ସୌମିତ୍ରେ ନୂନମ୍ ଅସ୍ମାଭିର୍ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁଖେ ହୁତମ୍ ଅଵଜ୍ଞଯା ମହୀଦେଵାଂସ୍ ତର୍ପଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଚଯନ୍ତି ନ
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରେ ହୋମ କରିନାହିଁ; ଅବହେଳାରେ ଆମେ ଭୂଦେବତାମାନୋ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା ପୂଜା କରିନାହିଁ।
ତେ ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜାଯନ୍ତେ ସର୍ଵଦୈଵ ବୁଭୁକ୍ଷିତାଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଦେଵାନ୍ ଅଥାଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ହୋତଵ୍ଯଶ୍ ଚ ହୁତାଶନଃ ତତଃ ସ୍ଵସମଯେ ଦେଵୋ ଵିଧାସ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଶନଂ ତୁ ନୌ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ସବୁବେଳେ ଭୁଖା ହୋଇ ଜନ୍ମନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥାନ୍ତି; ସ୍ନାନ କରି ଦେବତାମାନୋ ପୂଜା କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ସମୟ ଆସିଲେ ଦେବତା ନିଶ୍ଚୟ ଆମ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବେ।
ଭ୍ରାତ୍ରୋଃ ସଂଜଲ୍ପତୋର୍ ଏଵଂ ପଶ୍ଯତୋଃ କର୍ମଣୋ ଗତିମ୍ ଶନୈର୍ ଦଶରଥୋ ରାଜା ତଂ ଦେଶମ୍ ଉପଜଗ୍ମିଵାନ୍
ଏହିପରି ଦୁଇଭାଇ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ଘଟଣାର ପରିଣତିକୁ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ଦୀରେ-ଦୀରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶୀଘ୍ରଂ ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍ ଧନୁର୍ ଆକୃଷ୍ଯ କୋପେନ ରକ୍ଷସ୍ ତ୍ଵଂ ଦାନଵୋ ଽଥଵା
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ, 'ଥାଉ, ଥାଉ!' ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଧନୁଷ ଟାଣି, 'ତୁମେ ରାକ୍ଷସ କିମ୍ବା ଦାନବ!' ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ।
ଆସନ୍ନଂ ଚ ପୁନର୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯାହି ଯାହ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ପୁଣ୍ଯଭାକ୍ ରାମୋ ଦାଶରଥୀ ରାଜା ଧର୍ମଭାକ୍ ପଶ୍ଯ ଵର୍ତତେ
ପୁନି ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦାଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ କହିଲେ, 'ଯାଉ, ଯାଉ! ଏଠାରେ ଏକ ଧର୍ମିକ ରାଜା, ସତ୍କର୍ମ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ଦେଖ, ସେ କିପରି ଦଢ଼ ଭାବେ ଉଭା ଅଛନ୍ତି।'
ଗୁରୁଭକ୍ତଃ ସତ୍ଯସଂଧୋ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣସେଵକଃ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରକ୍ଷାଦକ୍ଷୋ ଽସୌ ଵର୍ତତେ ଯତ୍ର ରାଘଵଃ
ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଉଭା ଅଛନ୍ତି, ସେ ଜେଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସତ୍ୟରେ ଦଢ଼, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସେବାରେ ନିରତ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ନ ତତ୍ର ତ୍ଵାଦୃଶାମ୍ ଅସ୍ତି ପ୍ରଵେଶଃ ପାପକର୍ମଣାମ୍ ଯଦି ପ୍ରଵିଶସେ ପାପ ତତୋ ଵଧମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ଏଠାରେ ତୁମେ ପରି ଅପକର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭିତରକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ନାହିଁ; ଯଦି ତୁମେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାଇବା।
ତତ୍ ପୁତ୍ରଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶନୈର୍ ଆହୂଯ ଵାଚଯା ଉଵାଚାଧୋମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ନୁଷାଂ ପୁତ୍ରୌ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ମୁହୁର୍ ଅନ୍ତର୍ ଵିନିଧ୍ଯାଯନ୍ ଗତିଂ ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମଣଃ
ପୁତ୍ରଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଡାକି କହିଲେ, ମୁଖ ନମାଇ, ହାତ ଜୋଡି ନାତି, ପୁତ୍ର ଓ ପୁତ୍ରବଧୁଙ୍କୁ କହିଲେ; ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଅପକର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକର ଦୁଃଖ ଭାଗ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ଅହଂ ଦଶରଥୋ ରାଜା ପୁତ୍ରୌ ମେ ଶୃଣୁତଂ ଵଚଃ ତିସୃଭିର୍ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଭିର୍ ଵୃତୋ ଽହଂ ଦୁଃଖମ୍ ଆଗତଃ ଛିନ୍ନଂ ପଶ୍ଯତ ମେ ଦେହଂ ନରକେଷୁ ଚ ପାତିତମ୍
ମୁଁ ଦଶରଥ ରାଜା; ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ତିନିଟି ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ଦୋଷରେ ଘେରାଯାଇ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଦେଖ, ମୋ ଦେହ ଚିରି ନରକରେ ପକାଯାଇଛି।
ତତଃ କୃତାଞ୍ଜଲୀ ରାମଃ ସୀତଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ଭୂମୌ ପ୍ରଣେମୁସ୍ ତେ ସର୍ଵେ ଵଚନଂ ଚୈତଦ୍ ଅବ୍ରୁଵନ୍
ତାପରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଭୂମିରେ ନମସ୍କାର କଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କସ୍ଯେଦଂ କର୍ମଣସ୍ ତାତ ଫଲଂ ନୃପତିସତ୍ତମ
ହେ ପିତା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, କାହା କର୍ମର ଫଳ ଏହି?
ସ ଚ ପ୍ରାହ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାତ୍ରଯଂ ତଥା
ସେ ତାପରେ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେପରି ତିନିଟି ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ନନା କଲେ।
ନିଷ୍କୃତିର୍ ବ୍ରହ୍ମହନ୍ତୄଣାଂ ପୁତ୍ରୌ କ୍ଵାପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।
ତତୋ ଦୁଃଖେନ ମହତାଵୃତାଃ ସର୍ଵେ ଭୁଵଂ ଗତାଃ ରାଜାନଂ ଵନଵାସଂ ଚ ମାତରଂ ପିତରଂ ତଥା
ତାପରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଏସାମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୂମିକୁ ଗଲେ—ରାଜା, ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ମାତା ଓ ପିତା ମଧ୍ୟରେ।
ଦୁଃଖାଗମଂ କର୍ମଗତିଂ ନରକେ ପାତନଂ ତଥା ଏଵମାଦ୍ଯ୍ ଅଥ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ମୁମୋହ ନୃପତେଃ ସୁତଃ ଵିସଂଜ୍ଞଂ ନୃପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀତା ଵାକ୍ଯମ୍ ଅଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଦୁଃଖର ଆଗମନ, କର୍ମର ପରିଣତି, ଓ ନରକରେ ପତନକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଚେତ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଅବଚେତନ ଦେଖି, ସୀତା କଥା କହିଲେ।
ନ ଶୋଚନ୍ତି ମହାତ୍ମାନସ୍ ତ୍ଵାଦୃଶା ଵ୍ଯସନାଗମେ ଚିନ୍ତଯନ୍ତି ପ୍ରତୀକାରଂ ଦୈଵ୍ଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଥ ମାନୁଷମ୍
ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ତୁମେ ପରି ବିପଦ ଆସିଲେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଦେବୀୟ ଓ ମାନବୀୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।
ଶୋଚଦ୍ଭିର୍ ଯୁଗସାହସ୍ରଂ ଵିପତ୍ତିର୍ ନୈଵ ତୀର୍ଯତେ ଵ୍ଯାମୋହମ୍ ଆପ୍ନୁଵନ୍ତୀହ ନ କଦାଚିଦ୍ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ
ହଜାର ଯୁଗ ଶୋକ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବିପଦ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନ୍ତି, କେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
କିମ୍ ଅନେନାତ୍ର ଦୁଃଖେନ ନିଷ୍ଫଲେନ ଜନେଶ୍ଵର ଦେହି ହତ୍ଯାଂ ପ୍ରଥମତୋ ଯା ଜାତା ହ୍ଯ୍ ଅତିଭୀଷଣା
ହେ ଜନେଶ୍ଵର, ଏହି ଫଳହୀନ ଦୁଃଖର କଣ ଉପକାର? ପ୍ରଥମେ ଯେ ହତ୍ୟା ଘଟିଥିଲା, ଯା ବହୁତ ଭୟଙ୍କର, ତାହା କହ।
ପିତୃଭକ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯଶୀଲୋ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ ଅନାଗା ଯୋ ହତୋ ଵିପ୍ରସ୍ ତତ୍ପାପସ୍ଯାତ୍ର ନିଷ୍କୃତିମ୍
ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଯିଏ ହତ ହେଲେ—ସେ ପାପର ଏଠାରେ କେଉଁ ମୁକ୍ତି ଅଛି?
ଆଚରାମି ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ମା ଶୋକଂ କୁରୁତଂ ଯୁଵାମ୍ ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ହତ୍ଯାଂ ଗୃହ୍ଣାତୁ ତ୍ଵ୍ ଅପରାଂ ଭଵାନ୍
ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି; ତୁମେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ହତ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ, ଆପଣ ଅନ୍ୟଟି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ଏତଦ୍ ଧର୍ମଯୁତଂ ଵାକ୍ଯଂ ସୀତଯା ଭାଷିତଂ ଦୃଢମ୍ ତଥେତି ଚାହତୁର୍ ଉଭୌ ତତୋ ଦଶରଥୋ ଽବ୍ରଵୀତ୍
ସୀତା ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମମୟ କଥା ଦୃଢ ଭାବରେ କହିଲେ । ଦୁଇଜଣେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଲେ । ତାପରେ ଦଶରଥ କହିଲେ ।
ତ୍ଵଂ ହି ବ୍ରହ୍ମଵିଦଃ କନ୍ଯା ଜନକସ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅଯୋନିଜା ଭାର୍ଯା ରାମସ୍ଯ କିଂ ଚିତ୍ରଂ ଯଦ୍ ଯୁକ୍ତମ୍ ଅନୁଭାଷସେ
ତୁମେ ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନହୋଇଥିବା, ରାମଙ୍କ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ । ଏପରି ଯଥାଯଥ କଥା କହିଲେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ?
ନ କୋପି ଭଵତାଂ କିଂତୁ ଶ୍ରମଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋ ଽପି ଵିଦ୍ଯତେ ଗୌତମ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଦାନେନ ପିଣ୍ଡନିର୍ଵପଣେନ ଚ
ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ପାଇଁ କୌଣସି କଷ୍ଟ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଗୌତମୀଙ୍କ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଦେବା, ଓ ପିଣ୍ଡ ଦେବାରେ ଅଳ୍ପ ପରିଶ୍ରମ ଅଛି ।
ତିସୃଭିର୍ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଭିର୍ ମୁକ୍ତୋ ଯାମି ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍ ତ୍ଵଯା ଜନକସଂଭୂତେ ସ୍ଵକୁଲୋଚିତମ୍ ଈରିତମ୍
ତିନିଟି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଛି । ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ହେବାରୁ ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେ ତୁମ ଘରଣା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ।
ପ୍ରାପଯନ୍ତି ପରଂ ପାରଂ ଭଵାବ୍ଧେଃ କୁଲଯୋଷିତଃ ଗୋଦାଵର୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦେନ କିଂ ନାମାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଉତ୍ତମ କୁଳର ଜଣେ ମହିଳା ଗୋଦାବରୀ ଦୟାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭବସାଗରର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି । ଏଠାରେ କଣ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ?
ତଥେତି କ୍ରିଯମାଣେ ତୁ ପିଣ୍ଡଦାନାଯ ଶତ୍ରୁହା ନୈଵାପଶ୍ଯଦ୍ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯଂ ତତୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ପିଣ୍ଡ ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ଶତୃଘ୍ନ କୌଣସି ଭକ୍ଷ୍ୟ ବା ଖାଦ୍ୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ । ତାପରେ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରାହ ଵିନଯାଦ୍ ଇଙ୍ଗୁଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ଫଲାନି ଚ ସନ୍ତି ତେଷାଂ ଚ ପିଣ୍ଯାକମ୍ ଆନୀତଂ ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ ଇଵ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭଦ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ, 'ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ଫଳ ଅଛି, ତାହାର ଚୁନା ମଧ୍ୟ ଆଣାଯାଇଛି, ପ୍ରାୟ ତୁରନ୍ତ ।'
ପିଣ୍ଯାକେନାଥ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ପିଣ୍ଡଂ ଦାତୁଂ ତଥା ପିତୁଃ ମନଃ କୁର୍ଵଂସ୍ ତତୋ ରାମୋ ମନ୍ଦୋ ଽଭୂଦ୍ ଦୁଃଖିତସ୍ ତଦା
ତାପରେ ଚୁନା ନେଇ ରାମ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ପିତାଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଧୀର ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଗଲେ ।
ଦୈଵୀ ଵାଗ୍ ଅଭଵତ୍ ତତ୍ର ଦୁଃଖଂ ତ୍ଯଜ ନୃପାତ୍ମଜ ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟୋ ଵନଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ କିଂ ଵୈ ନିଷ୍କିଂଚନୋ ଭଵାନ୍
ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ହେଲା: 'ଦୁଃଖ ଛାଡ, ରାଜପୁତ୍ର ! ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛ, ଏଠାରେ ତୁମେ କଣ ଅଭାବ ଅନୁଭବ କରିବ ?'
ଅଶଠୋ ଧର୍ମନିରତୋ ନ ଶୋଚିତୁମ୍ ଇହାର୍ହସି ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯେନ ଯୋ ଧର୍ମଂ କରୋତି ସ ତୁ ପାତକୀ
ତୁମେ କୌଣସି ଚତୁର ନୁହଁ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା । ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ । ଧନ ନେଇ ଚତୁରତା କରି ଯେ ଧର୍ମ କରେ, ସେ ଅପରାଧୀ ।