ଶେଷତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦାଯକମ୍ ତସ୍ଯ ରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯନ୍ ମଯା ପରିଭାଷିତମ୍
ଏହାକୁ ଶେଷତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ମୁଁ ଏହାର ବିବରଣୀ ଦେଉଛି, ଯେପରି ମୁଁ କହିଥିଲି।
ଶେଷୋ ନାମ ମହାନାଗୋ ରସାତଲପତିଃ ପ୍ରଭୁଃ ସର୍ଵନାଗୈଃ ପରିଵୃତୋ ରସାତଲମ୍ ଅଥାଭ୍ଯଗାତ୍
ଶେଷ ନାମକ ମହାନ ନାଗ, ଯିଏ ରସାତଳର ଅଧିପତି, ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ସେ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ରାକ୍ଷସା ଦୈତ୍ଯଦନୁଜାଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଯେ ରସାତଲମ୍ ତୈର୍ ନିରସ୍ତୋ ଭୋଗିପତିର୍ ମାମ୍ ଉଵାଚାଥ ଵିହ୍ଵଲଃ
ଦେମନ, ଯେଉଁମାନେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଏବଂ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ନାଗର ମୁଣ୍ଡ ଶେଷଙ୍କୁ ବାହାର କରିଦେଲେ। ତାପରେ, ଶେଷ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୋତେ କହିଲେ।
ରସାତଲଂ ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ମମାପି ଚ ତେ ମେ ସ୍ଥାନଂ ନ ଦାସ୍ଯନ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵାଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
'ତୁମେ ରସାତଳକୁ ଦେମନମାନେ ଓ ମୋତେ ଦେଇଛ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋତେ ଥାଏବା ସ୍ଥାନ ଦେବେ ନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ, ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।'
ତତୋ ଽହମ୍ ଅବ୍ରଵଂ ନାଗଂ ଗୌତମୀଂ ଯାହି ପନ୍ନଗ ତତ୍ର ସ୍ତୁତ୍ଵା ମହାଦେଵଂ ଲପ୍ସ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ମନୋରଥମ୍
ତାପରେ ମୁଁ ନାଗକୁ କହିଲି, 'ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ। ସେଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ତୁମ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇପାରିବ।'
ନାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ଲୋକତ୍ରିତଯେ ମନୋରଥସମର୍ପକଃ ମଦ୍ଵାକ୍ଯପ୍ରେରିତୋ ନାଗୋ ଗଙ୍ଗାମ୍ ଆପ୍ଲୁତ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟୋ ଭୂତ୍ଵା ତୁଷ୍ଟାଵ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରମ୍
ତିନି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ କେହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୋର କଥା ଶୁଣି ନାଗ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ହାତ ଜୋଡି ତ୍ରିଦଶମାନଙ୍କ ଠାରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ନମସ୍ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯନାଥାଯ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞଵିଭେଦିନେ ଆଦିକର୍ତ୍ରେ ନମସ୍ ତୁଭ୍ଯଂ ନମସ୍ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରୂପିଣେ
ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା, ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମକୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ତିନି ଲୋକର ରୂପଧାରୀ, ତୁମକୁ ପୁନି ପ୍ରଣାମ।
ନମଃ ସହସ୍ରଶିରସେ ନମଃ ସଂହାରକାରିଣେ ସୋମସୂର୍ଯାଗ୍ନିରୂପାଯ ଜଲରୂପାଯ ତେ ନମଃ
ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସଂହାର କରୁଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳର ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।
ସର୍ଵଦା ସର୍ଵରୂପାଯ କାଲରୂପାଯ ତେ ନମଃ ପାହି ଶଂକର ସର୍ଵେଶ ପାହି ସୋମେଶ ସର୍ଵଗ ଜଗନ୍ନାଥ ନମସ୍ ତୁଭ୍ଯଂ ଦେହି ମେ ମନସେପ୍ସିତମ୍
ସଦା ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା, କାଳର ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଶଙ୍କର, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ସୋମେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଜଗନ୍ନାଥ, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ମୋ ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର।
ତତୋ ମହେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରୀତଃ ପ୍ରାଦାନ୍ ନାଗେପ୍ସିତାନ୍ ଵରାନ୍ ଵିନାଶାଯ ସୁରାରୀଣାଂ ଦୈତ୍ଯଦାନଵରକ୍ଷସାମ୍
ତାପରେ ମହେଶ୍ୱର ଖୁସି ହୋଇ, ନାଗକୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେଲେ, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଥିଲା।
ଶେଷାଯ ପ୍ରଦଦୌ ଶୂଲଂ ଜହ୍ଯ୍ ଅନେନାରିପୁଂଗଵାନ୍ ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶିଵେନାସୌ ଶେଷଃ ଶୂଲେନ ଭୋଗିଭିଃ
ଶିବ ଶେଷଙ୍କୁ ଏକ ତ୍ରିଶୂଳ ଦେଇ କହିଲେ, 'ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନାଶ କର।' ପରେ, ଶିବ ନାଗମାନଙ୍କ ସହ ଶେଷଙ୍କୁ ତ୍ରିଶୂଳ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ରସାତଲମ୍ ଅଥୋ ଗତ୍ଵା ନିଜଘାନ ରିପୂନ୍ ରଣେ ନିହତ୍ଯ ନାଗଃ ଶୂଲେନ ଦୈତ୍ଯଦାନଵରାକ୍ଷସାନ୍
ତାପରେ ନାଗ ରସାତଳକୁ ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ବିନଶିଗଲେ।
ନ୍ଯଵର୍ତତ ପୁନର୍ ଦେଵୋ ଯତ୍ର ଶେଷେଶ୍ଵରୋ ହରଃ ପଥା ଯେନ ସମାଯାତୋ ଦେଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସ ନାଗରାଟ୍
ପୁନି ଦେବତା ଶେଷଙ୍କ ନାଥ ହରଙ୍କ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ। ଯେପଥରେ ନାଗରାଜ ଆସିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ରସାତଲାଦ୍ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ବିଲଂ ତତ୍ର ଵ୍ଯଜାଯତ ତସ୍ମାଦ୍ ବିଲତଲାଦ୍ ଯାତଂ ଗାଙ୍ଗଂ ଵାର୍ଯ୍ ଅତିପୁଣ୍ଯଦମ୍
ଦେବତା ଯେଉଁଠାରୁ ରସାତଳରୁ ବାହାରିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ଗୁହା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେଇ ଗୁହାର ତଳଭାଗରୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳ, ଅତି ପୁଣ୍ୟମୟ, ବହିଆସିଲା।
ତଦ୍ ଵାରି ଗଙ୍ଗାମ୍ ଅଗମଦ୍ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ସଂଗମସ୍ ତତଃ ଦେଵସ୍ଯ ପୁରତଶ୍ ଚାପି କୁଣ୍ଡଂ ତତ୍ର ସୁଵିସ୍ତରମ୍
ସେଇ ଜଳ ଗଙ୍ଗା ହେଲା। ଗଙ୍ଗାର ସଂଗମରୁ, ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ବଡ଼ କୁଣ୍ଡ ଥିଲା।
ନାଗସ୍ ତତ୍ରାକରୋଦ୍ ଧୋମଂ ଯତ୍ର ଚାଗ୍ନିଃ ସଦା ସ୍ଥିତଃ ସୋଷ୍ଣଂ ତଦ୍ ଅଭଵଦ୍ ଵାରି ଗଙ୍ଗାଯାସ୍ ତତ୍ର ସଂଗମଃ
ସେଠାରେ ନାଗ ହୋମ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ସଦା ବସିଥାଏ। ଏହିପରି, ଜଳ ଉଷ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗାର ସଂଗମ ହେଲା।
ଦେଵଦେଵଂ ସମାରାଧ୍ଯ ନାଗଃ ପ୍ରୀତୋ ମହାଯଶାଃ ରସାତଲଂ ତତୋ ଽଭୀଷ୍ଟଂ ଶିଵାତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ତଲଂ ଯଯୌ
ଦେବମାନ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜି, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନାଗ ଶିବଙ୍କଠାରୁ ନିଜର ଇଚ୍ଛିତ ତଳସ୍ଥଳ ପାଇଲେ ଏବଂ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ନାଗତୀର୍ଥମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ପୁଣ୍ଯଂ ରୋଗଦାରିଦ୍ର୍ଯନାଶନମ୍
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ 'ନାଗତୀର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ରୋଗ-ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ କରେ।
ଆଯୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀକରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ନାନଦାନାଚ୍ ଚ ମୁକ୍ତିଦମ୍ ଶୃଣୁଯାଦ୍ ଵା ପଠେଦ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ଯୋ ଵାପି ସ୍ମରତେ ତୁ ତତ୍
ଏହି ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏହାକୁ ଶୁଣେ, ପଢ଼େ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରେ, ସେଉଁଠି ଏହି ଫଳ ପାଏ।
ତୀର୍ଥଂ ଶେଷେଶ୍ଵରୋ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଶକ୍ତିପ୍ରଦଃ ଶିଵଃ ଏକଵିଂଶତିତୀର୍ଥାନାମ୍ ଉଭଯୋସ୍ ତତ୍ର ତୀରଯୋଃ ଶତାନି ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵସଂପତ୍ପ୍ରଦାଯିନାମ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ଶେଷ ଦେବତା ଏବଂ ଶିବ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏକୋଇଶି ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଶତଶଃ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସବୁଠି ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।
ମହାନଲମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଵଡଵାନଲମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାନଲୋ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ଵଡଵା ଯତ୍ର ସା ନଦୀ
ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ମହାନଳ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ବଡବାନଳ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ମହାଅଗ୍ନି ଦେବତା ଏବଂ ନଦୀର ନାମ 'ବଡବା'।
ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ପୁତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମୃତ୍ଯୁଦୋଷଜରାପହମ୍ ପୁରାସନ୍ ନୈମିଷାରଣ୍ଯେ ଋଷଯଃ ସତ୍ତ୍ରକାରିଣଃ
ପୁଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୋଷ ଦୂର କରେ। ପୂର୍ବେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ଶମିତାରଂ ଚ ଋଷଯୋ ମୃତ୍ଯୁଂ ଚକ୍ରୁସ୍ ତପସ୍ଵିନଃ ଵର୍ତମାନେ ସତ୍ତ୍ରଯାଗେ ମୃତ୍ଯୌ ଶମିତରି ସ୍ଥିତେ
ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଥିଲା।
ନ ମମାର ତଦା କଶ୍ଚିଦ୍ ଉଭଯଂ ସ୍ଥାସ୍ନୁ ଜଙ୍ଗମମ୍ ଵିନା ପଶୂନ୍ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମର୍ତ୍ଯଂ ଚାମର୍ତ୍ଯତାଂ ଗତମ୍
ସେବେଳେ କେହି ମରିଲେନି—ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ—ପଶୁ ଛାଡ଼ି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମଣିଷମାନେ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ।
ତତସ୍ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପେ ଶୂନ୍ଯେ ମର୍ତ୍ଯେ ଚୈଵାତିସଂଭୃତେ ମୃତ୍ଯୁନୋପେକ୍ଷିତେ ଦେଵା ରାକ୍ଷସାନ୍ ଊଚିରେ ତଦା
ତାପରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଖାଲି ଓ ପୃଥିବୀ ଅତିରିକ୍ତ ଭରିଗଲା, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଉଥିଲା, ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛଧ୍ଵମ୍ ଋଷିସତ୍ତ୍ରଂ ତନ୍ ନାଶଯଧ୍ଵଂ ମହାଧ୍ଵରମ୍ ଇତି ଦେଵଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରୋଚୁସ୍ ତେ ରାକ୍ଷସାଃ ସୁରାନ୍
ଋଷିମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଅ—ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ; ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ଦାନବମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵିଧ୍ଵଂସଯାମସ୍ ତଂ ଯଜ୍ଞମ୍ ଅସ୍ମାକଂ କିଂ ଫଲଂ ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଵିନା ହେତୁଂ ନ କୋପି କ୍ଵାପି ଜାତୁଚିତ୍
ଆମେ ସେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବୁ, କିନ୍ତୁ ଏହାରୁ ଆମ ପାଇଁ କଣ ଲାଭ ହେବ? କୌଣସି କାରଣ ଛାଡ଼ି କେବେ କିଛି ଘଟେନି।
ଦେଵା ଅପ୍ଯ୍ ଅସୁରାନ୍ ଊଚୁର୍ ଯଜ୍ଞାର୍ଧଂ ଭଵତାମ୍ ଅପି ଭଵେଦ୍ ଏଵ ତତୋ ଯାନ୍ତୁ ଋଷୀଣାଂ ସତ୍ତ୍ରମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଧାଂଶ ତୁମମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇବେ।' ଏହିପରି ଭାବରେ ସେମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଯଜ୍ଞକୁ ଯିବାକୁ ଦେଲେ।
ତେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵରିତାଃ ସର୍ଵେ ଯତ୍ର ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଜଗ୍ମୁସ୍ ତତ୍ର ଵିନାଶାଯ ଦେଵଵାକ୍ଯାଦ୍ ଵିଶେଷତଃ
ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦାନବ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା, ସେଠାକୁ ଯାଇ, ବିଶେଷ କରି ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଗଲେ।
ତଜ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଋଷଯୋ ମୃତ୍ଯୁମ୍ ଆହୁଃ କିଂ କୁର୍ମହେ ଵଯମ୍ ଆଗତା ଦେଵଵଚନାଦ୍ ରାକ୍ଷସା ଯଜ୍ଞନାଶିନଃ
ଏହା ଜାଣି ଋଷିମାନେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଆମେ କଣ କରିବୁ? ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦାନବମାନେ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।'