ଏତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପିତୃଵଚସ୍ ତଥେତ୍ଯ୍ ଆହ ସ ନାଗରାଟ୍ କାମରୂପମ୍ ଅଵାପ୍ଯାଥ ଭାର୍ଯଯା ସହ ସୁଵ୍ରତଃ
ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ନାଗରାଜ କହିଲେ, 'ଏହିପରି ହେଉ'; ଏବଂ ଚାହିଁଥିବା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଶୁଭ୍ର ଭାର୍ୟା ସହିତ—
ପିତ୍ରା ମାତ୍ରା ତଥା ପୁତ୍ରୈ ରାଜ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ସୁଵିସ୍ତରମ୍ ଯାତେ ପିତରି ସ୍ଵର୍ଲୋକଂ ପୁତ୍ରାନ୍ ସ୍ଥାପ୍ଯ ସ୍ଵକେ ପଦେ
ପିତା, ମାତା ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇ, ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସାଇଲେ।
ଭାର୍ଯାମାତ୍ଯାଦିସହିତସ୍ ତତଃ ଶିଵପୁରଂ ଯଯୌ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ନାଗତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଶ୍ରୁତମ୍
ଭାର୍ୟା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ, ସେ ଶିବପୁରକୁ ଗଲେ; ଏହିଠାରୁ, ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ 'ନାଗତୀର୍ଥ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।
ଯତ୍ର ନାଗେଶ୍ଵରୋ ଦେଵୋ ଭୋଗଵତ୍ଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ନାଗେଶ୍ଵର ଦେବ ଭୋଗବତୀରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ମାତୃତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିକରଂ ନୃଣାମ୍ ଆଧିଭିର୍ ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁସ୍ ତତ୍ତୀର୍ଥସ୍ମରଣାଦ୍ ଅପି
ଏହି ସ୍ଥାନ 'ମାତୃତୀର୍ଥ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଦେଵାନାମ୍ ଅସୁରାଣାଂ ଚ ସଂଗରୋ ଽଭୂତ୍ ସୁଦାରୁଣଃ ନାଶକ୍ନୁଵଂସ୍ ତଦା ଜେତୁଂ ଦେଵା ଦାନଵସଂଗରମ୍
ଦେବମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ସେ ସମୟରେ ଦେବମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତଦାହମ୍ ଅଗମଂ ଦେଵୈସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଶୂଲପାଣିନମ୍ ଅସ୍ତଵଂ ଵିଵିଧୈର୍ ଵାକ୍ଯୈଃ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ଶନୈଃ
ତାପରେ ମୁଁ ଦେବମାନେ ସହିତ ଠିଆ ଥିବା ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି, ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲି।
ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଦେଵୈର୍ ଅସୁରୈଶ୍ ଚ ସର୍ଵୈର୍ ଯଦାହୃତଂ ସଂମଥିତୁଂ ସମୁଦ୍ରମ୍ ଯତ୍ କାଲକୂଟଂ ସମଭୂନ୍ ମହେଶ ତତ୍ ତ୍ଵାଂ ଵିନା କୋ ଗ୍ରସିତୁଂ ସମର୍ଥଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମିଶି ଯେତେବେଳେ ସମୁଦ୍ର ମଥନ କଲେ ଓ ଘୋର ବିଷ ବାହାରିଲା, ହେ ମହାଦେବ, ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଏହି ବିଷ କିଏ ପିଇପାରିଥାନ୍ତା?
ପୁଷ୍ପପ୍ରହାରେଣ ଜଗତ୍ତ୍ରଯଂ ଯଃ ସ୍ଵାଧୀନମ୍ ଆପାଦଯିତୁଂ ସମର୍ଥଃ ମାରୋ ହରେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯସୁରାଦିଵନ୍ଦ୍ଯୋ ଵିତାଯମାନୋ ଵିଲଯଂ ପ୍ରଯାତଃ
ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ତିନି ଜଗତକୁ ନିଜ ଅଧିନ କରିପାରିଥିଲେ, ସେଇ କାମଦେବ, ଯିଏକି ହରି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନୀୟ, ସେ ନଶ୍ଟ ହୋଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ଵିମଥ୍ଯ ଵାରୀଶମ୍ ଅନଙ୍ଗଶତ୍ରୋ ଯଦ୍ ଉତ୍ତମଂ ତତ୍ ତୁ ଦିଵୌକସେଭ୍ଯଃ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଷଂ ସଂହରନ୍ ନୀଲକଣ୍ଠ କୋ ଵା ଧର୍ତୁଂ ତ୍ଵାମ୍ ଋତେ ଵୈ ସମର୍ଥଃ
ପାଣିର ରାଜାକୁ ମଥି, ହେ କାମଦେବଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜିନିଷ ଦେବମାନେକୁ ଦେଲା, ଓ ନୀଳକଣ୍ଠ, ବିଷକୁ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କଲା, ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଏହି ବିଷ କିଏ ସହିପାରିବ?
ତତଶ୍ ଚ ତୁଷ୍ଟୋ ଭଗଵାନ୍ ଆଦିକର୍ତା ତ୍ରିଲୋଚନଃ
ତାପରେ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଭଗବାନ ଖୁସି ହେଲେ।
ଦାସ୍ଯେ ଽହଂ ଯଦ୍ ଅଭୀଷ୍ଟଂ ଵୋ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ସୁରସତ୍ତମାଃ
ମୁଁ ତୁମମାନେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ସେଇ ଦେବି—ଦେବମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା କହନ୍ତୁ।
ଦାନଵେଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ଘୋରଂ ତତ୍ରୈହି ଵୃଷଭଧ୍ଵଜ ଜହି ଶତ୍ରୂନ୍ ସୁରାନ୍ ପାହି ନାଥଵନ୍ତସ୍ ତ୍ଵଯା ପ୍ରଭୋ
ହେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ, ଏଠାକୁ ଆସ, ଦାନବମାନେ ଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଭୟକୁ ଦୂର କର, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କର ଓ ଦେବମାନେକୁ ରକ୍ଷା କର, କାରଣ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ନାଥ।
ନିଷ୍କାରଣଃ ସୁହୃଚ୍ ଛଂଭୋ ନାଭଵିଷ୍ଯଦ୍ ଭଵାନ୍ ଯଦି ତଦାକରିଷ୍ଯନ୍ କିମ୍ ଇଵ ଦୁଃଖାର୍ତାଃ ସର୍ଵଦେହିନଃ
ହେ ଶମ୍ଭୁ, ଯଦି ତୁମେ କାରଣ ବିନା ବନ୍ଧୁ ଭାବେ କାମ କରିନଥାନ୍ତା, ତେବେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କଣ କରିଥାନ୍ତେ?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତସ୍ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରାଯାଦ୍ ଯତ୍ର ତେ ଦେଵଶତ୍ରଵଃ ତତ୍ର ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧମ୍ ଅଭଵଚ୍ ଛଂକରେଣ ସୁରଦ୍ଵିଷାମ୍
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଓ ସେଠାରେ ଶଙ୍କର ଓ ଦେବଦ୍ୱେଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
ତତସ୍ ତ୍ରିଲୋଚନଃ ଶ୍ରାନ୍ତସ୍ ତମୋରୂପଧରଃ ଶିଵଃ ଲଲାଟାଦ୍ ଵ୍ଯପତଂସ୍ ତସ୍ଯ ଯୁଧ୍ଯତଃ ସ୍ଵେଦବିନ୍ଦଵଃ
ତାପରେ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶିବ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଲଳାଟରୁ ଘମର ଫୁଲିକା ପଡ଼ିଲା।
ସ ସଂହରନ୍ ଦୈତ୍ଯଗଣାଂସ୍ ତାମସୀଂ ମୂର୍ତିମ୍ ଆଶ୍ରିତଃ ତାଂ ମୂର୍ତିମ୍ ଅସୁରା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେରୁପୃଷ୍ଠାଦ୍ ଭୁଵଂ ଯଯୁଃ
ସେ ତାମସୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦାନବମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କଲେ; ଏହି ରୂପ ଦେଖି ଅସୁରମାନେ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରୁ ଭୂମିକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ସ ସଂହରନ୍ ସର୍ଵଦୈତ୍ଯାଂସ୍ ତଦାଗଚ୍ଛଦ୍ ଭୁଵଂ ହରଃ ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଭୀତାସ୍ ତେ ଽଧାଵନ୍ ସର୍ଵାଂ ମହୀମ୍ ଇମାମ୍
ଏଭଳି ହରା, ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ଭୂମିକୁ ଆସିଲେ, ଓ ସେଇ ଭୟଭୀତ ଦାନବମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଭରି ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଲେ।
ତଥୈଵ କୋପାଦ୍ ରୁଦ୍ରୋ ଽପି ଶତ୍ରୂଂସ୍ ତାନ୍ ଅନୁଧାଵତି ତଥୈଵ ଯୁଧ୍ଯତଃ ଶଂଭୋଃ ପତିତାଃ ସ୍ଵେଦବିନ୍ଦଵଃ
ସେପରି ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁମାନେ ପଛୁଆଇଲେ, ଓ ଶମ୍ଭୁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଘମର ଫୁଲିକା ପୁଣି ପଡ଼ିଲା।
ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଭୁଵଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ବିନ୍ଦୁର୍ ମାହେଶ୍ଵରୋ ମୁନେ ତତ୍ର ତତ୍ର ଶିଵାକାରା ମାତରୋ ଜଜ୍ଞିରେ ତତଃ
ହେ ମୁନି, ଯେଉଁଠାଠି ଶିବଙ୍କ ଘମର ଫୁଲିକା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା, ସେଠାଠି ଶିବଙ୍କ ରୂପର ମାଆମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ପ୍ରୋଚୁର୍ ମହେଶ୍ଵରଂ ସର୍ଵାଃ ଖାଦାମସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସୁରାନ୍ ଇତି ତତଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ସର୍ଵୈଃ ସୁରଗଣୈର୍ ଵୃତଃ
ସେଇ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆମେ ଅସୁରମାନେକୁ ଖାଇଦେବା', ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ଭଗବାନ କହିଲେ।
ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ ଭୁଵମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତା ରାକ୍ଷସାସ୍ ତେ ରସାତଲମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତାସ୍ ତତଃ ସର୍ଵାଃ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ମମ ଭାଷିତମ୍
'ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଭୂମିକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଓ ଯେଉଁମାନେ ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି—ସମସ୍ତେ ଏବେ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।'
ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଦ୍ଵିଷୋ ଯାନ୍ତି ତତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ମାତରଃ ରସାତଲମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତା ଇଦାନୀଂ ମଦ୍ଭଯାଦ୍ ଦ୍ଵିଷଃ ଭଵତ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ରସାତଲମ୍ ଅନୁ ଦ୍ଵିଷଃ
'ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁଠାକୁ ଯିବେ, ମାଆମାନେ ସେଠାକୁ ଯିଅନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ମୋ ଭୟରେ ପାତାଳକୁ ଗଲେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ପାତାଳକୁ ଯାଅ।'
ତାଶ୍ ଚ ଜଗ୍ମୁର୍ ଭୁଵଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଯତ୍ର ତେ ଦୈତ୍ଯଦାନଵାଃ ତାନ୍ ହତ୍ଵା ମାତରଃ ସର୍ଵାନ୍ ଦେଵାରୀନ୍ ଅତିଭୀଷଣାନ୍
ତାପରେ ସେଇ ମାଆମାନେ ଭୂମିକୁ ଭେଦି, ଯେଉଁଠାରେ ଦାଇତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ; ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଦେବଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରି, ମାଆମାନେ ସେମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କଲେ।
ପୁନର୍ ଦେଵାନ୍ ଉପାଜଗ୍ମୁଃ ପଥା ତେନୈଵ ମାତରଃ ଗତାଶ୍ ଚ ମାତରୋ ଯାଵଦ୍ ଯାଵଚ୍ ଚ ପୁନର୍ ଆଗତାଃ
ପୁନି ଦେବତାମାନେ ଆସିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ମାତୃମାନେ ଚାଲିଗଲେ; ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଯାଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ପୁନି ଫେରିଆସିଥିଲେ।
ତାଵଦ୍ ଦେଵାଃ ସ୍ଥିତା ଆସନ୍ ଗୌତମୀତୀରମ୍ ଆଶ୍ରିତାଃ ପ୍ରସ୍ଥାନାତ୍ ତତ୍ର ମାତୄଣାଂ ସୁରାଣାଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତେଃ
ଦେବତାମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୂଳରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ ରହିଥିଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତୃମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିନଥିଲେ।
ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଂ ତୁ ତତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିଜଯଵର୍ଧନମ୍ ମାତୄଣାଂ ଯତ୍ର ଚୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ମାତୃତୀର୍ଥଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରସ୍ଥାନ ହେଲା, ସେଠି ଏକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, ଯେଉଁଠି ଜୟ ବଢ଼େ, ମାତୃମାନେ ଯେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାତୃଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଅଲଗା ଅଛି।
ତତ୍ର ତତ୍ର ବିଲାନ୍ଯ୍ ଆସନ୍ ରସାତଲଗତାନି ଚ ସୁରାସ୍ ତାଭ୍ଯୋ ଵରାନ୍ ପ୍ରୋଚୁର୍ ଲୋକେ ପୂଜାଂ ଯଥା ଶିଵଃ
ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଭୂଗର୍ଭକୁ ଯିବା ଗହ୍ୱର ଥିଲା; ଦେବତାମାନେ ମାତୃମାନେଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ସଂସାରରେ ଶିବଙ୍କ ପରି ପୂଜା ମିଳିବ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଦ୍ଵନ୍ ମାତୃଭ୍ଯଃ ପୂଜା ଭଵତୁ ସର୍ଵଦା ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧୁର୍ ଦେଵା ଆସଂସ୍ ତତ୍ରୈଵ ମାତରଃ
“ଶିବଙ୍କ ପରି ସବୁବେଳେ ମାତୃମାନେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତୁ”—ଏହିପରି କହି, ଦେବତାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ମାତୃମାନେ ସେଠି ରହିଗଲେ।
ଯତ୍ର ଯତ୍ର ସ୍ଥିତା ଦେଵ୍ଯୋ ମାତୃତୀର୍ଥଂ ତତୋ ଵିଦୁଃ ସୁରାଣାମ୍ ଅପି ସେଵ୍ଯାନି କିଂ ପୁନର୍ ମାନୁଷାଦିଭିଃ
ଯେଉଁଯେଉଁଠି ଦେବୀମାନେ ରହନ୍ତି, ସେଠି ମାତୃତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ସେବା କରିବା ଉଚିତ, ତେବେ ମଣିଷମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତ କହିବା କଥା ନୁହେଁ।