ଇତ୍ଯ୍ ଆଜ୍ଞୋମାଵନେ ଦତ୍ତା ପ୍ରସନ୍ନେନେନ୍ଦୁମୌଲିନା କିଂ କରୋମି ପୁମାନ୍ କାନ୍ତେ ତ୍ଵଯା ପ୍ରଣଯନାର୍ଦିତଃ ତସ୍ମାନ୍ ମଯା ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଉମାଯା ଵନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
‘ଏଭଳି ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରଶିରୋମଣି ଦୟାକରି ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ପୁରୁଷ ହୋଇ, ପ୍ରିୟେ, ତୁମ ଭଲପାଇବାରେ ଦୁଃଖିତ, ଏଠି କଣ କରିବି? ତେଣୁ, ମୋତେ ଉମାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।’
ତଦ୍ ଭର୍ତୃଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯକ୍ଷିଣୀ କାମରୂପିଣୀ ମୃଗୀ ଭୂତ୍ଵା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ଇଲସ୍ଯ ପୁରତୋ ଽଭଵତ୍
ପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯକ୍ଷିଣୀ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ରୂପ ନେଇପାରନ୍ତି, ସେ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମୃଗୀ ହୋଇ ଇଲାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ।
ଯକ୍ଷସ୍ ତୁ ସଂସ୍ଥିତସ୍ ତତ୍ର ଦଦର୍ଶେଲୋ ମୃଗୀଂ ତଦା ମୃଗଯାସକ୍ତଚିତ୍ତୋ ଵୈ ମୃଗୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶେଷତଃ
ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଆ ଯକ୍ଷ, ସେ ସମୟରେ ଇଲାଙ୍କର ମୃଗୀକୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଶିକାରରେ ଲାଗିଗଲା, ବିଶେଷ କରି ମୃଗୀକୁ ଦେଖି।
ଏକ ଏଵ ହଯାରୂଢୋ ନିର୍ଯଯୌ ତାଂ ମୃଗୀମ୍ ଅନୁ ସାକର୍ଷତ ଶନୈସ୍ ତଂ ତୁ ରାଜାନଂ ମୃଗଯାକୁଲମ୍
ଏକାକି ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, ସେ ମୃଗୀ ପଛେ ପଛେ ଯାଇଲେ। ମୃଗୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିକାର ଆଶାରେ ଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ।
ଶନୈର୍ ଜଗାମ ସା ତତ୍ର ଯଦ୍ ଉମାଵନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଅଦୃଶ୍ଯା ତୁ ମୃଗୀ ତସ୍ମୈ ଦର୍ଶଯନ୍ତୀ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍
ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ମୃଗୀ ତାଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କେବେ ନାହିଁ।
ତିଷ୍ଠନ୍ତୀ ଚୈଵ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଧାଵନ୍ତୀ ଚ ଵିଭୀତଵତ୍ ହରିଣୀ ଚପଲାକ୍ଷୀ ସା ତମ୍ ଆକର୍ଷଦ୍ ଉମାଵନମ୍
କେବେ ଦଢ଼ିଆ, କେବେ ଚାଲିବା, କେବେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିବା — ଏଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ହରିଣୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ।
ଅନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ହଯାରୂଢସ୍ ତତ୍ ପ୍ରାପ ସ ଉମାଵନମ୍ ଉମାଵନଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସା ଯକ୍ଷିଣୀ ତଦା
ସେ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଉମାବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉମାବନ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଦେଖି, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ।
ମୃଗୀରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯକ୍ଷିଣୀ କାମରୂପିଣୀ ଦିଵ୍ଯରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଚାଶୋକତରୁସଂନିଧୌ
ମୃଗୀ ରୂପ ଛାଡ଼ି, ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ଯକ୍ଷିଣୀ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଶୋକ ଗଛ ନିକଟରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତଚ୍ଛାଖାଲମ୍ବିତକରା ଦିଵ୍ଯଗନ୍ଧାନୁଲେପନା ଦିଵ୍ଯରୂପଧରା ତନ୍ଵୀ କୃତକାର୍ଯା ସମା ତଦା
ସେ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇ, ହାତରେ ଗଛର ଏକ ଡାଳ ଧରି, ସୁନ୍ଦର ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସ୍ଲିମ ଦେହରେ ତାଙ୍କ କାମ ସଫଳ କରିଥିଲେ।
ହସନ୍ତୀ ନୃପତିଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଶ୍ରାନ୍ତଂ ହଯଗତଂ ତଦା ମୃଗୀମ୍ ଆଲୋକଯନ୍ତଂ ତଂ ଚପଲାକ୍ଷମ୍ ଇଲଂ ତଦା
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୃଗୀକୁ ଦେଖୁଥିବା ଦେଖି, ଯକ୍ଷିଣୀ ହସିଲେ।
ଭର୍ତୃଵାକ୍ଯମ୍ ଅଶେଷେଣ ସ୍ମରନ୍ତୀ ପ୍ରାହ ଭୂମିପମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମନେ ପକାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହଯାରୂଢାବଲା ତନ୍ଵି କ୍ଵ ଏକୈଵ ତୁ ଗଚ୍ଛସି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ ଵେଷେଣ ଇଲେ କମ୍ ଅନୁଯାସ୍ଯସି
ସୁନ୍ଦରୀ, ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ଏକା ଏଠାରୁ କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ପୁରୁଷ ଭେଷ ଧରି, ଇଳେ, କାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ?
ଇଲେତି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜାସୌ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତଃ ଯକ୍ଷିଣୀଂ ଭର୍ତ୍ସଯିତ୍ଵାସୌ ତାମ୍ ଅପୃଚ୍ଛନ୍ ମୃଗୀଂ ପୁନଃ
ଇଳାଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ ଏବଂ ପୁଣିଥରେ ମୃଗୀକୁ ପଚାରିଲେ।
ତଥାପି ଯକ୍ଷିଣୀ ପ୍ରାହ ଇଲେ କିମ୍ ଅନୁଵୀକ୍ଷସେ ଇଲେତି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧୃତଚାପୋ ହଯସ୍ଥିତଃ
ତଥାପି ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ, 'ଇଳେ, କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ଏଭଳି ଦେଖୁଛ?' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ରହିଲେ।
କୁପିତୋ ଦର୍ଶଯାମ୍ ଆସ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଜଯୀ ଧନୁଃ ପୁନଃ ସା ପ୍ରାହ ନୃପତିଂ ମହାତ୍ମାନମ୍ ଇଲେ ସ୍ଵଯମ୍
କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତିନି ଲୋକର ବିଜେତା ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ। ପୁଣି, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀ ନିଜେ ମହାତ୍ମା ରାଜା ଇଳାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପ୍ରେକ୍ଷସ୍ଵ ପଶ୍ଚାନ୍ ମାଂ ବ୍ରୂହି ଅସତ୍ଯାଂ ସତ୍ଯଵାଦିନୀମ୍ ତଦା ଚାଲୋକଯଦ୍ ରାଜା ସ୍ତନୌ ତୁଙ୍ଗୌ ଭୁଜାନ୍ତରେ
'ପଛକୁ ଦେଖ, ତାପରେ ମୋତେ କଥା କହ, କାରଣ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହୁନି, ସତ୍ୟ କହୁଛି।' ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଭୁଜା ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ଅଂକୁରିଥିବା ଶସ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
କିମ୍ ଇଦଂ ମମ ସଂଜାତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଚକିତୋ ଽଭଵତ୍
'ଏହି କଣ ମୋ ସହ ଘଟିଲା?'—ଏଭଳି ଭାବି ସେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
କିମ୍ ଇଦଂ ମମ ସଂଜାତଂ ଜାନୀତେ ଭଵତୀ ସ୍ଫୁଟମ୍ ଵଦ ସର୍ଵଂ ଯଥାତଥ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ କା ଵା ଵଦ ସୁଵ୍ରତେ
'ଏହି କଣ ମୋ ସହ ଘଟିଲା? ଆପଣ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି କି? ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ସବୁ କଥା ମୋତେ ଦେଖାନ୍ତୁ। ଆପଣ କିଏ? ମହାପତିବ୍ରତା, କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।'
ହିମଵତ୍କନ୍ଦରଶ୍ରେଷ୍ଠେ ସମନ୍ଯୁର୍ ଵସତେ ପତିଃ ଯକ୍ଷାଣାମ୍ ଅଧିପଃ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ ତଦ୍ଭାର୍ଯାହଂ ତୁ ଯକ୍ଷିଣୀ
ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହାରେ ମୋ ସ୍ୱାମୀ, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଏବଂ ମହାମାନ୍ୟ, ବସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ, ଏକ ଯକ୍ଷିଣୀ।
ଯତ୍କନ୍ଦରେ ଭଵାନ୍ ରାଜା ତୂପଵିଷ୍ଟଃ ସୁଶୀତଲେ ଯସ୍ଯ ଯକ୍ଷା ହତା ମୋହାତ୍ ତ୍ଵଯା ହି ସଂଗରଂ ଵିନା
ଯାହାର ଗୁହାରେ ତୁମେ, ରାଜା, ଶୀତଳ ଠାରେ ବସିଛ, ଯାହାର ଯକ୍ଷକୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ, ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି, ମାରିଦେଲ।
ତତୋ ଽହଂ ନିର୍ଗମାର୍ଥଂ ତେ ମୃଗୀ ଭୂତ୍ଵା ଉମାଵନମ୍ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଽସି ପୁରା ପ୍ରାହ ମହେଶ୍ଵରଃ
ସେଥିପାଇଁ, ବାହାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ମୁଁ ମୃଗୀ ହୋଇ ଉମାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଛ। ପୂର୍ବରୁ ମହେଶ୍ୱର ଏହିପରି କହିଥିଲେ—
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ପ୍ରଵିଶେନ୍ ମନ୍ଦଃ ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯତି ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ତୋ ଽସି ନ ତ୍ଵଂ ଦୁଃଖିତୁମ୍ ଅର୍ହସି ପ୍ରୌଢୋ ଽପି କୋ ଽତ୍ର ଜାନାତି ଵିଚିତ୍ରଭଵିତଵ୍ଯତାମ୍
'ଏଠିକୁ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବ ପାଇବ। ତେଣୁ ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବ ପାଇଛ। ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ଅଦ୍ଭୁତ ଚଳ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।'
ଯକ୍ଷିଣୀଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯାରୂଢସ୍ ତଦାପତତ୍ ତମ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ପୁନଃ ସୈଵ ଯକ୍ଷିଣୀ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଅସ୍ତିର ହେଲେ। ଯକ୍ଷିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ପୁଣି କହିଲେ—
ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵଂ ଜାତଂ ଜାତମ୍ ଏଵ ନ ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ଗୃହାଣ ଵିଦ୍ଯାଂ ସ୍ତ୍ରୀଯୋଗ୍ଯାଂ ନୃତ୍ଯଂ ଗୀତମ୍ ଅଲଂକୃତିମ୍ ସ୍ତ୍ରୀଲାଲିତ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଵିଲାସଂ ସ୍ତ୍ରୀକୃତ୍ଯଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ତତ୍
ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବ ହେଇଯାଇଛି, ପୁନି ପୁରୁଷ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାହା ଶିଖନ୍ତି, ତାହା ଶିଖ; ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ଶୃଙ୍ଗାର, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମୃଦୁତା, ଖେଳ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାମ ସବୁ।
ଇଲା ସର୍ଵମ୍ ଅଥାଵାପ୍ଯ ଯକ୍ଷିଣୀଂ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଇଲା ସବୁ କିଛି ପାଇଁ, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୋ ଵା ଭର୍ତା କିଂ ତୁ କୃତ୍ଯଂ ପୁନଃ ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ ଭଵେତ୍ ଏତଦ୍ ଵଦସ୍ଵ କଲ୍ଯାଣୀ ଦୁଃଖାର୍ତାଯା ଵିଶେଷତଃ ଆର୍ତାନାମ୍ ଆର୍ତିଶମନାଚ୍ ଛ୍ରେଯୋ ନାଭ୍ଯଧିକଂ କ୍ଵଚିତ୍
ମୋର ସ୍ୱାମୀ କିଏ? ଏବେ କଣ କରିବି? ପୁନି ପୁରୁଷ ଭାବ କିପରି ମିଳିପାରିବ? ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ଭଲ ହେଉଥିବା ଜଣେ, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି। ଦୁଃଖିତଙ୍କର ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ।
ବୁଧଃ ସୋମସୁତୋ ନାମ ଵନାଦ୍ ଅସ୍ମାଚ୍ ଚ ପୂର୍ଵତଃ ଆଶ୍ରମସ୍ ତସ୍ଯ ସୁଭଗେ ପିତରଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ସୋମଙ୍କ ପୁଅ ବୁଧଙ୍କର ଏଠାରୁ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଏକ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଭାଗ୍ୟବତୀ, ସେ ସଦା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଅନେନୈଵ ପଥା ସୋମଂ ପିତରଂ ସ ବୁଧୋ ଗ୍ରହଃ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯାତି ତତୋ ନିତ୍ଯଂ ନମସ୍କର୍ତୁଂ ତଥୈଵ ଚ
ଏହି ପଥରେ ବୁଧ ସୋମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ, ଦେଖିବା ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ସଦା ଏଭଳି ଶିର ନମାନ୍ତି।
ଯଦା ଯାତି ବୁଧଃ ଶାନ୍ତସ୍ ତଦାତ୍ମାନଂ ଚ ଦର୍ଶଯ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵଂ ତୁ ସୁଭଗେ ସର୍ଵକାମାନ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ବୁଧ ଆସିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଦେଖାଅ; ସେଉଁଠାରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବ।
ତାମ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ତତଃ ସୁଭ୍ରୂର୍ ଯକ୍ଷିଣ୍ଯ୍ ଅନ୍ତରଧୀଯତ ଯକ୍ଷିଣୀ ସା ତମ୍ ଆଚଷ୍ଟ ଯକ୍ଷୋ ଽପି ସୁଖମ୍ ଆପ୍ତଵାନ୍
ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀ ଏହି କଥା ଯକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ ଏବଂ ଯକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଇଲେ।