ମହାନଲମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଵଡଵାନଲମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାନଲୋ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ଵଡଵା ଯତ୍ର ସା ନଦୀ
ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ମହାନଳ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ବଡବାନଳ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ମହାଅଗ୍ନି ଦେବତା ଏବଂ ନଦୀର ନାମ 'ବଡବା'।
ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ପୁତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମୃତ୍ଯୁଦୋଷଜରାପହମ୍ ପୁରାସନ୍ ନୈମିଷାରଣ୍ଯେ ଋଷଯଃ ସତ୍ତ୍ରକାରିଣଃ
ପୁଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୋଷ ଦୂର କରେ। ପୂର୍ବେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ଶମିତାରଂ ଚ ଋଷଯୋ ମୃତ୍ଯୁଂ ଚକ୍ରୁସ୍ ତପସ୍ଵିନଃ ଵର୍ତମାନେ ସତ୍ତ୍ରଯାଗେ ମୃତ୍ଯୌ ଶମିତରି ସ୍ଥିତେ
ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଥିଲା।
ନ ମମାର ତଦା କଶ୍ଚିଦ୍ ଉଭଯଂ ସ୍ଥାସ୍ନୁ ଜଙ୍ଗମମ୍ ଵିନା ପଶୂନ୍ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମର୍ତ୍ଯଂ ଚାମର୍ତ୍ଯତାଂ ଗତମ୍
ସେବେଳେ କେହି ମରିଲେନି—ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ—ପଶୁ ଛାଡ଼ି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମଣିଷମାନେ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ।
ତତସ୍ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପେ ଶୂନ୍ଯେ ମର୍ତ୍ଯେ ଚୈଵାତିସଂଭୃତେ ମୃତ୍ଯୁନୋପେକ୍ଷିତେ ଦେଵା ରାକ୍ଷସାନ୍ ଊଚିରେ ତଦା
ତାପରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଖାଲି ଓ ପୃଥିବୀ ଅତିରିକ୍ତ ଭରିଗଲା, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଉଥିଲା, ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛଧ୍ଵମ୍ ଋଷିସତ୍ତ୍ରଂ ତନ୍ ନାଶଯଧ୍ଵଂ ମହାଧ୍ଵରମ୍ ଇତି ଦେଵଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରୋଚୁସ୍ ତେ ରାକ୍ଷସାଃ ସୁରାନ୍
ଋଷିମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଅ—ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ; ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ଦାନବମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵିଧ୍ଵଂସଯାମସ୍ ତଂ ଯଜ୍ଞମ୍ ଅସ୍ମାକଂ କିଂ ଫଲଂ ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଵିନା ହେତୁଂ ନ କୋପି କ୍ଵାପି ଜାତୁଚିତ୍
ଆମେ ସେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବୁ, କିନ୍ତୁ ଏହାରୁ ଆମ ପାଇଁ କଣ ଲାଭ ହେବ? କୌଣସି କାରଣ ଛାଡ଼ି କେବେ କିଛି ଘଟେନି।
ଦେଵା ଅପ୍ଯ୍ ଅସୁରାନ୍ ଊଚୁର୍ ଯଜ୍ଞାର୍ଧଂ ଭଵତାମ୍ ଅପି ଭଵେଦ୍ ଏଵ ତତୋ ଯାନ୍ତୁ ଋଷୀଣାଂ ସତ୍ତ୍ରମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଧାଂଶ ତୁମମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇବେ।' ଏହିପରି ଭାବରେ ସେମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଯଜ୍ଞକୁ ଯିବାକୁ ଦେଲେ।
ତେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵରିତାଃ ସର୍ଵେ ଯତ୍ର ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଜଗ୍ମୁସ୍ ତତ୍ର ଵିନାଶାଯ ଦେଵଵାକ୍ଯାଦ୍ ଵିଶେଷତଃ
ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦାନବ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା, ସେଠାକୁ ଯାଇ, ବିଶେଷ କରି ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଗଲେ।
ତଜ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଋଷଯୋ ମୃତ୍ଯୁମ୍ ଆହୁଃ କିଂ କୁର୍ମହେ ଵଯମ୍ ଆଗତା ଦେଵଵଚନାଦ୍ ରାକ୍ଷସା ଯଜ୍ଞନାଶିନଃ
ଏହା ଜାଣି ଋଷିମାନେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଆମେ କଣ କରିବୁ? ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦାନବମାନେ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।'
ମୃତ୍ଯୁନା ସହ ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ତଂ ଶମିତ୍ରା ସହ ନାରଦ
ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ବାସିନ୍ଦା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିବା ଲୋକ, ନାରଦ, ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଅଗ୍ନିମାତ୍ରମ୍ ଉପାଦାଯ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପାତ୍ରାଦିକଂ ତୁ ଯତ୍ କ୍ରତୁନିଷ୍ପତ୍ତଯେ ଜଗ୍ମୁର୍ ଗୌତମୀଂ ପ୍ରତି ସତ୍ଵରାଃ
କେବଳ ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇ, ପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ଛାଡ଼ି, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ମହେଶାନଂ ରକ୍ଷଣାଯୋପତସ୍ଥିରେ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟାସ୍ ତେ ତୁ ତୁଷ୍ଟୁଵୁସ୍ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରମ୍
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ହାତ ଜୋଡି ତିନି ଲୋକର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଯୋ ଲୀଲଯା ଵିଶ୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଚକାର ଧାତା ଵିଧାତା ଭୁଵନତ୍ରଯସ୍ଯ ଯୋ ଵିଶ୍ଵରୂପଃ ସଦସତ୍ପରୋ ଯଃ ସୋମେଶ୍ଵରଂ ତଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜାମଃ
ଯିଏ ଲୀଳାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆକାରର ଏବଂ ସତ-ଅସତୁ ଉପରେ ଅତିତ, ସେଇ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଉଛୁ।
ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରେଣ ଯଃ ସର୍ଵଂ ହନ୍ତି ପାତି କରୋତି ଚ ତମ୍ ଅହଂ ତ୍ରିଦଶେଶାନଂ ଶରଣଂ ଯାମି ଶଂକରମ୍
ଯିଏ କେବଳ ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରରେ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ସୃଷ୍ଟି, ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବିନାଶ କରନ୍ତି, ସେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଚରଣରେ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।
ମହାନଲଂ ମହାକାଯଂ ମହାନାଗଵିଭୂଷଣମ୍ ମହାମୂର୍ତିଧରଂ ଦେଵଂ ଶରଣଂ ଯାମି ଶଂକରମ୍
ଯିଏ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି, ବିଶାଳ ଦେହ, ମହାନ ନାଗ ଭୂଷିତ ଓ ମହାନ ରୂପଧାରୀ ଦେବତା, ସେଇ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଚରଣରେ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।
ତତଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ମୃତ୍ଯୋ କା ପ୍ରୀତିର୍ ଅସ୍ତୁ ତେ
ତାପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ, 'ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ସନ୍ତୋଷ ପାଅ।'
ରାକ୍ଷସେଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ଘୋରମ୍ ଆପନ୍ନଂ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵର ଯଜ୍ଞମ୍ ଅସ୍ମାଂଶ୍ ଚ ରକ୍ଷସ୍ଵ ଯାଵତ୍ ସତ୍ତ୍ରଂ ସମାପ୍ଯତେ
ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଆତଙ୍କ ଦେଇଛନ୍ତି; ଯଜ୍ଞ ଓ ଆମକୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କର।
ତଥା ଚକାର ଭଗଵାଂସ୍ ତ୍ରିନେତ୍ରୋ ଵୃଷଭଧ୍ଵଜଃ ଶମିତ୍ରା ମୃତ୍ଯୁନା ସତ୍ତ୍ରମ୍ ଋଷୀଣାଂ ପୂର୍ଣତାଂ ଯଯୌ
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଓ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଏହା କରିଥିଲେ; ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ସହିତ ମିଳି ଋଷିମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲା।
ହଵିଷାଂ ଭାଗଧେଯାଯ ଆଜଗ୍ମୁର୍ ଅମରାଃ କ୍ରମାତ୍ ତାନ୍ ଅଵୋଚନ୍ ମୁନିଗଣାଃ ସଂକ୍ଷୁବ୍ଧା ମୃତ୍ଯୁନା ସହ
ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ହବିର ଅଂଶ ପାଇଁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଆସିଲେ; ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ମୁନିମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅସ୍ମନ୍ମଖଵିନାଶାଯ ରାକ୍ଷସାଃ ପ୍ରେଷିତା ଯତଃ ତସ୍ମାଦ୍ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯଃ ପାପିଷ୍ଠା ରାକ୍ଷସାଃ ସନ୍ତୁ ଶତ୍ରଵଃ
ଆମର ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଠାଯାଇଥିଲେ; ତେଣୁ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ତୁମମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ହେଉନ୍।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଦେଵାନାଂ ରାକ୍ଷସା ଵୈରିଣୋ ଽଭଵନ୍ କୃତ୍ଯାଂ ଚ ଵଡଵାଂ ତତ୍ର ଦେଵାଶ୍ ଚ ଋଷଯୋ ଽମଲାଃ
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ହେଲେ; ସେଠି ଦେବମାନେ ଓ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ଏକ ମାୟାମୟୀ ଅଗ୍ନିମାନ୍ୟ ମାଡ଼ିଲେ।
ମୃତ୍ଯୋର୍ ଭାର୍ଯା ଭଵ ତ୍ଵଂ ତାମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତେ ଽଭ୍ଯଷେଚଯନ୍ ଅଭିଷେକୋଦକଂ ଯତ୍ ତୁ ସା ନଦୀ ଵଡଵାଭଵତ୍
'ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉ', ବୋଲି କହି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ; ଅଭିଷେକର ଜଳ ଏହି ଭାବରେ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ନଦୀ ହେଲା।
ମୃତ୍ଯୁନା ସ୍ଥାପିତଂ ଲିଙ୍ଗଂ ମହାନଲମ୍ ଇତି ଶ୍ରୁତମ୍ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଵଡଵାସଂଗମଂ ଵିଦୁଃ
ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗକୁ 'ମହାନଳ' ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ଏହିଠାରୁ ସେଠି ତୀର୍ଥକୁ 'ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ସଂଗମ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ମହାନଲୋ ଯତ୍ର ଦେଵସ୍ ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଦମ୍ ସହସ୍ରଂ ତତ୍ର ତୀର୍ଥାନାଂ ସର୍ଵାଭୀଷ୍ଟପ୍ରଦାଯିନାମ୍ ଉଭଯୋସ୍ ତୀରଯୋସ୍ ତତ୍ର ସ୍ମରଣାଦ୍ ଅଘଘାତିନାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା 'ମହାନଳ' ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ତୀର୍ଥ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି; ସେଠି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଏଠାରେ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।
ଆତ୍ମତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ନୃଣାମ୍ ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯତ୍ର ଜ୍ଞାନେଶ୍ଵରଃ ଶିଵଃ
'ଆତ୍ମତୀର୍ଥ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହା ଲୋକମାନେକୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର ଶିବ ବସିଛନ୍ତି, ଏହାର ମହିମା ମୁଁ କହିବି।
ଦତ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି ଵିଖ୍ଯାତଃ ସୋ ଽତ୍ରିପୁତ୍ରୋ ହରପ୍ରିଯଃ ଦୁର୍ଵାସସଃ ପ୍ରିଯୋ ଭ୍ରାତା ସର୍ଵଜ୍ଞାନଵିଶାରଦଃ ସ ଗତ୍ଵା ପିତରଂ ପ୍ରାହ ଵିନଯେନ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ
ସେ 'ଦତ୍ତ' ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ହରଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ; ସେ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନଂ କଥଂ ମେ ସ୍ଯାତ୍ କଂ ପୃଚ୍ଛାମି କ୍ଵ ଯାମି ଚ
କିପରି ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ମିଳିପାରିବ? କାହାକୁ ପଚାରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି?
ତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵାତ୍ରିଃ ପୁତ୍ରଵାକ୍ଯଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ପୁତ୍ରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଅତ୍ରି ଧ୍ୟାନ କରି, ତାପରେ କହିଲେ।
ଗୌତମୀଂ ପୁତ୍ର ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ତତ୍ର ସ୍ତୁହି ମହେଶ୍ଵରମ୍ ସ ତୁ ପ୍ରୀତୋ ଯଦୈଵ ସ୍ଯାତ୍ ତଦା ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ, ସେଠି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବ।