ଭର୍ତୃଵାକ୍ଯମ୍ ଅଶେଷେଣ ସ୍ମରନ୍ତୀ ପ୍ରାହ ଭୂମିପମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମନେ ପକାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହଯାରୂଢାବଲା ତନ୍ଵି କ୍ଵ ଏକୈଵ ତୁ ଗଚ୍ଛସି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ ଵେଷେଣ ଇଲେ କମ୍ ଅନୁଯାସ୍ଯସି
ସୁନ୍ଦରୀ, ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ଏକା ଏଠାରୁ କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ପୁରୁଷ ଭେଷ ଧରି, ଇଳେ, କାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ?
ଇଲେତି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜାସୌ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତଃ ଯକ୍ଷିଣୀଂ ଭର୍ତ୍ସଯିତ୍ଵାସୌ ତାମ୍ ଅପୃଚ୍ଛନ୍ ମୃଗୀଂ ପୁନଃ
ଇଳାଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ ଏବଂ ପୁଣିଥରେ ମୃଗୀକୁ ପଚାରିଲେ।
ତଥାପି ଯକ୍ଷିଣୀ ପ୍ରାହ ଇଲେ କିମ୍ ଅନୁଵୀକ୍ଷସେ ଇଲେତି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧୃତଚାପୋ ହଯସ୍ଥିତଃ
ତଥାପି ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ, 'ଇଳେ, କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ଏଭଳି ଦେଖୁଛ?' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ରହିଲେ।
କୁପିତୋ ଦର୍ଶଯାମ୍ ଆସ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଜଯୀ ଧନୁଃ ପୁନଃ ସା ପ୍ରାହ ନୃପତିଂ ମହାତ୍ମାନମ୍ ଇଲେ ସ୍ଵଯମ୍
କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତିନି ଲୋକର ବିଜେତା ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ। ପୁଣି, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀ ନିଜେ ମହାତ୍ମା ରାଜା ଇଳାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପ୍ରେକ୍ଷସ୍ଵ ପଶ୍ଚାନ୍ ମାଂ ବ୍ରୂହି ଅସତ୍ଯାଂ ସତ୍ଯଵାଦିନୀମ୍ ତଦା ଚାଲୋକଯଦ୍ ରାଜା ସ୍ତନୌ ତୁଙ୍ଗୌ ଭୁଜାନ୍ତରେ
'ପଛକୁ ଦେଖ, ତାପରେ ମୋତେ କଥା କହ, କାରଣ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହୁନି, ସତ୍ୟ କହୁଛି।' ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଭୁଜା ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ଅଂକୁରିଥିବା ଶସ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
କିମ୍ ଇଦଂ ମମ ସଂଜାତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଚକିତୋ ଽଭଵତ୍
'ଏହି କଣ ମୋ ସହ ଘଟିଲା?'—ଏଭଳି ଭାବି ସେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
କିମ୍ ଇଦଂ ମମ ସଂଜାତଂ ଜାନୀତେ ଭଵତୀ ସ୍ଫୁଟମ୍ ଵଦ ସର୍ଵଂ ଯଥାତଥ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ କା ଵା ଵଦ ସୁଵ୍ରତେ
'ଏହି କଣ ମୋ ସହ ଘଟିଲା? ଆପଣ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି କି? ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ସବୁ କଥା ମୋତେ ଦେଖାନ୍ତୁ। ଆପଣ କିଏ? ମହାପତିବ୍ରତା, କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।'
ହିମଵତ୍କନ୍ଦରଶ୍ରେଷ୍ଠେ ସମନ୍ଯୁର୍ ଵସତେ ପତିଃ ଯକ୍ଷାଣାମ୍ ଅଧିପଃ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ ତଦ୍ଭାର୍ଯାହଂ ତୁ ଯକ୍ଷିଣୀ
ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହାରେ ମୋ ସ୍ୱାମୀ, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଏବଂ ମହାମାନ୍ୟ, ବସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ, ଏକ ଯକ୍ଷିଣୀ।
ଯତ୍କନ୍ଦରେ ଭଵାନ୍ ରାଜା ତୂପଵିଷ୍ଟଃ ସୁଶୀତଲେ ଯସ୍ଯ ଯକ୍ଷା ହତା ମୋହାତ୍ ତ୍ଵଯା ହି ସଂଗରଂ ଵିନା
ଯାହାର ଗୁହାରେ ତୁମେ, ରାଜା, ଶୀତଳ ଠାରେ ବସିଛ, ଯାହାର ଯକ୍ଷକୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ, ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି, ମାରିଦେଲ।
ତତୋ ଽହଂ ନିର୍ଗମାର୍ଥଂ ତେ ମୃଗୀ ଭୂତ୍ଵା ଉମାଵନମ୍ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଽସି ପୁରା ପ୍ରାହ ମହେଶ୍ଵରଃ
ସେଥିପାଇଁ, ବାହାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ମୁଁ ମୃଗୀ ହୋଇ ଉମାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଛ। ପୂର୍ବରୁ ମହେଶ୍ୱର ଏହିପରି କହିଥିଲେ—
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ପ୍ରଵିଶେନ୍ ମନ୍ଦଃ ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯତି ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ତୋ ଽସି ନ ତ୍ଵଂ ଦୁଃଖିତୁମ୍ ଅର୍ହସି ପ୍ରୌଢୋ ଽପି କୋ ଽତ୍ର ଜାନାତି ଵିଚିତ୍ରଭଵିତଵ୍ଯତାମ୍
'ଏଠିକୁ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବ ପାଇବ। ତେଣୁ ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବ ପାଇଛ। ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ଅଦ୍ଭୁତ ଚଳ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।'
ଯକ୍ଷିଣୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯାରୂଢସ୍ ତଦାପତତ୍ ତମ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ପୁନଃ ସୈଵ ଯକ୍ଷିଣୀ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଅସ୍ତିର ହେଲେ। ଯକ୍ଷିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ପୁଣି କହିଲେ—
ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵଂ ଜାତଂ ଜାତମ୍ ଏଵ ନ ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ଗୃହାଣ ଵିଦ୍ଯାଂ ସ୍ତ୍ରୀଯୋଗ୍ଯାଂ ନୃତ୍ଯଂ ଗୀତମ୍ ଅଲଂକୃତିମ୍ ସ୍ତ୍ରୀଲାଲିତ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଵିଲାସଂ ସ୍ତ୍ରୀକୃତ୍ଯଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ତତ୍
ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବ ହେଇଯାଇଛି, ପୁନି ପୁରୁଷ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାହା ଶିଖନ୍ତି, ତାହା ଶିଖ; ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ଶୃଙ୍ଗାର, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମୃଦୁତା, ଖେଳ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାମ ସବୁ।
ଇଲା ସର୍ଵମ୍ ଅଥାଵାପ୍ଯ ଯକ୍ଷିଣୀଂ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଇଲା ସବୁ କିଛି ପାଇଁ, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୋ ଵା ଭର୍ତା କିଂ ତୁ କୃତ୍ଯଂ ପୁନଃ ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ ଭଵେତ୍ ଏତଦ୍ ଵଦସ୍ଵ କଲ୍ଯାଣୀ ଦୁଃଖାର୍ତାଯା ଵିଶେଷତଃ ଆର୍ତାନାମ୍ ଆର୍ତିଶମନାଚ୍ ଛ୍ରେଯୋ ନାଭ୍ଯଧିକଂ କ୍ଵଚିତ୍
ମୋର ସ୍ୱାମୀ କିଏ? ଏବେ କଣ କରିବି? ପୁନି ପୁରୁଷ ଭାବ କିପରି ମିଳିପାରିବ? ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ଭଲ ହେଉଥିବା ଜଣେ, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି। ଦୁଃଖିତଙ୍କର ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ।
ବୁଧଃ ସୋମସୁତୋ ନାମ ଵନାଦ୍ ଅସ୍ମାଚ୍ ଚ ପୂର୍ଵତଃ ଆଶ୍ରମସ୍ ତସ୍ଯ ସୁଭଗେ ପିତରଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ସୋମଙ୍କ ପୁଅ ବୁଧଙ୍କର ଏଠାରୁ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଏକ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଭାଗ୍ୟବତୀ, ସେ ସଦା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଅନେନୈଵ ପଥା ସୋମଂ ପିତରଂ ସ ବୁଧୋ ଗ୍ରହଃ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯାତି ତତୋ ନିତ୍ଯଂ ନମସ୍କର୍ତୁଂ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ପଥରେ ବୁଧ ସୋମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ, ଦେଖିବା ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ସଦା ଏଭଳି ଶିର ନମାନ୍ତି।
ଯଦା ଯାତି ବୁଧଃ ଶାନ୍ତସ୍ ତଦାତ୍ମାନଂ ଚ ଦର୍ଶଯ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵଂ ତୁ ସୁଭଗେ ସର୍ଵକାମାନ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ବୁଧ ଆସିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଦେଖାଅ; ସେଉଁଠାରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବ।
ତାମ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ତତଃ ସୁଭ୍ରୂର୍ ଯକ୍ଷିଣ୍ଯ୍ ଅନ୍ତରଧୀଯତ ଯକ୍ଷିଣୀ ସା ତମ୍ ଆଚଷ୍ଟ ଯକ୍ଷୋ ଽପି ସୁଖମ୍ ଆପ୍ତଵାନ୍
ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀ ଏହି କଥା ଯକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ ଏବଂ ଯକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଇଲେ।
ଇଲସୈନ୍ଯଂ ଚ ତତ୍ରାସୀତ୍ ତଦ୍ ଗତଂ ଚ ଯଥାସୁଖମ୍ ଉମାଵନସ୍ଥିତା ଚେଲା ଗାଯନ୍ତୀ ନୃତ୍ଯତୀ ପୁନଃ
ଏଠାରେ ଇଲାଙ୍କ ସେନା ଆରାମରେ ରହୁଥିଲେ; ଉମାବନରେ ଇଲା ନିଜେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ ଏବଂ ପୁନି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀଭାଵମ୍ ଅନୁଚେଷ୍ଟନ୍ତୀ ସ୍ମରନ୍ତୀ କର୍ମଣୋ ଗତିମ୍ କଦାଚିତ୍ କ୍ରିଯମାଣେ ତୁ ଇଲଯା ନୃତ୍ଯକର୍ମଣି
ସେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଗତିକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, କେବେ କେବେ ଇଲା ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ।
ତାମ୍ ଅପଶ୍ଯଦ୍ ବୁଧୋ ଧୀମାନ୍ ପିତରଂ ଗନ୍ତୁମ୍ ଉଦ୍ଯତଃ ଇଲାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗତିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତାମ୍ ଆଗତ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ ବୁଧଃ
ବୁଧ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଇଲାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପଥ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ।
ଭାର୍ଯା ଭଵ ମମ ସ୍ଵସ୍ଥା ସର୍ଵାଭ୍ଯସ୍ ତ୍ଵଂ ପ୍ରିଯା ଭଵ
ତୁମେ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉ, ନିଜେ ଶାନ୍ତ ରୁହ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରିୟ ହେଉ।
ବୁଧଵାକ୍ଯମ୍ ଇଲା ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵ୍ ଅଭିନନ୍ଦ୍ଯ ତଥାକରୋତ୍ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଚ ଯକ୍ଷିଣୀଵାକ୍ଯଂ ତତସ୍ ତୁଷ୍ଟାଭଵନ୍ ମୁନେ
ବୁଧଙ୍କର କଥାକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଇଲା ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ତାହା ଅନୁସରଣ କଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ଖୁସି ହେଲେ, ମୁନି।
ବୁଧୋ ରେମେ ତଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ନୀତ୍ଵା ସ୍ଵସ୍ଥାନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ସା ଚାପି ସର୍ଵଭାଵେନ ତୋଷଯାମ୍ ଆସ ତଂ ପତିମ୍ ତତୋ ବହୁତିଥେ କାଲେ ବୁଧସ୍ ତୁଷ୍ଟୋ ଽଵଦତ୍ ପ୍ରିଯାମ୍
ବୁଧ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଉତ୍ତମ ଗୃହକୁ ନେଇଗଲେ; ସେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନ ଦେଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ବହୁ ସମୟ ପରେ, ବୁଧ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ ତେ ଦେଯଂ ମଯା ଭଦ୍ରେ ପ୍ରିଯଂ ଯନ୍ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ କଣ ଦେଉ, ଭଦ୍ରେ? ତୁମ ମନରେ ଯାହା ପ୍ରିୟ, ମୋତେ କହ।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯସମକାଲଂ ତୁ ପୁତ୍ରଂ ଦେହୀତ୍ଯ୍ ଅଭାଷତ ଇଲା ବୁଧଂ ସୋମସୁତଂ ପ୍ରୀତିମନ୍ତଂ ପ୍ରିଯଂ ତଥା
ସେଇ ସମୟରେ ଇଲା, ପ୍ରେମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଧଙ୍କୁ, ସୋମଙ୍କ ପୁଅକୁ, କହିଲେ: 'ମୋତେ ଏକ ପୁଅ ଦିଅ।'
ଅମୋଘମ୍ ଏତନ୍ ମଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ତଥା ପ୍ରୀତିସମୁଦ୍ଭଵମ୍ ପୁତ୍ରସ୍ ତେ ଭଵିତା ତସ୍ମାତ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ମୋର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ; ତେଣୁ ତୁମେ ଏକ ପୁଅ ପାଇବ, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।
ସୋମଵଂଶକରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଆଦିତ୍ଯ ଇଵ ତେଜସା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବୃହସ୍ପତିସମଃ କ୍ଷମଯା ପୃଥିଵୀସମଃ
ସେ ସୋମବଂଶର ସ୍ଥାପକ ହେବେ, ମହିମାଶାଳୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମ, ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ସମ।