ଶେଷାଯ ପ୍ରଦଦୌ ଶୂଲଂ ଜହ୍ଯ୍ ଅନେନାରିପୁଂଗଵାନ୍ ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶିଵେନାସୌ ଶେଷଃ ଶୂଲେନ ଭୋଗିଭିଃ
ଶିବ ଶେଷଙ୍କୁ ଏକ ତ୍ରିଶୂଳ ଦେଇ କହିଲେ, 'ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନାଶ କର।' ପରେ, ଶିବ ନାଗମାନଙ୍କ ସହ ଶେଷଙ୍କୁ ତ୍ରିଶୂଳ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ରସାତଲମ୍ ଅଥୋ ଗତ୍ଵା ନିଜଘାନ ରିପୂନ୍ ରଣେ ନିହତ୍ଯ ନାଗଃ ଶୂଲେନ ଦୈତ୍ଯଦାନଵରାକ୍ଷସାନ୍
ତାପରେ ନାଗ ରସାତଳକୁ ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ବିନଶିଗଲେ।
ନ୍ଯଵର୍ତତ ପୁନର୍ ଦେଵୋ ଯତ୍ର ଶେଷେଶ୍ଵରୋ ହରଃ ପଥା ଯେନ ସମାଯାତୋ ଦେଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସ ନାଗରାଟ୍
ପୁନି ଦେବତା ଶେଷଙ୍କ ନାଥ ହରଙ୍କ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ। ଯେପଥରେ ନାଗରାଜ ଆସିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ରସାତଲାଦ୍ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ବିଲଂ ତତ୍ର ଵ୍ଯଜାଯତ ତସ୍ମାଦ୍ ବିଲତଲାଦ୍ ଯାତଂ ଗାଙ୍ଗଂ ଵାର୍ଯ୍ ଅତିପୁଣ୍ଯଦମ୍
ଦେବତା ଯେଉଁଠାରୁ ରସାତଳରୁ ବାହାରିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ଗୁହା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେଇ ଗୁହାର ତଳଭାଗରୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳ, ଅତି ପୁଣ୍ୟମୟ, ବହିଆସିଲା।
ତଦ୍ ଵାରି ଗଙ୍ଗାମ୍ ଅଗମଦ୍ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ସଂଗମସ୍ ତତଃ ଦେଵସ୍ଯ ପୁରତଶ୍ ଚାପି କୁଣ୍ଡଂ ତତ୍ର ସୁଵିସ୍ତରମ୍
ସେଇ ଜଳ ଗଙ୍ଗା ହେଲା। ଗଙ୍ଗାର ସଂଗମରୁ, ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ବଡ଼ କୁଣ୍ଡ ଥିଲା।
ନାଗସ୍ ତତ୍ରାକରୋଦ୍ ଧୋମଂ ଯତ୍ର ଚାଗ୍ନିଃ ସଦା ସ୍ଥିତଃ ସୋଷ୍ଣଂ ତଦ୍ ଅଭଵଦ୍ ଵାରି ଗଙ୍ଗାଯାସ୍ ତତ୍ର ସଂଗମଃ
ସେଠାରେ ନାଗ ହୋମ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ସଦା ବସିଥାଏ। ଏହିପରି, ଜଳ ଉଷ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗାର ସଂଗମ ହେଲା।
ଦେଵଦେଵଂ ସମାରାଧ୍ଯ ନାଗଃ ପ୍ରୀତୋ ମହାଯଶାଃ ରସାତଲଂ ତତୋ ଽଭୀଷ୍ଟଂ ଶିଵାତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ତଲଂ ଯଯୌ
ଦେବମାନ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜି, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନାଗ ଶିବଙ୍କଠାରୁ ନିଜର ଇଚ୍ଛିତ ତଳସ୍ଥଳ ପାଇଲେ ଏବଂ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ନାଗତୀର୍ଥମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ପୁଣ୍ଯଂ ରୋଗଦାରିଦ୍ର୍ଯନାଶନମ୍
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ 'ନାଗତୀର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ରୋଗ-ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ କରେ।
ଆଯୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀକରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ନାନଦାନାଚ୍ ଚ ମୁକ୍ତିଦମ୍ ଶୃଣୁଯାଦ୍ ଵା ପଠେଦ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯୋ ଵାପି ସ୍ମରତେ ତୁ ତତ୍
ଏହି ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏହାକୁ ଶୁଣେ, ପଢ଼େ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରେ, ସେଉଁଠି ଏହି ଫଳ ପାଏ।
ତୀର୍ଥଂ ଶେଷେଶ୍ଵରୋ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଶକ୍ତିପ୍ରଦଃ ଶିଵଃ ଏକଵିଂଶତିତୀର୍ଥାନାମ୍ ଉଭଯୋସ୍ ତତ୍ର ତୀରଯୋଃ ଶତାନି ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵସଂପତ୍ପ୍ରଦାଯିନାମ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ଶେଷ ଦେବତା ଏବଂ ଶିବ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏକୋଇଶି ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଶତଶଃ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସବୁଠି ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।
ମହାନଲମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଵଡଵାନଲମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାନଲୋ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ଵଡଵା ଯତ୍ର ସା ନଦୀ
ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ମହାନଳ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ବଡବାନଳ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ମହାଅଗ୍ନି ଦେବତା ଏବଂ ନଦୀର ନାମ 'ବଡବା'।
ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ପୁତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମୃତ୍ଯୁଦୋଷଜରାପହମ୍ ପୁରାସନ୍ ନୈମିଷାରଣ୍ଯେ ଋଷଯଃ ସତ୍ତ୍ରକାରିଣଃ
ପୁଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୋଷ ଦୂର କରେ। ପୂର୍ବେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ଶମିତାରଂ ଚ ଋଷଯୋ ମୃତ୍ଯୁଂ ଚକ୍ରୁସ୍ ତପସ୍ଵିନଃ ଵର୍ତମାନେ ସତ୍ତ୍ରଯାଗେ ମୃତ୍ଯୌ ଶମିତରି ସ୍ଥିତେ
ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଥିଲା।
ନ ମମାର ତଦା କଶ୍ଚିଦ୍ ଉଭଯଂ ସ୍ଥାସ୍ନୁ ଜଙ୍ଗମମ୍ ଵିନା ପଶୂନ୍ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମର୍ତ୍ଯଂ ଚାମର୍ତ୍ଯତାଂ ଗତମ୍
ସେବେଳେ କେହି ମରିଲେନି—ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ—ପଶୁ ଛାଡ଼ି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମଣିଷମାନେ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ।
ତତସ୍ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପେ ଶୂନ୍ଯେ ମର୍ତ୍ଯେ ଚୈଵାତିସଂଭୃତେ ମୃତ୍ଯୁନୋପେକ୍ଷିତେ ଦେଵା ରାକ୍ଷସାନ୍ ଊଚିରେ ତଦା
ତାପରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଖାଲି ଓ ପୃଥିବୀ ଅତିରିକ୍ତ ଭରିଗଲା, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଉଥିଲା, ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛଧ୍ଵମ୍ ଋଷିସତ୍ତ୍ରଂ ତନ୍ ନାଶଯଧ୍ଵଂ ମହାଧ୍ଵରମ୍ ଇତି ଦେଵଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରୋଚୁସ୍ ତେ ରାକ୍ଷସାଃ ସୁରାନ୍
ଋଷିମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଅ—ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ; ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ଦାନବମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵିଧ୍ଵଂସଯାମସ୍ ତଂ ଯଜ୍ଞମ୍ ଅସ୍ମାକଂ କିଂ ଫଲଂ ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଵିନା ହେତୁଂ ନ କୋପି କ୍ଵାପି ଜାତୁଚିତ୍
ଆମେ ସେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବୁ, କିନ୍ତୁ ଏହାରୁ ଆମ ପାଇଁ କଣ ଲାଭ ହେବ? କୌଣସି କାରଣ ଛାଡ଼ି କେବେ କିଛି ଘଟେନି।
ଦେଵା ଅପ୍ଯ୍ ଅସୁରାନ୍ ଊଚୁର୍ ଯଜ୍ଞାର୍ଧଂ ଭଵତାମ୍ ଅପି ଭଵେଦ୍ ଏଵ ତତୋ ଯାନ୍ତୁ ଋଷୀଣାଂ ସତ୍ତ୍ରମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଧାଂଶ ତୁମମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇବେ।' ଏହିପରି ଭାବରେ ସେମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଯଜ୍ଞକୁ ଯିବାକୁ ଦେଲେ।
ତେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵରିତାଃ ସର୍ଵେ ଯତ୍ର ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଜଗ୍ମୁସ୍ ତତ୍ର ଵିନାଶାଯ ଦେଵଵାକ୍ଯାଦ୍ ଵିଶେଷତଃ
ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦାନବ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା, ସେଠାକୁ ଯାଇ, ବିଶେଷ କରି ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଗଲେ।
ତଜ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଋଷଯୋ ମୃତ୍ଯୁମ୍ ଆହୁଃ କିଂ କୁର୍ମହେ ଵଯମ୍ ଆଗତା ଦେଵଵଚନାଦ୍ ରାକ୍ଷସା ଯଜ୍ଞନାଶିନଃ
ଏହା ଜାଣି ଋଷିମାନେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଆମେ କଣ କରିବୁ? ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦାନବମାନେ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।'
ମୃତ୍ଯୁନା ସହ ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ତଂ ଶମିତ୍ରା ସହ ନାରଦ
ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ବାସିନ୍ଦା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିବା ଲୋକ, ନାରଦ, ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଅଗ୍ନିମାତ୍ରମ୍ ଉପାଦାଯ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପାତ୍ରାଦିକଂ ତୁ ଯତ୍ କ୍ରତୁନିଷ୍ପତ୍ତଯେ ଜଗ୍ମୁର୍ ଗୌତମୀଂ ପ୍ରତି ସତ୍ଵରାଃ
କେବଳ ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇ, ପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ଛାଡ଼ି, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ମହେଶାନଂ ରକ୍ଷଣାଯୋପତସ୍ଥିରେ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟାସ୍ ତେ ତୁ ତୁଷ୍ଟୁଵୁସ୍ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରମ୍
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ହାତ ଜୋଡି ତିନି ଲୋକର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଯୋ ଲୀଲଯା ଵିଶ୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଚକାର ଧାତା ଵିଧାତା ଭୁଵନତ୍ରଯସ୍ଯ ଯୋ ଵିଶ୍ଵରୂପଃ ସଦସତ୍ପରୋ ଯଃ ସୋମେଶ୍ଵରଂ ତଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜାମଃ
ଯିଏ ଲୀଳାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆକାରର ଏବଂ ସତ-ଅସତୁ ଉପରେ ଅତିତ, ସେଇ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଉଛୁ।
ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରେଣ ଯଃ ସର୍ଵଂ ହନ୍ତି ପାତି କରୋତି ଚ ତମ୍ ଅହଂ ତ୍ରିଦଶେଶାନଂ ଶରଣଂ ଯାମି ଶଂକରମ୍
ଯିଏ କେବଳ ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରରେ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ସୃଷ୍ଟି, ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବିନାଶ କରନ୍ତି, ସେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଚରଣରେ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।
ମହାନଲଂ ମହାକାଯଂ ମହାନାଗଵିଭୂଷଣମ୍ ମହାମୂର୍ତିଧରଂ ଦେଵଂ ଶରଣଂ ଯାମି ଶଂକରମ୍
ଯିଏ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି, ବିଶାଳ ଦେହ, ମହାନ ନାଗ ଭୂଷିତ ଓ ମହାନ ରୂପଧାରୀ ଦେବତା, ସେଇ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଚରଣରେ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।
ତତଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ମୃତ୍ଯୋ କା ପ୍ରୀତିର୍ ଅସ୍ତୁ ତେ
ତାପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ, 'ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ସନ୍ତୋଷ ପାଅ।'
ରାକ୍ଷସେଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ଘୋରମ୍ ଆପନ୍ନଂ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵର ଯଜ୍ଞମ୍ ଅସ୍ମାଂଶ୍ ଚ ରକ୍ଷସ୍ଵ ଯାଵତ୍ ସତ୍ତ୍ରଂ ସମାପ୍ଯତେ
ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଆତଙ୍କ ଦେଇଛନ୍ତି; ଯଜ୍ଞ ଓ ଆମକୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କର।
ତଥା ଚକାର ଭଗଵାଂସ୍ ତ୍ରିନେତ୍ରୋ ଵୃଷଭଧ୍ଵଜଃ ଶମିତ୍ରା ମୃତ୍ଯୁନା ସତ୍ତ୍ରମ୍ ଋଷୀଣାଂ ପୂର୍ଣତାଂ ଯଯୌ
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଓ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଏହା କରିଥିଲେ; ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ସହିତ ମିଳି ଋଷିମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲା।
ହଵିଷାଂ ଭାଗଧେଯାଯ ଆଜଗ୍ମୁର୍ ଅମରାଃ କ୍ରମାତ୍ ତାନ୍ ଅଵୋଚନ୍ ମୁନିଗଣାଃ ସଂକ୍ଷୁବ୍ଧା ମୃତ୍ଯୁନା ସହ
ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ହବିର ଅଂଶ ପାଇଁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଆସିଲେ; ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ମୁନିମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।