ଦିଵାକରୋ ଦେଵମଯସ୍ ତତ୍ରାସ୍ମାଭିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ଯତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ ଯତ୍ର ଵୈ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକଃ ସ୍ଵଯମ୍ ସୁରଵାସଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଂ ଭଵେଦ୍ ଯତ୍ର ଚ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକମ୍
ଦିନକର ଦେବମୟ ଭାବେ ଏଠାରେ ଆମେ ବସାଇଛୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ରୟମ୍ବକ ସ୍ୱୟଂ ବସିଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଅଛନ୍ତି, ସେଠା ଦେବମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ।
ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯ ପିପ୍ପଲାଦଂ ତଂ ସୁରାଃ ସ୍ଵଂ ସଦନଂ ଯଯୁଃ ପିପ୍ପଲାଃ କାଲପର୍ଯାଯେ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଜଗ୍ମୁର୍ ଅଥାକ୍ଷଯମ୍
ପିପ୍ପଳାଦଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ଦେବମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଗୃହକୁ ଚଲିଗଲେ; ଏବଂ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ପିପ୍ପଳ ଗଛମାନେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ ।
ପାଦପାନାଂ ପଦଂ ଵିପ୍ରଃ ପିପ୍ପଲାଦଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ କ୍ଷେତ୍ରାଧିପତ୍ଯେ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ଶଂକରମ୍
ପିପ୍ପଳ ଗଛମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପିପ୍ପଳାଦ ମୁନି, କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧିପତି ଭାବେ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା ସ୍ଥାପନ କଲେ ।
ଦଧୀଚିସୂନୁର୍ ମୁନିର୍ ଉଗ୍ରତେଜା ଅଵାପ୍ଯ ଭାର୍ଯାଂ ଗୌତମସ୍ଯାତ୍ମଜାଂ ଚ ପୁତ୍ରାନ୍ ଅଥାଵାପ୍ଯ ଶ୍ରିଯଂ ଯଶଶ୍ ଚ ସୁହୃଜ୍ଜନୈଃ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଅଵାପ ଧୀରଃ
ଦଧୀଚିଙ୍କ ପୁଅ, ଉଗ୍ରତପସ୍ବୀ ମୁନି, ଗୌତମଙ୍କ ଝିଅକୁ ବିବାହ କଲେ, ପୁଅ, ଧନ, ଯଶ ଏବଂ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ପିପ୍ପଲେଶ୍ଵରମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଅଘନାଶନମ୍
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ 'ପିପ୍ପଳେଶ୍ୱର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଉଛି, ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ।
କିଂ ପୁନଃ ସ୍ନାନଦାନାଭ୍ଯାମ୍ ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ତୁ ଦର୍ଶନାତ୍ ଚକ୍ରେଶ୍ଵରଃ ପିପ୍ପଲେଶୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ନାମନୀ
ତେବେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ଦାନ କଲେ, ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କେତେ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ; ଚକ୍ରେଶ୍ୱର ଏବଂ ପିପ୍ପଳେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ଦେବଦେବଙ୍କର ନାମ ।
ସରହସ୍ଯଂ ଵିଦିତ୍ଵା ତୁ ସର୍ଵକାମାନ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାତ୍ ସୁରଵାସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଂ ତୁ ତତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଂ ସୁରାଣାମ୍ ଅପି ଵଲ୍ଲଭମ୍
ଏହି ପରମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
ଇତୀଦମ୍ ଆଖ୍ଯାନମ୍ ଅତୀଵ ପୁଣ୍ଯଂ ପଠେତ ଵା ଯଃ ଶୃଣୁଯାତ୍ ସ୍ମରେଦ୍ ଵା ସ ଦୀର୍ଘଜୀଵୀ ଧନଵାନ୍ ଧର୍ମଯୁକ୍ତଶ୍ ଚାନ୍ତେ ସ୍ମରଞ୍ ଶଂଭୁମ୍ ଉପୈତି ନିତ୍ଯମ୍
ଏହି ପବିତ୍ର କଥାକୁ ଯେ କେହି ପଢ଼ନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନୀ, ଧର୍ମିକ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେଠି ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ନାଗତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ଶୁଭମ୍ ଯତ୍ର ନାଗେଶ୍ଵରୋ ଦେଵଃ ଶୃଣୁ ତସ୍ଯାପି ଵିସ୍ତରମ୍
ନାଗତୀର୍ଥ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠି ନାଗେଶ୍ୱର ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି। ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଏବେ ଶୁଣ।
ପ୍ରତିଷ୍ଠାନପୁରେ ରାଜା ଶୂରସେନ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ସୋମଵଂଶଭଵଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ମତିମାନ୍ ଗୁଣସାଗରଃ
ପ୍ରତିଷ୍ଠାନପୁରରେ ଶୂରସେନ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, ମହାନ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ଗୁଣର ସାଗର ଥିଲେ।
ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ସ ମହାଯତ୍ନମ୍ ଅକରୋତ୍ ପ୍ରିଯଯା ସହ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଶ୍ ଚିରାଦ୍ ଆସୀତ୍ ସର୍ପୋ ଵୈ ଭୀଷଣାକୃତିଃ
ପୁଅ ପାଇଁ ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସହ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବହୁତ ଦିନ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ହେଲା—ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଆକାରର ନାଗ।
ପୁତ୍ରଂ ତଂ ଗୋପଯାମ୍ ଆସ ଶୂରସେନୋ ମହୀପତିଃ ରାଜ୍ଞଃ ପୁତ୍ରଃ ସର୍ପ ଇତି ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଵିନ୍ଦତେ ଜନଃ
ରାଜା ଶୂରସେନ ସେଇ ପୁଅକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିଲେ। ଜନସାଧାରଣ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ ଯେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଏକ ସର୍ପ।
ଅନ୍ତର୍ଵର୍ତୀ ପରୋ ଵାପି ମାତରଂ ପିତରଂ ଵିନା ଧାତ୍ରେଯ୍ଯ୍ ଅପି ନ ଜାନାତି ନାମାତ୍ଯୋ ନ ପୁରୋହିତଃ
ଭିତରର କିମ୍ବା ବାହାରର କେହି, ମା' ବା ବାପା ବ୍ୟତୀତ, ଧାତ୍ରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ପୁରୋହିତ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀଷଣଂ ସର୍ପଂ ସଭାର୍ଯୋ ନୃପସତ୍ତମଃ ସଂତାପଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଆପ୍ନୋତି ସର୍ପାଦ୍ ଵରମ୍ ଅପୁତ୍ରତା
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ସର୍ପ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଣୀ ସହ ସଦା ଦୁଃଖିତ ରହିଲେ, ଭାବିଲେ—ପୁଅ ନ ଥିଲେ ଭଲ ଥାନ୍ତା।
ଏତଦ୍ ଅସ୍ତି ମହାସର୍ପୋ ଵକ୍ତି ନିତ୍ଯଂ ମନୁଷ୍ଯଵତ୍ ସ ସର୍ପଃ ପିତରଂ ପ୍ରାହ କୁରୁ ଚୂଡାମ୍ ଅପି କ୍ରିଯାମ୍
ତଥାପି, ସେ ମହାନାଗ ସଦା ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି କଥା ହୁଏ। ସେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଇଁ ଚୂଡ଼ାକର୍ମ କର।'
ତଥୋପନଯନଂ ଚାପି ଵେଦାଧ୍ଯଯନମ୍ ଏଵ ଚ ଯାଵଦ୍ ଵେଦଂ ନ ଚାଧୀତେ ତାଵଚ୍ ଛୂଦ୍ରସମୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଏହିପରି ଉପନୟନ ଏବଂ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିନଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ।
ଏତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପୁତ୍ରଵଚଃ ଶୂରସେନୋ ଽତିଦୁଃଖିତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କଂଚନାନୀଯ ସଂସ୍କାରାଦି ତଦାକରୋତ୍ ଅଧୀତଵେଦଃ ସର୍ପୋ ଽପି ପିତରଂ ଚାବ୍ରଵୀଦ୍ ଇଦମ୍
ପୁଅଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶୂରସେନ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଣି ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର କରାଇଲେ। ସର୍ପ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ପରେ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଵିଵାହଂ କୁରୁ ମେ ରାଜନ୍ ସ୍ତ୍ରୀକାମୋ ଽହଂ ନୃପୋତ୍ତମ ଅନ୍ଯଥାପି ଚ କୃତ୍ଯଂ ତେ ନ ସିଧ୍ଯେଦ୍ ଇତି ମେ ମତିଃ
'ମୋ ପାଇଁ ବିବାହ କରାଅ, ରାଜା। ମୁଁ ଜନୀ ଚାହୁଁଛି। ନହେଲେ, ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ ହେବ ନାହିଁ—ଏହି ମୋ ମନ୍ତବ୍ୟ।'
ଜନଯିତ୍ଵାତ୍ମଜାନ୍ ଵେଦଵିଧିନାଖିଲସଂସ୍କୃତୀଃ ନ କୁର୍ଯାଦ୍ ଯଃ ପିତା ତସ୍ଯ ନରକାନ୍ ନାସ୍ତି ନିଷ୍କୃତିଃ
ବେଦ ନିୟମରେ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର କରି ପୁଅ ପ୍ରସବ କରିବା ପରେ ଯଦି ବିବାହ କରାଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ପିତା ପାଇଁ କୌଣସି ପାପମୁଚ୍ଛିତି ନାହିଁ।
ଵିସ୍ମିତଃ ସ ପିତା ପ୍ରାହ ସୁତଂ ତମ୍ ଉରଗାକୃତିମ୍
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ବାପା ସେଇ ନାଗ ଆକାରର ପୁଅକୁ କହିଲେ।
ଯସ୍ଯ ଶବ୍ଦାଦ୍ ଅପି ତ୍ରାସଂ ଯାନ୍ତି ଶୂରାଶ୍ ଚ ପୂରୁଷାଃ ତସ୍ମୈ କନ୍ଯାଂ ତୁ କୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ ଵଦ ପୁତ୍ର କରୋମି କିମ୍
'ତୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ସାହସୀ ଲୋକମାନେ ଡରିଯାନ୍ତି। ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ କିଏ ତୋତେ ଝିଅ ଦେବ? କହ, ପୁଅ, ମୁଁ କଣ କରିବି?'
ତତ୍ ପିତୁର୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ପଃ ପ୍ରାହ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ସର୍ପ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵିଵାହା ବହଵୋ ରାଜନ୍ ରାଜ୍ଞାଂ ସନ୍ତି ଜନେଶ୍ଵର ପ୍ରସହ୍ଯାହରଣଂ ଚାପି ଶସ୍ତ୍ରୈର୍ ଵୈଵାହ ଏଵ ଚ
'ରାଜା, ବହୁତ ପ୍ରକାର ବିବାହ ଅଛି। ରାଜାମାନେ ବଳେ ନେବା, ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ସମ୍ମତିରେ ବିବାହ କରନ୍ତି।'
ଜାତେ ଵିଵାହେ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ପିତାସୌ କୃତକୃଦ୍ ଭଵେତ୍ ନୋ ଚେଦ୍ ଅତ୍ରୈଵ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ମରିଷ୍ଯେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
'ମୋର ବିବାହ ହେଲେ, ରାଜା, ତୁମେ ପିତା ଭାବେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବ। ନହେଲେ, ଏଠି ଗଙ୍ଗାରେ ମୁଁ ମରିଯିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ତତ୍ ପୁତ୍ରନିଶ୍ଚଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଅପୁତ୍ରୋ ନୃପସତ୍ତମଃ ଵିଵାହାର୍ଥମ୍ ଅମାତ୍ଯାଂସ୍ ତାନ୍ ଆହୂଯେଦଂ ଵଚୋ ଽବ୍ରଵୀତ୍
ପୁଅ ନିଶ୍ଚିତ ହେଇଛି ବୋଲି ବୁଝି, ପୁଅ ନଥିବା ରାଜା ସେ ବିବାହ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଡାକି, ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ନାଗେଶ୍ଵରୋ ମମ ସୁତୋ ଯୁଵରାଜୋ ଗୁଣାକରଃ ଗୁଣଵାନ୍ ମତିମାଞ୍ ଶୂରୋ ଦୁର୍ଜଯଃ ଶତ୍ରୁତାପନଃ
ନାଗେଶ୍ୱର ମୋର ପୁଅ, ସେ ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଗୁଣବାନ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସୂର, ଅଜୟ, ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର।
ରଥେ ନାଗେ ସ ଧନୁଷି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ନୋପମୀଯତେ ଵିଵାହସ୍ ତସ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅହଂ ଵୃଦ୍ଧସ୍ ତଥୈଵ ଚ
ରଥ ଉପରେ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ନାଗେ ଏ ପୃଥିବୀରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ତାଙ୍କର ବିବାହ କରାଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି।
ରାଜ୍ଯଭାରଂ ସୁତେ ନ୍ଯସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିନ୍ତୋ ଽହଂ ଭଵାମ୍ଯ୍ ଅତଃ ନ ଦାରସଂଗ୍ରହୋ ଯାଵତ୍ ତାଵତ୍ ପୁତ୍ରୋ ମମ ପ୍ରିଯଃ
ରାଜ୍ୟର ଭାର ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଇ, ମୁଁ ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହେବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ବିବାହ କରିନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ପୁଅ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ।
ବାଲଭାଵଂ ନୋ ଜହାତି ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵେ ଽନୁମନ୍ଯ ଚ ଵିଵାହାଯାଥ କୁର୍ଵନ୍ତୁ ଯତ୍ନଂ ମମ ହିତେ ରତାଃ
ସେ ଏଯାଁ ଅଧିକ ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ, ତମେ ସମସ୍ତେ ମୋ ଭଲ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ବିବାହ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ନ ମେ କାଚିତ୍ ତଦା ଚିନ୍ତା କୃତୋଦ୍ଵାହୋ ଯଦାତ୍ମଜଃ ସୁତେ ନ୍ଯସ୍ତଭରା ଯାନ୍ତି କୃତିନସ୍ ତପସେ ଵନମ୍
ମୋ ପୁଅ ବିବାହିତ ହେଲେ ମୋତେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ରହିନଥାଏ। ପୁଅଙ୍କୁ ଭାର ଦେଇ, ସଫଳ ଲୋକମାନେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି।