରଂ ଶାଶ୍ଵତମ୍ ଅପ୍ରମେଯଂ ଯଂ ଵେଦଵେଦ୍ଯମ୍ ଋଷଯୋ ଵଦନ୍ତି ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତାଃ ସ୍ଵେପ୍ସିତମ୍ ଆପ୍ନୁଵନ୍ତି ତଦ୍ ଵସ୍ତୁ ସତ୍ଯଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜାମଃ
ଯିଏ ଅବିନାଶୀ, ଚିରନ୍ତନ, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଯାହାକୁ ବେଦ ଜାଣିବାକୁ କହିଛି, ଯାହାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଋଷିମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଥିଲେ—ସେଇ ସତ୍ୟତା, ସେଇ ଆଶ୍ରୟକୁ ଆମେ ଶରଣାଗତ ହେଉଛୁ।
ଭୂତଂ ମହାଭୂତଜଗତ୍ପ୍ରଧାନଂ ନ ଵିନ୍ଦତେ ଯୋଗିନୋ ଵିଷ୍ଣୁରୂପମ୍ ତଦ୍ ଵକ୍ତୁମ୍ ଏତେ ଋଷଯୋ ଽତ୍ର ଯାତାଃ ସତ୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵେହ ଜଗନ୍ନିଵାସ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଓ ଜଗତର ମୂଳକାରଣ, ତାଙ୍କର ବିଷ୍ଣୁ ରୂପକୁ ଯୋଗୀମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ସେଇ କଥା କହିବା ପାଇଁ ଏହି ଋଷିମାନେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି—ହେ ଜଗତ୍ର ନିବାସ, ସତ୍ୟ କହ।
ତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ତରାତ୍ମାଖିଲଦେହଭାଜାଂ ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯି ସର୍ଵମ୍ ଈଶ ତଥାପି ଜାନନ୍ତି ନ କେଅପି କୁତ୍ରାପି ଅହୋ ଭଵନ୍ତଂ ପ୍ରକୃତିପ୍ରଭାଵାତ୍
ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମେ, ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମରେ ଅଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ। ତଥାପି, କେହି କେଉଁଠି ତୁମକୁ ସତ୍ୟରେ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ହେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମୟ, କାରଣ ତୁମର ନିଜ ପ୍ରକୃତିର ଶକ୍ତି।
ତତଃ ପ୍ରାହ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ ଦୈଵୀ ଵାଗ୍ ଅଶରୀରିଣୀ
ତାପରେ, ଜଗତର ମାତା, ଦିବ୍ୟ ଦେହହୀନ ବାଣୀ କହିଲେ।
ଉଭାଵ୍ ଆରାଧ୍ଯ ତପସା ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ନିଯମେନ ଚ ଯସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଥମଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ ତଦ୍ ଭୂତଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟିକୁ ପ୍ରଥମେ ତପସ୍ୟା, ଭକ୍ତି ଓ ନିୟମରେ ଆରାଧନା କରି ଲାଭ କରାଯିବ, ସେଇଟିକୁ ବଡ଼ ଓ ପ୍ରଥମ ମନାଯିବ।
ତଥେତ୍ଯ୍ ତଥା ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ଋଷଯୋ ଲୋକପୂଜିତାଃ ଶ୍ରାନ୍ତାଃ ଖିନ୍ନାନ୍ତରାତ୍ମାନଃ ପରଂ ଵୈରାଗ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତାଃ
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି ସମସ୍ତ ପୂଜ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଚାଲିଗଲେ, ଥକି ଓ ମନରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି।
ସର୍ଵଲୋକୈକଜନନୀଂ ଭୁଵନତ୍ରଯପାଵନୀମ୍ ଗୌତମୀମ୍ ଅଗମନ୍ ସର୍ଵେ ତପସ୍ ତପ୍ତୁଂ ଯତଵ୍ରତାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ମାତା, ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଗୌତମୀଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ନିଜେ ନିଜେ ନିୟମ ରଖି ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ।
ଅବ୍ଦୈଵତଂ ତଥାଗ୍ନିଂ ଚ ପୂଜନାଯୋଦ୍ଯତାସ୍ ତଦା ଅଗ୍ନେଶ୍ ଚ ପୂଜକା ଯେ ଚ ଅପାଂ ଵୈ ପୂଜନେ ସ୍ଥିତାଃ ତତ୍ର ଵାଗ୍ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଦୈଵୀ ଵେଦମାତା ସରସ୍ଵତୀ
ତାପରେ, ଜଳଦେବତା ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିର ପୂଜାରୀ ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଜଳପୂଜାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ, ବେଦମାତା ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ।