ଇତି ଜାନନ୍ନ୍ ଅପି ଚ ତଚ୍ ଚକାର ତୁ ଵିଧେର୍ ଵଶାତ୍ ଗର୍ତଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ପାନାର୍ଥମ୍ ଆଗତାନ୍ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ଏହି କଥା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନରେ ପଡ଼ି ସେ ଏପରି କାମ କଲେ। ଗର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଳ ପିବାକୁ ଆସିଥିବାମାନେ ଉପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ମୃଗାନ୍ ହନ୍ତି ମହାବାହୁଃ ଶୃଣୁ କାଲଵିପର୍ଯଯମ୍ ଗର୍ତଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ନୃପତୌ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ନଗୋତ୍ତମେ
ବଳବାନ୍ ବାହୁ ଥିବା ରାଜା ପଶୁମାନେକୁ ମାରିଥିଲେ। ଏବେ ଭାଗ୍ୟର ଉଲ୍ଟାଘଟଣା ଶୁଣ। ରାଜା ଗର୍ତ୍ତରେ ଥିବା ସମୟରେ, ସେଇ ଉତ୍ତମ ନଗରରେ—
ଵୃଦ୍ଧୋ ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ନାମ ନ ଶୃଣୋତି ନ ପଶ୍ଯତି ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ତଥାଭୂତା ତାଵ୍ ଅବ୍ରୂତାଂ ତଦା ସୁତମ୍
ସେଠାରେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ନାମ ଥିଲା ବୈଶ୍ରବଣ। ସେ ଶୁଣିପାରୁନଥିଲେ, ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ କହିଲେ।
ଆଵାଂ ତୃଷାର୍ତୌ ରାତ୍ରିଶ୍ ଚ କୃଷ୍ଣା ଚାପି ପ୍ରଵର୍ତତେ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଜୀଵିତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ବାଲସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅସି ପୁତ୍ରକ
ଆମେ ଦୁହେଁ ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାତି ମଧ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ବୃଦ୍ଧମାନେର ଜୀବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ—କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତ ଏଉଁ ଛୋଟ ପିଲା, ପୁଅ।
ଅନ୍ଧାନାଂ ବଧିରାଣାଂ ଚ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଧିକ୍ ଚ ଜୀଵିତମ୍ ଜରାଜର୍ଜରଦେହାନାଂ ଧିଗ୍ ଧିକ୍ ପୁତ୍ରକ ଜୀଵିତମ୍
ଅନ୍ଧ, ବେହେରା ଓ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା। ବୟସରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜା, ଲଜ୍ଜା, ପୁଅ।
ତାଵତ୍ ପୁଂଭିର୍ ଜୀଵିତଵ୍ଯଂ ଯାଵଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଦୃଢଂ ଵପୁଃ ଯାଵଦ୍ ଆଜ୍ଞାପ୍ରତିହତା ତୀର୍ଥାଦାଵ୍ ଅନ୍ଯଥା ମୃତିଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଧନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ ଓ ଅବାଧିତ ଆଦେଶ ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହା ନଥିଲେ, ବିଶେଷକରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୃଦ୍ଧଯୋର୍ ଗୁରୁଵତ୍ସଲଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରୋଵାଚ ତଦ୍ ଦୁଃଖଂ ଗିରା ମଧୁରଯା ହରନ୍
ଏହି କଥା ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣି, ଗୁରୁଭକ୍ତିଶୀଳ ପୁଅ ମୃଦୁ କଥାରେ ସେମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ହରିଲା।
ମଯି ଜୀଵତି କିଂ ନାମ ଯୁଵଯୋର୍ ଦୁଃଖମ୍ ଈଦୃଶମ୍ ନ ହରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଜଃ ପିତ୍ରୋର୍ ଯଶ୍ ଚରିତ୍ରୈର୍ ମନୋରୁଜମ୍
ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ, ଏମିତି ଦୁଃଖ କିପରି ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଭୋଗିବ? ଯେ ପୁଅ ନିଜ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ମାତାପିତାଙ୍କର ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦୂର କରିନଥାଏ, ସେ ଅପରାଧୀ।
ତେନ କିଂ ତନୁଜେନେହ କୁଲୋଦ୍ଵେଗଵିଧାଯିନା
ଏମିତି ପୁଅ ଯେ କୁଳକୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ତାହାର କଣ ଉପକାର?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପିତରୌ ନତ୍ଵା ତାଵ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ମହାମନାଃ ତରୁସ୍କନ୍ଧେ ସମାରୋପ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧୌ ଚ ପିତରୌ ତଦା
ଏପରି କହି, ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଓ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ମହାନ ମନ୍ତି ପୁଅ ସେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଗଛର ଡାଳିରେ ବସାଇଲା।
ହସ୍ତେ ଗୃହୀତ୍ଵା କଲଶଂ ଜଗାମ ଋଷିପୁତ୍ରକଃ ସ ଋଷିର୍ ନ ତୁ ରାଜାନଂ ଜାନାତି ନୃପତିର୍ ଦ୍ଵିଜମ୍
ହାତରେ କଳଶ ଧରି, ଋଷିପୁତ୍ର ଚାଲିଗଲେ; ଋଷି ରାଜାକୁ ଚିହ୍ନିନଥିଲେ, ରାଜା ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜକୁ ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ।
ଉଭୌ ସରଭସୌ ତତ୍ର ଦ୍ଵିଜୋ ଵାରି ସମାଵିଶତ୍ ସତ୍ଵରଂ କଲଶେ ନ୍ଯୁବ୍ଜେ ଵାରି ଗୃହ୍ଣନ୍ତମ୍ ଆଶୁଗୈଃ
ଦୁଇଜଣ ତୁରନ୍ତ ସେଠାକୁ ଗଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ତ୍ୱରିତ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୀଘ୍ର କଳଶରେ ଜଳ ଭରିଲେ।
ଦ୍ଵିଜଂ ରାଜା ଦ୍ଵିପଂ ମତ୍ଵା ଵିଵ୍ଯାଧ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ ଵନଦ୍ଵିପୋ ଽପି ଭୂପାନାମ୍ ଅଵଧ୍ଯସ୍ ତଦ୍ ଵିଦନ୍ନ୍ ଅପି
ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହାତୀ ଭାବି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ମାଡ଼ିଲେ; ଅଟବୀର ହାତୀ ମଧ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରିନଥାଏ, ଏହା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ଵିଵ୍ଯାଧ ତଂ ନୃପଃ କୁର୍ଯାନ୍ ନ କିଂ କିଂ ଵିଧିଵଞ୍ଚିତଃ ସ ଵିଦ୍ଧୋ ମର୍ମଦେଶେ ତୁ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ; ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହେଲେ ମଣିଷ କଣ କରିନଥାଏ? ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ଘାଏ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ କହିଲେ।
କେନେଦଂ ଦୁଃଖଦଂ କର୍ମ କୃତଂ ସଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ମେ ମୈତ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ନାପରାଧୋ ଽସ୍ତି କଶ୍ଚନ
ମୋତେ, ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ କଲା, ମୁଁ ଏକ ସଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ? ମୁଁ ମୈତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେପରି ମୁଁ କହିଛି; ମୋର କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ।
ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନେର୍ ଆର୍ତସ୍ଯ ଭୂପତିଃ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଶ୍ ଚ ନିରୁତ୍ସାହୋ ଶନୈସ୍ ତଂ ଦେଶମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍
ମୁନିଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିର୍ଜୀବ ଓ ନିରାଶ ହେଲେ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସେଠାକୁ ଯାଇଲେ।
ତଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦ୍ଵିଜଵରଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମ୍ ଇଵ ତେଜସା ଅସାଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭଵତ୍ ତତ୍ର ସଶଲ୍ଯ ଇଵ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଶୋକରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ, ମନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ।
ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା କୃତ୍ଵା ସ୍ଥିରଂ ରାଜାବ୍ରଵୀଦ୍ ଇଦମ୍
ନିଜକୁ ନିଜେ ସ୍ଥିର କରି, ରାଜା କହିଲେ।
କୋ ଭଵାନ୍ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ କିମର୍ଥମ୍ ଇହ ଚାଗତଃ ଵଦ ପାପକୃତେ ମହ୍ଯଂ ଵଦ ମେ ନିଷ୍କୃତିଂ ପରାମ୍
ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ କିଏ? କେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ମୁଁ ଅପରାଧ କରିଛି, ମୋତେ ମହାପାପର ପରିହାର କହନ୍ତୁ।
ବ୍ରହ୍ମହା ଵର୍ଣିଭିଃ କିଂତୁ ଶ୍ଵପଚୈର୍ ଅପି ଜାତୁଚିତ୍ ନ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ନ କଦାଚନ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ଯେପରି ଶବ୍ଦଶାଳୀ ହେଉନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ କେବେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଅପର ଜନମର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେକୁ କେବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତଦ୍ ରାଜଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନିପୁତ୍ରୋ ଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ
ରାଜାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁନିପୁତ୍ର କହିଲେ।
ଉତ୍କ୍ରମିଷ୍ଯନ୍ତି ମେ ପ୍ରାଣା ଅତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କିଂଚନ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଵୃତ୍ତିତାଜ୍ଞାନେ ଵିଦ୍ଧି ପାକଂ ଚ କର୍ମଣାମ୍
ମୋର ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଯିବ, ତେଣୁ ମୁଁ କିଛି କହିବି; ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ଅଜ୍ଞାନରୁ କର୍ମର ଫଳ ପକେ, ଏହା ଜାଣ।
ଆତ୍ମାର୍ଥଂ ତୁ ନ ଶୋଚାମି ଵୃଦ୍ଧୌ ତୁ ପିତରୌ ମମ ତଯୋଃ ଶୁଶ୍ରୂଷକଃ କଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଅନ୍ଧଯୋର୍ ଏକପୁତ୍ରଯୋଃ
ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁନି, କିନ୍ତୁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମାତାବାପା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି—ସେମାନେ ଦୁହେଁ ଅନ୍ଧ, ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ମୁଁ; ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବ?
ଵିନା ମଯା ମହାରଣ୍ଯେ କଥଂ ତୌ ଜୀଵଯିଷ୍ଯତଃ ମମାଭାଗ୍ଯମ୍ ଅହୋ କୀଦୃକ୍ ପିତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣେ କ୍ଷତିଃ
ମୁଁ ଥିଲି ବିନା, ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ସେମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ? ହାୟ, ମୋ ଭାଗ୍ୟ କେମିତି ଦୁଃଖଦାୟକ! ମୋର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଭଙ୍ଗ ହେଲା।
ଜାତା ମେ ଽଦ୍ଯ ଵିନା ପ୍ରାଣୈର୍ ହା ଵିଧେ କିଂ କୃତଂ ତ୍ଵଯା ତଥାପି ଗଚ୍ଛ ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଗୃହୀତକଲଶସ୍ ତ୍ଵରନ୍
ଆଜି ମୁଁ ପ୍ରାଣ ବିନା ମୃତ ହେବା ସମାନ। ହେ ଭାଗ୍ୟ, ତୁମେ କଣ କଲ? ତଥାପି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଗଲା—ପାଣି ଭରା କଳଶ ନେଇଯାଅ।
ତାଭ୍ଯାଂ ଦେହ୍ଯ୍ ଉଦପାନଂ ତ୍ଵଂ ଯଥା ତୌ ନ ମରିଷ୍ଯତଃ
ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ପାଣି ଦିଅ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ମରିନଯାଆନ୍ତୁ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵତସ୍ ତସ୍ଯ ଗତାଃ ପ୍ରାଣା ମହାଵନେ ଵିସୃଜ୍ଯ ସଶରଂ ଚାପମ୍ ଆଦାଯ କଲଶଂ ନୃପଃ
ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ମହାବନରେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଧନୁଷ-ବାଣ ଛାଡ଼ି, ରାଜପୁତ୍ର କଳଶ ଉଠାଇଲେ।
ତତ୍ରାଗାତ୍ ସ ତୁ ଵେଗେନ ଯତ୍ର ଵୃଦ୍ଧୌ ମହାଵନେ ଵୃଦ୍ଧୌ ଚାପି ତଦା ରାତ୍ରୌ ତାଵ୍ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମୂଚତୁଃ
ସେ ତେଜରେ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧ ମାତାବାପା ମହାବନରେ ଥିଲେ; ଏବଂ ସେ ରାତିରେ, ସେମାନେ ଦୁହେଁ ଆପସରେ କଥାହେଲେ।
ଉଦ୍ଵିଗ୍ନଃ କୁପିତୋ ଵା ସ୍ଯାଦ୍ ଅଥଵା ଭକ୍ଷିତଃ କଥମ୍ ନ ପ୍ରାପ୍ତଶ୍ ଚାଵଯୋର୍ ଯଷ୍ଟିଃ କିଂ କୁର୍ମଃ କା ଗତିର୍ ଭଵେତ୍
ସେ ଚିନ୍ତାରେ ଅଛି କି, କିମ୍ବା କ୍ରୋଧିତ, କିମ୍ବା କୌଣସି ପଶୁ ଖାଇଦେଲା? ଆମ ପୁଅ କାହିଁକି ଫେରିଲାନି? ଆମେ କଣ କରିବୁ, କ'ଣ ଆଶା ଅଛି?
ନ କୋପି ତାଦୃଶଃ ପୁତ୍ରୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସଚରାଚରେ ଯଃ ପିତ୍ରୋର୍ ଅନ୍ଯଥା ଵାକ୍ଯଂ ନ କରୋତ୍ଯ୍ ଅପି ନିନ୍ଦିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏମିତି ପୁଅ କେହି ନାହିଁ, ଯିଏ ପିତାମାତାଙ୍କ କଥା ଅମାନ୍ୟ କରିଥାଏ—even ନିନ୍ଦା ହେଲେ ମଧ୍ୟ।