ତତୋ ଽହଂ ନିର୍ଗମାର୍ଥଂ ତେ ମୃଗୀ ଭୂତ୍ଵା ଉମାଵନମ୍ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଽସି ପୁରା ପ୍ରାହ ମହେଶ୍ଵରଃ
ସେଥିପାଇଁ, ବାହାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ମୁଁ ମୃଗୀ ହୋଇ ଉମାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଛ। ପୂର୍ବରୁ ମହେଶ୍ୱର ଏହିପରି କହିଥିଲେ—
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ପ୍ରଵିଶେନ୍ ମନ୍ଦଃ ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯତି ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ତୋ ଽସି ନ ତ୍ଵଂ ଦୁଃଖିତୁମ୍ ଅର୍ହସି ପ୍ରୌଢୋ ଽପି କୋ ଽତ୍ର ଜାନାତି ଵିଚିତ୍ରଭଵିତଵ୍ଯତାମ୍
'ଏଠିକୁ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବ ପାଇବ। ତେଣୁ ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବ ପାଇଛ। ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ଅଦ୍ଭୁତ ଚଳ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।'
ଯକ୍ଷିଣୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯାରୂଢସ୍ ତଦାପତତ୍ ତମ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ପୁନଃ ସୈଵ ଯକ୍ଷିଣୀ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଅସ୍ତିର ହେଲେ। ଯକ୍ଷିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ପୁଣି କହିଲେ—
ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵଂ ଜାତଂ ଜାତମ୍ ଏଵ ନ ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ଗୃହାଣ ଵିଦ୍ଯାଂ ସ୍ତ୍ରୀଯୋଗ୍ଯାଂ ନୃତ୍ଯଂ ଗୀତମ୍ ଅଲଂକୃତିମ୍ ସ୍ତ୍ରୀଲାଲିତ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଵିଲାସଂ ସ୍ତ୍ରୀକୃତ୍ଯଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ତତ୍
ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବ ହେଇଯାଇଛି, ପୁନି ପୁରୁଷ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାହା ଶିଖନ୍ତି, ତାହା ଶିଖ; ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ଶୃଙ୍ଗାର, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମୃଦୁତା, ଖେଳ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାମ ସବୁ।
ଇଲା ସର୍ଵମ୍ ଅଥାଵାପ୍ଯ ଯକ୍ଷିଣୀଂ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଇଲା ସବୁ କିଛି ପାଇଁ, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୋ ଵା ଭର୍ତା କିଂ ତୁ କୃତ୍ଯଂ ପୁନଃ ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ ଭଵେତ୍ ଏତଦ୍ ଵଦସ୍ଵ କଲ୍ଯାଣୀ ଦୁଃଖାର୍ତାଯା ଵିଶେଷତଃ ଆର୍ତାନାମ୍ ଆର୍ତିଶମନାଚ୍ ଛ୍ରେଯୋ ନାଭ୍ଯଧିକଂ କ୍ଵଚିତ୍
ମୋର ସ୍ୱାମୀ କିଏ? ଏବେ କଣ କରିବି? ପୁନି ପୁରୁଷ ଭାବ କିପରି ମିଳିପାରିବ? ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ଭଲ ହେଉଥିବା ଜଣେ, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି। ଦୁଃଖିତଙ୍କର ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ।
ବୁଧଃ ସୋମସୁତୋ ନାମ ଵନାଦ୍ ଅସ୍ମାଚ୍ ଚ ପୂର୍ଵତଃ ଆଶ୍ରମସ୍ ତସ୍ଯ ସୁଭଗେ ପିତରଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ସୋମଙ୍କ ପୁଅ ବୁଧଙ୍କର ଏଠାରୁ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଏକ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଭାଗ୍ୟବତୀ, ସେ ସଦା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଅନେନୈଵ ପଥା ସୋମଂ ପିତରଂ ସ ବୁଧୋ ଗ୍ରହଃ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯାତି ତତୋ ନିତ୍ଯଂ ନମସ୍କର୍ତୁଂ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ପଥରେ ବୁଧ ସୋମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ, ଦେଖିବା ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ସଦା ଏଭଳି ଶିର ନମାନ୍ତି।
ଯଦା ଯାତି ବୁଧଃ ଶାନ୍ତସ୍ ତଦାତ୍ମାନଂ ଚ ଦର୍ଶଯ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵଂ ତୁ ସୁଭଗେ ସର୍ଵକାମାନ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ବୁଧ ଆସିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଦେଖାଅ; ସେଉଁଠାରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବ।
ତାମ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ତତଃ ସୁଭ୍ରୂର୍ ଯକ୍ଷିଣ୍ଯ୍ ଅନ୍ତରଧୀଯତ ଯକ୍ଷିଣୀ ସା ତମ୍ ଆଚଷ୍ଟ ଯକ୍ଷୋ ଽପି ସୁଖମ୍ ଆପ୍ତଵାନ୍
ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀ ଏହି କଥା ଯକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ ଏବଂ ଯକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଇଲେ।
ଇଲସୈନ୍ଯଂ ଚ ତତ୍ରାସୀତ୍ ତଦ୍ ଗତଂ ଚ ଯଥାସୁଖମ୍ ଉମାଵନସ୍ଥିତା ଚେଲା ଗାଯନ୍ତୀ ନୃତ୍ଯତୀ ପୁନଃ
ଏଠାରେ ଇଲାଙ୍କ ସେନା ଆରାମରେ ରହୁଥିଲେ; ଉମାବନରେ ଇଲା ନିଜେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ ଏବଂ ପୁନି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀଭାଵମ୍ ଅନୁଚେଷ୍ଟନ୍ତୀ ସ୍ମରନ୍ତୀ କର୍ମଣୋ ଗତିମ୍ କଦାଚିତ୍ କ୍ରିଯମାଣେ ତୁ ଇଲଯା ନୃତ୍ଯକର୍ମଣି
ସେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଗତିକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, କେବେ କେବେ ଇଲା ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ।
ତାମ୍ ଅପଶ୍ଯଦ୍ ବୁଧୋ ଧୀମାନ୍ ପିତରଂ ଗନ୍ତୁମ୍ ଉଦ୍ଯତଃ ଇଲାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗତିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତାମ୍ ଆଗତ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ ବୁଧଃ
ବୁଧ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଇଲାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପଥ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ।
ଭାର୍ଯା ଭଵ ମମ ସ୍ଵସ୍ଥା ସର୍ଵାଭ୍ଯସ୍ ତ୍ଵଂ ପ୍ରିଯା ଭଵ
ତୁମେ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉ, ନିଜେ ଶାନ୍ତ ରୁହ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରିୟ ହେଉ।
ବୁଧଵାକ୍ଯମ୍ ଇଲା ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵ୍ ଅଭିନନ୍ଦ୍ଯ ତଥାକରୋତ୍ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଚ ଯକ୍ଷିଣୀଵାକ୍ଯଂ ତତସ୍ ତୁଷ୍ଟାଭଵନ୍ ମୁନେ
ବୁଧଙ୍କର କଥାକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଇଲା ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ତାହା ଅନୁସରଣ କଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ଖୁସି ହେଲେ, ମୁନି।
ବୁଧୋ ରେମେ ତଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ନୀତ୍ଵା ସ୍ଵସ୍ଥାନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ସା ଚାପି ସର୍ଵଭାଵେନ ତୋଷଯାମ୍ ଆସ ତଂ ପତିମ୍ ତତୋ ବହୁତିଥେ କାଲେ ବୁଧସ୍ ତୁଷ୍ଟୋ ଽଵଦତ୍ ପ୍ରିଯାମ୍
ବୁଧ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଉତ୍ତମ ଗୃହକୁ ନେଇଗଲେ; ସେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନ ଦେଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ବହୁ ସମୟ ପରେ, ବୁଧ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ ତେ ଦେଯଂ ମଯା ଭଦ୍ରେ ପ୍ରିଯଂ ଯନ୍ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ କଣ ଦେଉ, ଭଦ୍ରେ? ତୁମ ମନରେ ଯାହା ପ୍ରିୟ, ମୋତେ କହ।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯସମକାଲଂ ତୁ ପୁତ୍ରଂ ଦେହୀତ୍ଯ୍ ଅଭାଷତ ଇଲା ବୁଧଂ ସୋମସୁତଂ ପ୍ରୀତିମନ୍ତଂ ପ୍ରିଯଂ ତଥା
ସେଇ ସମୟରେ ଇଲା, ପ୍ରେମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଧଙ୍କୁ, ସୋମଙ୍କ ପୁଅକୁ, କହିଲେ: 'ମୋତେ ଏକ ପୁଅ ଦିଅ।'
ଅମୋଘମ୍ ଏତନ୍ ମଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ତଥା ପ୍ରୀତିସମୁଦ୍ଭଵମ୍ ପୁତ୍ରସ୍ ତେ ଭଵିତା ତସ୍ମାତ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ମୋର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ; ତେଣୁ ତୁମେ ଏକ ପୁଅ ପାଇବ, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।
ସୋମଵଂଶକରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଆଦିତ୍ଯ ଇଵ ତେଜସା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବୃହସ୍ପତିସମଃ କ୍ଷମଯା ପୃଥିଵୀସମଃ
ସେ ସୋମବଂଶର ସ୍ଥାପକ ହେବେ, ମହିମାଶାଳୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମ, ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ସମ।
ଵୀର୍ଯେଣାଜୌ ହରିର୍ ଇଵ କୋପେନ ହୁତଭୁଗ୍ ଯଥା
ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତାପରେ ହରି ପରି, କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ପରି ହେବ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯମାନେ ତୁ ବୁଧପୁତ୍ରେ ମହାତ୍ମନି ଜଯଶବ୍ଦଶ୍ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ତ୍ଵ୍ ଆସୀଚ୍ ଚ ସୁରଵେଶ୍ମନି
ବୁଧଙ୍କ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତଠାରେ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ବିଜୟର ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା।
ବୁଧପୁତ୍ରେ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ତତ୍ରାଜଗ୍ମୁଃ ସୁରେଶ୍ଵରାଃ ଅହମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆଗମଂ ତତ୍ର ମୁଦା ଯୁକ୍ତୋ ମହାମତେ
ବୁଧଙ୍କର ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଖୁସିରେ ଭରିଯାଇ ସେଠାକୁ ଗଲି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଜାତମାତ୍ରଃ ସୁତୋ ରାଵମ୍ ଅକରୋତ୍ ସ ପୃଥୁସ୍ଵରମ୍ ତେନ ସର୍ଵେ ଽପ୍ଯ୍ ଅଵୋଚନ୍ ଵୈ ସଂଗତା ଋଷଯଃ ସୁରାଃ
ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ, ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲା। ଏହି କାରଣରୁ, ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ଥିଲେ, କଥା ହେଲେ।
ଯସ୍ମାତ୍ ପୁରୂ ରଵୋ ଽସ୍ଯେତି ତସ୍ମାଦ୍ ଏଷ ପୁରୂରଵାଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ନାମ ଚକ୍ରୁଃ ସର୍ଵେ ସଂତୁଷ୍ଟମାନସାଃ
ଏହାର ରବ ଅତି ବଡ଼ ଥିଲାବୋଲି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ 'ପୁରୁରବା' ବୋଲି ନାମ ଦେଲେ।
ବୁଧୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଧ୍ଯାପଯାମ୍ ଆସ କ୍ଷାତ୍ରଵିଦ୍ଯାଂ ସୁତଂ ଶୁଭାମ୍ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ସପ୍ରଯୋଗଂ ବୁଧଃ ପ୍ରାଦାତ୍ ତଦାତ୍ମଜେ
ବୁଧ ତାଙ୍କର ଶିଳ୍ପ ଓ ରାଜଧର୍ମ ଶିଖାଇଲେ, ଏବଂ ଧନୁର୍ବେଦ ସହିତ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ପୁଅକୁ ଦେଲେ।
ସ ଶୀଘ୍ରଂ ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଅଗମଚ୍ ଛୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଯଥା ଶଶୀ ସ ମାତରଂ ଦୁଃଖଯୁତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯେଲାଂ ମହାମତିଃ ନମସ୍ଯାଥ ଵିନୀତାତ୍ମା ଇଲାମ୍ ଐଲୋ ଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଇଦମ୍
ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୀଘ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ତାଙ୍କ ମାଆ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ବିବେକୀ ପୁଅ ନମ୍ର ହୃଦୟରେ ମାଆଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏହି କଥା କହିଲା।
ବୁଧୋ ମାତର୍ ମମ ପିତା ତଵ ଭର୍ତା ପ୍ରିଯସ୍ ତଥା ଅହଂ ଚ ପୁତ୍ରଃ କର୍ମଣ୍ଯଃ କସ୍ମାତ୍ ତେ ମାନସୋ ଜ୍ଵରଃ
"ମା, ବୁଧ ମୋର ବାପା ଓ ତୁମର ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣ ପୁଅ। ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ଏମିତି ମନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅଛ?"
ସତ୍ଯଂ ପୁତ୍ର ବୁଧୋ ଭର୍ତା ତ୍ଵଂ ଚ ପୁତ୍ରୋ ଗୁଣାକରଃ ଭର୍ତୃପୁତ୍ରକୃତା ଚିନ୍ତା ନ ମମାସ୍ତି କଦାଚନ
"ପୁଅ, ନିଶ୍ଚୟ ବୁଧ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଓ ତୁମେ ଗୁଣର ଧାମ। ସ୍ୱାମୀ କିମ୍ବା ପୁଅ ଦ୍ୱାରା କେବେ ମୋତେ ଚିନ୍ତା ହୁଏନି।"
ତଥାପି ପୂର୍ଵଜଂ କିଂଚିଦ୍ ଦୁଃଖଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ ଚିନ୍ତଯେଯଂ ମହାବୁଦ୍ଧେ ତତୋ ମାତରମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
"ତଥାପି, ପୂର୍ବର କିଛି ଦୁଃଖ ମନେପକାଇ, ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା କରେ। ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହିପରି ମୁଁ କହିଲି।"