ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ ମତିମାଞ୍ ଶୂରଃ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଵିଵର୍ଧନଃ ତତ୍ର ପିଣ୍ଡାଦିଦାନେନ ପିତରୋ ମୁକ୍ତିମ୍ ଆପ୍ନୁଯୁଃ ମନୋଵାକ୍କାଯଜାତ୍ ପାପାତ୍ ସ୍ନାନାନ୍ ମୁକ୍ତୋ ଭଵେନ୍ ନରଃ
ସେ ପୁଅ ଧନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଶୂର ଓ ପୁଅ-ନାତିରେ ବୃଦ୍ଧି କରିବ; ସେଠାରେ ପିଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ କଲେ ପିତୃମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନ, କଥା ଓ ଶରୀରର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଯମଵାକ୍ଯାଦ୍ ଅନୁ ତଥା ହଵ୍ଯଵାଡ୍ ଆହ ପକ୍ଷିଣୌ
ଯମଙ୍କର କଥା ପରେ, ଅଗ୍ନିଦେବ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମତ୍ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଦକ୍ଷିଣେ ତୀରେ ଯେ ପଠନ୍ତି ଯତଵ୍ରତାଃ ତେଷାମ୍ ଆରୋଗ୍ଯମ୍ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ରୂପଂ ଦଦାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ନିୟମ ଓ ବ୍ରତ ରେ ମୋର ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଧନ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ରୂପ ଦେଉଛି।
ଇଦଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ତୁ ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଯତ୍ର କ୍ଵାପି ପଠେନ୍ ନରଃ ନୈଵାଗ୍ନିତୋ ଭଯଂ ତସ୍ଯ ଲିଖିତେ ଽପି ଗୃହେ ସ୍ଥିତେ
ଯିଏ କେଉଁଠି ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼େ, କିମ୍ବା ଲେଖି ଘରେ ରଖିଥାଏ, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିରୁ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ।
ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଚ ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥେ ଶୁଚିର୍ ନରଃ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମଫଲଂ ତସ୍ଯ ଭଵେଦ୍ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ଶୁଚି ହୋଇ ଅଗ୍ନି କୂଳରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଯାମ୍ଯମ୍ ଆଗ୍ନେଯମ୍ ଏଵ ଚ କପୋତଂ ଚ ତଥୋଲୂକଂ ହେତ୍ଯୁଲୂକଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ସେଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଯାମ୍ୟ ଓ ଆଗ୍ନେୟ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ କପୋତ, ଉଲୂକ ଓ ଭୟଙ୍କର ଉଲୂକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି।
ତତ୍ର ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ତାଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଶତାନି ଚ ପୁନର୍ ନଵତିତୀର୍ଥାନି ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ମୁକ୍ତିଭାଜନମ୍
ସେଠାରେ ତିନି ହଜାର ଓ ତିନି ଶତ ତଥା ପୁନି ନବେ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ।
ତେଷୁ ସ୍ନାନେନ ଦାନେନ ପ୍ରେତୀଭୂତାଶ୍ ଚ ଯେ ନରାଃ ପୂତାସ୍ ତେ ପୁତ୍ରଵିତ୍ତାଢ୍ଯା ଆକ୍ରମେଯୁର୍ ଦିଵଂ ଶୁଭାଃ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ପୁଅ ଓ ଧନ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ତପସ୍ତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତପୋଵୃଦ୍ଧିକରଂ ମହତ୍ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପିତୄଣାଂ ପ୍ରୀତିଵର୍ଧନମ୍
ଏହି ତୀର୍ଥକୁ 'ତପସ୍ତୀର୍ଥ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏହା ତପସ୍ୟା ବଢ଼ାଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି ଓ ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ତସ୍ମିଂସ୍ ତୀର୍ଥେ ତୁ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ଶୃଣୁ ପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ ଅପାମ୍ ଅଗ୍ନେଶ୍ ଚ ସଂଵାଦମ୍ ଋଷୀଣାଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ କଣ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ପାପ ନଶ୍ୟ କରେ, ସେଥିରେ ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଋଷିମାନେ ପରସ୍ପରେ କଣ କହିଥିଲେ, ଏବେ ଶୁଣ।
ଅପୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠତମାଃ କେଚିନ୍ ମେନିରେ ଽଗ୍ନିଂ ତଥାପରେ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୋ ମୁନଯଃ ସଂଵାଦଂ ଚାଗ୍ନିଵାରିଣୋଃ
କେହି ଜଳକୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ; ଏଭଳି ମୁନିମାନେ ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳର ମହିମା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ।
ଵିନାଗ୍ନିଂ ଜୀଵନଂ କ୍ଵ ସ୍ଯାଜ୍ ଜୀଵଭୂତୋ ଯତୋ ଽନଲଃ ଆତ୍ମଭୂତୋ ହଵ୍ଯଭୂତଶ୍ ଚାଗ୍ନିନା ଜାଯତେ ଽଖିଲମ୍
ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ା ଜୀବନ କେଉଁଠି ଥାଏ? କାରଣ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଜୀବନର ମୂଳ; ସମସ୍ତ କିଛି ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା ଓ ହବିର ଭୋକ୍ତା।
ଅଗ୍ନିନା ଧ୍ରିଯତେ ଲୋକୋ ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଜ୍ଯୋତିର୍ମଯଂ ଜଗତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଗ୍ନେଃ ପରଂ ନାସ୍ତି ପାଵନଂ ଦୈଵତଂ ମହତ୍
ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧରିତି ରହିଛି । ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଲୋକ । ଏହିଠାରୁ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ପବିତ୍ରକାରୀ କିମ୍ବା ମହାଦେବତା ନାହିଁ ।
ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଯୋତିଃ ସ ଏଵୋକ୍ତଃ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସ ଏଵ ହି ଵିନାଗ୍ନିନା କିଂଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଯସ୍ଯ ଧାମ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ସେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେଠି ଥିବା ଆଲୋକ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ । ଅଗ୍ନି ଛାଡ଼ି ତିନି ଜଗତର ଆଲୋକ ଦେଉଥିବା କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଗ୍ନେଃ ପରଂ ନାସ୍ତି ଭୂତାନାଂ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଭାଜନମ୍ ଯୋଷିତ୍କ୍ଷେତ୍ରେ ଽର୍ପିତଂ ବୀଜଂ ପୁରୁଷେଣ ଯଥା ତଥା
ଏହି କାରଣରୁ, ଅଗ୍ନିଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ରଖିଥାଏ । ଯେପରି ଏକ ପୁରୁଷ ନାରୀର ଶରୀରରେ ବୀଜ ରଖେ, ସେପରି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତର ମୂଳ ।
ତସ୍ଯ ଦେହାଦିକା ଶକ୍ତିଃ କୃଶାନୋର୍ ଏଵ ନାନ୍ଯଥା ଦେଵାନାଂ ହି ମୁଖଂ ଵହ୍ନିସ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନାତଃ ପରଂ ଵିଦୁଃ
ତାଙ୍କର ଶରୀର ଓ ଶକ୍ତି ସବୁ କେବଳ ଅଗ୍ନି ପାଖରେ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠି ନୁହେଁ । ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି, ଏହିଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ ।
ଅପରେ ତୁ ହ୍ଯ୍ ଅପାଂ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ମେନିରେ ଵେଦଵାଦିନଃ ଅଦ୍ଭିଃ ସଂପତ୍ସ୍ଯତେ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ନଂ ଶୁଚିର୍ ଅଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଜାଯତେ
କିନ୍ତୁ କିଛି ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଳକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଭାବିଛନ୍ତି । ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ପବିତ୍ରତା ମଧ୍ୟ ଜଳରୁ ହୁଏ ।
ଅଦ୍ଭିର୍ ଏଵ ଧୃତଂ ସର୍ଵମ୍ ଆପୋ ଵୈ ମାତରଃ ସ୍ମୃତାଃ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଜୀଵନଂ ଵାରି ଵଦନ୍ତୀତି ପୁରାଵିଦଃ
ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଧରିତି ରହିଛି । ଜଳକୁ ମାଆ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଜଳ ହେଉଛି ତିନି ଜଗତର ଜୀବନ ।
ଉତ୍ପନ୍ନମ୍ ଅମୃତଂ ହ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଭ୍ଯସ୍ ତାଭ୍ଯଶ୍ ଚୌଷଧିସଂଭଵଃ ଅଗ୍ନିର୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଇତି ପ୍ରାହୁର୍ ଆପୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠତମାଃ ପରେ
ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଅଗ୍ନି ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା, ଆଉ କିଛି କହନ୍ତି ଜଳ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ।
ଏଵଂ ମୀମାଂସମାନାସ୍ ତେ ଋଷଯୋ ଵେଦଵାଦିନଃ ଵିରୁଦ୍ଧଵାଦିନୋ ମାଂ ଚ ସମଭ୍ଯେତ୍ଯେଦମ୍ ଅବ୍ରୁଵନ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବିପରୀତ ମତ ରଖିଥିଲେ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ଅଗ୍ନେର୍ ଅପାଂ ଵଦ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ଭଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ
ହେ ତିନି ଜଗତର ନାଥ, ଅମାନେକୁ କହ, ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଜଳ ବଡ଼ କି ନାହିଁ ?
ଅହମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅବ୍ରଵଂ ପ୍ରାପ୍ତାନ୍ ଋଷୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଯତଵ୍ରତାନ୍ ଉଭୌ ପୂଜ୍ଯତମୌ ଲୋକ ଉଭାଭ୍ଯାଂ ଜାଯତେ ଜଗତ୍
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେଠାରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, କହିଲି: ଦୁହିଁଟି ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ସମାନ ମାନ୍ୟତା ଯୋଗ୍ୟ; ଦୁହିଁଟି ଠାରୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ଉଭାଭ୍ଯାଂ ଜାଯତେ ହଵ୍ଯଂ କଵ୍ଯଂ ଚାମୃତମ୍ ଏଵ ଚ ଉଭାଭ୍ଯାଂ ଜୀଵନଂ ଲୋକେ ଶରୀରସ୍ଯ ଚ ଧାରଣମ୍
ଦୁହିଁଟିଠାରୁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ହବ୍ୟ କବ୍ୟ ଓ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଦୁହିଁଟିଠାରୁ ଏହି ଜଗତରେ ଜୀବନ ଓ ଶରୀର ଧରିବା ଶକ୍ତି ମିଳେ ।
ନାନଯୋଶ୍ ଚ ଵିଶେଷୋ ଽସ୍ତି ତତୋ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ସମଂ ମତମ୍ ତତୋ ମଦ୍ଵଚନାଜ୍ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଉଭଯୋର୍ ନୈଵ କସ୍ଯଚିତ୍
ଏହି ଦୁହିଁଟି ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ଦୁହିଁଟିର ସ୍ଥାନ ସମାନ । ଏହିପରି, ମୋ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଦୁହିଁଟି ମଧ୍ୟରେ କାହାରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ନାହିଁ ।
ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯତରସ୍ଯେତି ମେନିରେ ଋଷିସତ୍ତମାଃ ନ ତୃପ୍ତା ମମ ଵାକ୍ଯେନ ଜଗ୍ମୁର୍ ଵାଯୁଂ ତପସ୍ଵିନଃ
କିନ୍ତୁ କିଛି ମହାନ ଋଷି ଭାବିଲେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କିମ୍ବା ଏକରେ ଅଛି । ମୋର ଉତ୍ତରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନହୋଇ, ସେମାନେ ବାୟୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
କସ୍ଯ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ଭଵାନ୍ ପ୍ରାଣୋ ଵାଯୋ ସତ୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ସ୍ଥିତମ୍
ହେ ବାୟୁ, କାହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଅଛି ? ତୁମେ ପ୍ରାଣ, ସତ୍ୟ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ।
ଵାଯୁର୍ ଆହାନଲୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵମ୍ ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ନେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯୋନ୍ଯମ୍ ଋଷଯୋ ଜଗ୍ମୁସ୍ ତେ ଽପି ଵସୁଂଧରାମ୍
ବାୟୁ କହିଲେ: ଅଗ୍ନି ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା, ସମସ୍ତ କିଛି ଅଗ୍ନିରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ କହିଲେ 'ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ', ଏବଂ ସେମାନେ ପୃଥିବୀ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ସତ୍ଯଂ ଭୂମେ ଵଦ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଆଧାରାସି ଚରାଚରେ
ହେ ପୃଥିବୀ, ସତ୍ୟ କହ, କାହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଅଛି ? ତୁମେ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର ।
ଭୂମିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆହ ଵିନଯାଦ୍ ଆଗତାଂସ୍ ତାନ୍ ଋଷୀନ୍ ଇଦମ୍
ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ନମ୍ରତା ସହିତ ଏହି ଋଷିମାନେଠାରେ କହିଲେ:
ମମାପ୍ଯ୍ ଆଧାରଭୂତାଃ ସ୍ଯୁର୍ ଆପୋ ଦେଵ୍ଯଃ ସନାତନାଃ ଅଦ୍ଭ୍ଯସ୍ ତୁ ଜାଯତେ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଅପ୍ସୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ମୋର ମଧ୍ୟ ଆଧାର ହେଉଛନ୍ତି ସନାତନ ଦେବୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଜଳ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଜଳରେ ଅଛି ।