ଭିନ୍ନାକ୍ଷଂ ତଂ ରଥଂ ରାଜା ନ ଜାନାତି ସ ସଂଭ୍ରମାତ୍ ରାଜାନ୍ତିକେ ସ୍ଥିତା ସୁଭ୍ରୂଃ କୈକେଯ୍ଯାଜ୍ଞାଯି ନାରଦ
ସେଇ ରାଜା ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ରଥର ଅକ୍ଷ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି ବୋଲି ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେତେବେଳେ ସୁନ୍ଦର ଭୌହ ଥିବା କୈକେୟୀ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ହେ ନାରଦ।
ନ ଜ୍ଞାପିତଂ ତଯା ରାଜ୍ଞେ ସ୍ଵଯମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ସୁଵ୍ରତା ଭଗ୍ନମ୍ ଅକ୍ଷଂ ସମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଚକ୍ରେ ହସ୍ତଂ ତଦା ସ୍ଵକମ୍
ସେ ନିଜେ ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଭଲ ନୀତି ଥିବା ସେଇ କୈକେୟୀ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଅକ୍ଷ ଦେଖି ତୁରନ୍ତ ନିଜ ହାତ ରଖିଦେଲେ।
ଅକ୍ଷଵନ୍ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ତଦ୍ ଏତନ୍ ମହଦ୍ ଅଦ୍ଭୁତମ୍ ରଥେନ ରଥିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ ତଯା ଦତ୍ତକରେଣ ଚ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଏକ ବିଶେଷ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା। ରଥର ଅକ୍ଷ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ସମୟରେ, ସେଇ ରଥଚାଳକ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିଲେ।
ଜିତଵାନ୍ ଦୈତ୍ଯଦନୁଜାନ୍ ଦେଵୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵରାନ୍ ବହୂନ୍ ତତୋ ଦେଵୈର୍ ଅନୁଜ୍ଞାତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ପୁନର୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍
ସେ ଦେତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଉପରେ ଜିତି, ଦେବମାନେ ଠାରୁ ବହୁ ପ୍ରସାଦ ପାଇ, ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଖୁସିରେ ଆଉଥରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ।
ସ ତୁ ମଧ୍ଯେ ମହାରାଜୋ ମାର୍ଗେ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଦା ପ୍ରିଯାମ୍ କୈକେଯ୍ଯାଃ କର୍ମ ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତଃ
ପଥରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖି, କୈକେୟୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ବିଶେଷ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତତସ୍ ତସ୍ଯୈ ଵରାନ୍ ପ୍ରାଦାତ୍ ତ୍ରୀଂସ୍ ତୁ ନାରଦ ସା ଅପି ଅନୁମାନ୍ଯ ନୃପପ୍ରୋକ୍ତଂ କୈକେଯୀ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ତିନିଟି ବର ଦେଲେ, ହେ ନାରଦ। ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, କୈକେୟୀ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵଯି ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତା ଵରା ଅମୀ
ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ଏହି ବରମାନେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ହେଉଅଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମ ପାଖରେ ରହୁନ୍ତୁ।
ଵିଭୂଷଣାନି ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ସ ପ୍ରିଯଯା ସହ ରଥେନ ଵିଜଯୀ ରାଜା ଯଯୌ ସ୍ଵନଗରଂ ସୁଖୀ
ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ଗହଣା ଦେଇ, ରଥରେ ସହ ଜିତି ଏବଂ ଖୁସିରେ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ।
ଯୋଷିତାଂ କିମ୍ ଅଦେଯଂ ହି ପ୍ରିଯାଣାମ୍ ଉଚିତାଗମେ ସ କଦାଚିଦ୍ ଦଶରଥୋ ମୃଗଯାଶୀଲିଭିର୍ ଵୃତଃ
ଯଥାସମୟରେ ପ୍ରିୟା ନାରୀମାନେ ପାଇଁ କଣ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ? ଏକଥା ଭାବି, ଦଶରଥ ଏକଥର ଶିକାରୀମାନେ ସହିତ ଶିକାରକୁ ଗଲେ।
ଅଟନ୍ନ୍ ଅରଣ୍ଯେ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ଵାରିବନ୍ଧମ୍ ଅଥାକରୋତ୍ ସପ୍ତଵ୍ଯସନହୀନେନ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ତୁ ଭୂଭୁଜା
ସେ ରାତିରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରି ଏକ ଜଳାଶୟ ତିଆରି କଲେ। ଏକ ରାଜା ସପ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।
ଇତି ଜାନନ୍ନ୍ ଅପି ଚ ତଚ୍ ଚକାର ତୁ ଵିଧେର୍ ଵଶାତ୍ ଗର୍ତଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ପାନାର୍ଥମ୍ ଆଗତାନ୍ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ଏହି କଥା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନରେ ପଡ଼ି ସେ ଏପରି କାମ କଲେ। ଗର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଳ ପିବାକୁ ଆସିଥିବାମାନେ ଉପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ମୃଗାନ୍ ହନ୍ତି ମହାବାହୁଃ ଶୃଣୁ କାଲଵିପର୍ଯଯମ୍ ଗର୍ତଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ନୃପତୌ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ନଗୋତ୍ତମେ
ବଳବାନ୍ ବାହୁ ଥିବା ରାଜା ପଶୁମାନେକୁ ମାରିଥିଲେ। ଏବେ ଭାଗ୍ୟର ଉଲ୍ଟାଘଟଣା ଶୁଣ। ରାଜା ଗର୍ତ୍ତରେ ଥିବା ସମୟରେ, ସେଇ ଉତ୍ତମ ନଗରରେ—
ଵୃଦ୍ଧୋ ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ନାମ ନ ଶୃଣୋତି ନ ପଶ୍ଯତି ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ତଥାଭୂତା ତାଵ୍ ଅବ୍ରୂତାଂ ତଦା ସୁତମ୍
ସେଠାରେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ନାମ ଥିଲା ବୈଶ୍ରବଣ। ସେ ଶୁଣିପାରୁନଥିଲେ, ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ କହିଲେ।
ଆଵାଂ ତୃଷାର୍ତୌ ରାତ୍ରିଶ୍ ଚ କୃଷ୍ଣା ଚାପି ପ୍ରଵର୍ତତେ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଜୀଵିତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ବାଲସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅସି ପୁତ୍ରକ
ଆମେ ଦୁହେଁ ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାତି ମଧ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ବୃଦ୍ଧମାନେର ଜୀବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ—କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତ ଏଉଁ ଛୋଟ ପିଲା, ପୁଅ।
ଅନ୍ଧାନାଂ ବଧିରାଣାଂ ଚ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଧିକ୍ ଚ ଜୀଵିତମ୍ ଜରାଜର୍ଜରଦେହାନାଂ ଧିଗ୍ ଧିକ୍ ପୁତ୍ରକ ଜୀଵିତମ୍
ଅନ୍ଧ, ବେହେରା ଓ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା। ବୟସରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜା, ଲଜ୍ଜା, ପୁଅ।
ତାଵତ୍ ପୁଂଭିର୍ ଜୀଵିତଵ୍ଯଂ ଯାଵଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଦୃଢଂ ଵପୁଃ ଯାଵଦ୍ ଆଜ୍ଞାପ୍ରତିହତା ତୀର୍ଥାଦାଵ୍ ଅନ୍ଯଥା ମୃତିଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଧନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ ଓ ଅବାଧିତ ଆଦେଶ ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହା ନଥିଲେ, ବିଶେଷକରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୃଦ୍ଧଯୋର୍ ଗୁରୁଵତ୍ସଲଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରୋଵାଚ ତଦ୍ ଦୁଃଖଂ ଗିରା ମଧୁରଯା ହରନ୍
ଏହି କଥା ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣି, ଗୁରୁଭକ୍ତିଶୀଳ ପୁଅ ମୃଦୁ କଥାରେ ସେମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ହରିଲା।
ମଯି ଜୀଵତି କିଂ ନାମ ଯୁଵଯୋର୍ ଦୁଃଖମ୍ ଈଦୃଶମ୍ ନ ହରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଜଃ ପିତ୍ରୋର୍ ଯଶ୍ ଚରିତ୍ରୈର୍ ମନୋରୁଜମ୍
ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ, ଏମିତି ଦୁଃଖ କିପରି ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଭୋଗିବ? ଯେ ପୁଅ ନିଜ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ମାତାପିତାଙ୍କର ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦୂର କରିନଥାଏ, ସେ ଅପରାଧୀ।
ତେନ କିଂ ତନୁଜେନେହ କୁଲୋଦ୍ଵେଗଵିଧାଯିନା
ଏମିତି ପୁଅ ଯେ କୁଳକୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ତାହାର କଣ ଉପକାର?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପିତରୌ ନତ୍ଵା ତାଵ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ମହାମନାଃ ତରୁସ୍କନ୍ଧେ ସମାରୋପ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧୌ ଚ ପିତରୌ ତଦା
ଏପରି କହି, ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଓ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ମହାନ ମନ୍ତି ପୁଅ ସେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଗଛର ଡାଳିରେ ବସାଇଲା।
ହସ୍ତେ ଗୃହୀତ୍ଵା କଲଶଂ ଜଗାମ ଋଷିପୁତ୍ରକଃ ସ ଋଷିର୍ ନ ତୁ ରାଜାନଂ ଜାନାତି ନୃପତିର୍ ଦ୍ଵିଜମ୍
ହାତରେ କଳଶ ଧରି, ଋଷିପୁତ୍ର ଚାଲିଗଲେ; ଋଷି ରାଜାକୁ ଚିହ୍ନିନଥିଲେ, ରାଜା ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜକୁ ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ।
ଉଭୌ ସରଭସୌ ତତ୍ର ଦ୍ଵିଜୋ ଵାରି ସମାଵିଶତ୍ ସତ୍ଵରଂ କଲଶେ ନ୍ଯୁବ୍ଜେ ଵାରି ଗୃହ୍ଣନ୍ତମ୍ ଆଶୁଗୈଃ
ଦୁଇଜଣ ତୁରନ୍ତ ସେଠାକୁ ଗଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ତ୍ୱରିତ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୀଘ୍ର କଳଶରେ ଜଳ ଭରିଲେ।
ଦ୍ଵିଜଂ ରାଜା ଦ୍ଵିପଂ ମତ୍ଵା ଵିଵ୍ଯାଧ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ ଵନଦ୍ଵିପୋ ଽପି ଭୂପାନାମ୍ ଅଵଧ୍ଯସ୍ ତଦ୍ ଵିଦନ୍ନ୍ ଅପି
ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହାତୀ ଭାବି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ମାଡ଼ିଲେ; ଅଟବୀର ହାତୀ ମଧ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରିନଥାଏ, ଏହା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ଵିଵ୍ଯାଧ ତଂ ନୃପଃ କୁର୍ଯାନ୍ ନ କିଂ କିଂ ଵିଧିଵଞ୍ଚିତଃ ସ ଵିଦ୍ଧୋ ମର୍ମଦେଶେ ତୁ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ; ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହେଲେ ମଣିଷ କଣ କରିନଥାଏ? ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ଘାଏ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ କହିଲେ।
କେନେଦଂ ଦୁଃଖଦଂ କର୍ମ କୃତଂ ସଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ମେ ମୈତ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ନାପରାଧୋ ଽସ୍ତି କଶ୍ଚନ
ମୋତେ, ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ କଲା, ମୁଁ ଏକ ସଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ? ମୁଁ ମୈତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେପରି ମୁଁ କହିଛି; ମୋର କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ।
ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନେର୍ ଆର୍ତସ୍ଯ ଭୂପତିଃ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଶ୍ ଚ ନିରୁତ୍ସାହୋ ଶନୈସ୍ ତଂ ଦେଶମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍
ମୁନିଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିର୍ଜୀବ ଓ ନିରାଶ ହେଲେ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସେଠାକୁ ଯାଇଲେ।
ତଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦ୍ଵିଜଵରଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମ୍ ଇଵ ତେଜସା ଅସାଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭଵତ୍ ତତ୍ର ସଶଲ୍ଯ ଇଵ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଶୋକରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ, ମନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ।
ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା କୃତ୍ଵା ସ୍ଥିରଂ ରାଜାବ୍ରଵୀଦ୍ ଇଦମ୍
ନିଜକୁ ନିଜେ ସ୍ଥିର କରି, ରାଜା କହିଲେ।
କୋ ଭଵାନ୍ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ କିମର୍ଥମ୍ ଇହ ଚାଗତଃ ଵଦ ପାପକୃତେ ମହ୍ଯଂ ଵଦ ମେ ନିଷ୍କୃତିଂ ପରାମ୍
ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ କିଏ? କେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ମୁଁ ଅପରାଧ କରିଛି, ମୋତେ ମହାପାପର ପରିହାର କହନ୍ତୁ।
ବ୍ରହ୍ମହା ଵର୍ଣିଭିଃ କିଂତୁ ଶ୍ଵପଚୈର୍ ଅପି ଜାତୁଚିତ୍ ନ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ନ କଦାଚନ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ଯେପରି ଶବ୍ଦଶାଳୀ ହେଉନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ କେବେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଅପର ଜନମର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେକୁ କେବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।