ଜିତ୍ଵା ଯକ୍ଷାନ୍ ବହୁଵିଧାନ୍ ଉଵାସ ଦଶ ଶର୍ଵରୀଃ ଯକ୍ଷେଶ୍ଵରୋ ମୃଗୋ ଭୂତ୍ଵା ଭାର୍ଯଯାପି ଵନେ ଵସନ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ଯକ୍ଷମାନେ ଉପରେ ଜିତି, ସେ ଦଶ ରାତି ରହିଲେ। ଯକ୍ଷପତି ଏକ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କଲେ।
ହୃତଗେହୋ ଵନଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ହୃତଭୃତ୍ଯଃ ସ ଯକ୍ଷିଣୀମ୍ ପ୍ରାହ ଚିନ୍ତାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ମୃଗୀରୂପଧରାଂ ପ୍ରିଯାମ୍
ଘର ଓ ଦାସମାନେ ହାରାଇ, ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ମୃଗୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରିୟ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜା ଽଯଂ ଦୁର୍ମନାଃ କାନ୍ତେ ଵ୍ଯସନାସକ୍ତମାନସଃ କଥମ୍ ଆଯାତି ଵିପଦଂ ତତ୍ରୋପାଯୋ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍
‘ଏହି ରାଜା ଦୁଃଖିତ, ପ୍ରିୟେ, ତାଙ୍କର ମନ ବିପଦରେ ଲାଗିଛି। କିପରି ସେ ଏହି ବିପଦକୁ ଆଣିଲେ? ଏହାର ଉପାୟ ଭାବିବାକୁ ଦରକାର।’
ପାପର୍ଦ୍ଧିଵ୍ଯସନାନ୍ତାନି ରାଜ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅଖିଲଭୂଭୁଜାମ୍ ପ୍ରାପଯୋମାଵନଂ ସୁଭ୍ରୂର୍ ମୃଗୀ ଭୂତ୍ଵା ମନୋହରା
‘ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କର ଶେଷ ଦୁଷ୍ଟତା ଓ ଦୁଃଖରେ ହୁଏ। ହେ ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟିବତୀ, ଆମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା, ତୁମେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ମୃଗୀ ହେବା।’
ପ୍ରଵିଶେତ୍ ତତ୍ର ରାଜାଯଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍ କରଣୀଯଂ ତ୍ଵଯା ଭଦ୍ରେ ନ ଚୈତଦ୍ ଯୁଜ୍ଯତେ ମମ ଅହଂ ତୁ ପୁରୁଷୋ ଯେନ ତ୍ଵଂ ପୁନଃ ସ୍ତ୍ରୀ ଚ ଯକ୍ଷିଣୀ
‘ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ରାଜା ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଜଣେ ଜନାଣୀ ହେବେ। ଏହା ତୁମେ କରିବା ଉଚିତ, ଭଦ୍ରେ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ପୁରୁଷ ଏବଂ ତୁମେ ପୁଣି ଯକ୍ଷିଣୀ ଜନାଣୀ।’
କଥଂ ତ୍ଵଯା ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଉମାଵନମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ଗତେ ଽପି ତ୍ଵଯି କୋ ଦୋଷସ୍ ତନ୍ ମେ କଥଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
‘ତୁମେ କାହିଁକି ଉମାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ? ତୁମେ ଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ କଣ ଦୋଷ? ଏହାର ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କହ।’
ହିମଵତ୍ପର୍ଵତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉମଯା ସହିତଃ ଶିଵଃ ଦେଵୈର୍ ଗଣୈର୍ ଅନୁଵୃତୋ ଵିଚଚାର ଯଥାସୁଖମ୍ ପାର୍ଵତୀ ଶଂକରଂ ପ୍ରାହ କଦାଚିଦ୍ ରହସି ସ୍ଥିତମ୍
ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ, ଉମାଙ୍କ ସହିତ ଶିବ ଦେବତାମାନେ ଓ ଗଣମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ଏକଥର, ପାର୍ବତୀ ଗୁପ୍ତରେ ଥିବା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଏଷ ସ୍ଵଭାଵୋ ଽସ୍ତି ରତଂ ଗୋପାଯିତଂ ଭଵେତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ମେ ନିଯତଂ ଦେଶମ୍ ଆଜ୍ଞଯା ରକ୍ଷିତଂ ତଵ
‘ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଦା ନିଜ ଆନନ୍ଦକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ତେଣୁ, ତୁମ ଆଦେଶରେ ମୋ ଏହି ସ୍ଥାନ ସୁରକ୍ଷିତ ରହୁ।’
ଦେହି ମେ ତ୍ରିଦଶେଶାନ ଉମାଵନମ୍ ଇତି ଶ୍ରୁତମ୍ ଵିନା ତ୍ଵଯା ଗଣେଶେନ କାର୍ତ୍ତିକେଯେନ ନନ୍ଦିନା
‘ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ମୋତେ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଦିଅ। ତୁମେ, ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ନନ୍ଦି ବିନା।’
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ପ୍ରଵିଶେନ୍ ନାଥ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଭଵେଦ୍ ଇତି
‘ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜନାଣୀ ହେବ।’
ଇତ୍ଯ୍ ଆଜ୍ଞୋମାଵନେ ଦତ୍ତା ପ୍ରସନ୍ନେନେନ୍ଦୁମୌଲିନା କିଂ କରୋମି ପୁମାନ୍ କାନ୍ତେ ତ୍ଵଯା ପ୍ରଣଯନାର୍ଦିତଃ ତସ୍ମାନ୍ ମଯା ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଉମାଯା ଵନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
‘ଏଭଳି ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରଶିରୋମଣି ଦୟାକରି ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ପୁରୁଷ ହୋଇ, ପ୍ରିୟେ, ତୁମ ଭଲପାଇବାରେ ଦୁଃଖିତ, ଏଠି କଣ କରିବି? ତେଣୁ, ମୋତେ ଉମାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।’
ତଦ୍ ଭର୍ତୃଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯକ୍ଷିଣୀ କାମରୂପିଣୀ ମୃଗୀ ଭୂତ୍ଵା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ଇଲସ୍ଯ ପୁରତୋ ଽଭଵତ୍
ପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯକ୍ଷିଣୀ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ରୂପ ନେଇପାରନ୍ତି, ସେ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମୃଗୀ ହୋଇ ଇଲାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ।
ଯକ୍ଷସ୍ ତୁ ସଂସ୍ଥିତସ୍ ତତ୍ର ଦଦର୍ଶେଲୋ ମୃଗୀଂ ତଦା ମୃଗଯାସକ୍ତଚିତ୍ତୋ ଵୈ ମୃଗୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶେଷତଃ
ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଆ ଯକ୍ଷ, ସେ ସମୟରେ ଇଲାଙ୍କର ମୃଗୀକୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଶିକାରରେ ଲାଗିଗଲା, ବିଶେଷ କରି ମୃଗୀକୁ ଦେଖି।
ଏକ ଏଵ ହଯାରୂଢୋ ନିର୍ଯଯୌ ତାଂ ମୃଗୀମ୍ ଅନୁ ସାକର୍ଷତ ଶନୈସ୍ ତଂ ତୁ ରାଜାନଂ ମୃଗଯାକୁଲମ୍
ଏକାକି ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, ସେ ମୃଗୀ ପଛେ ପଛେ ଯାଇଲେ। ମୃଗୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିକାର ଆଶାରେ ଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ।
ଶନୈର୍ ଜଗାମ ସା ତତ୍ର ଯଦ୍ ଉମାଵନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଅଦୃଶ୍ଯା ତୁ ମୃଗୀ ତସ୍ମୈ ଦର୍ଶଯନ୍ତୀ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍
ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ମୃଗୀ ତାଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କେବେ ନାହିଁ।
ତିଷ୍ଠନ୍ତୀ ଚୈଵ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଧାଵନ୍ତୀ ଚ ଵିଭୀତଵତ୍ ହରିଣୀ ଚପଲାକ୍ଷୀ ସା ତମ୍ ଆକର୍ଷଦ୍ ଉମାଵନମ୍
କେବେ ଦଢ଼ିଆ, କେବେ ଚାଲିବା, କେବେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିବା — ଏଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ହରିଣୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ।
ଅନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ହଯାରୂଢସ୍ ତତ୍ ପ୍ରାପ ସ ଉମାଵନମ୍ ଉମାଵନଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସା ଯକ୍ଷିଣୀ ତଦା
ସେ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଉମାବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉମାବନ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଦେଖି, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ।
ମୃଗୀରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯକ୍ଷିଣୀ କାମରୂପିଣୀ ଦିଵ୍ଯରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଚାଶୋକତରୁସଂନିଧୌ
ମୃଗୀ ରୂପ ଛାଡ଼ି, ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ଯକ୍ଷିଣୀ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଶୋକ ଗଛ ନିକଟରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତଚ୍ଛାଖାଲମ୍ବିତକରା ଦିଵ୍ଯଗନ୍ଧାନୁଲେପନା ଦିଵ୍ଯରୂପଧରା ତନ୍ଵୀ କୃତକାର୍ଯା ସମା ତଦା
ସେ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇ, ହାତରେ ଗଛର ଏକ ଡାଳ ଧରି, ସୁନ୍ଦର ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସ୍ଲିମ ଦେହରେ ତାଙ୍କ କାମ ସଫଳ କରିଥିଲେ।
ହସନ୍ତୀ ନୃପତିଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଶ୍ରାନ୍ତଂ ହଯଗତଂ ତଦା ମୃଗୀମ୍ ଆଲୋକଯନ୍ତଂ ତଂ ଚପଲାକ୍ଷମ୍ ଇଲଂ ତଦା
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୃଗୀକୁ ଦେଖୁଥିବା ଦେଖି, ଯକ୍ଷିଣୀ ହସିଲେ।
ଭର୍ତୃଵାକ୍ଯମ୍ ଅଶେଷେଣ ସ୍ମରନ୍ତୀ ପ୍ରାହ ଭୂମିପମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମନେ ପକାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହଯାରୂଢାବଲା ତନ୍ଵି କ୍ଵ ଏକୈଵ ତୁ ଗଚ୍ଛସି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ ଵେଷେଣ ଇଲେ କମ୍ ଅନୁଯାସ୍ଯସି
ସୁନ୍ଦରୀ, ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ଏକା ଏଠାରୁ କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ପୁରୁଷ ଭେଷ ଧରି, ଇଳେ, କାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ?
ଇଲେତି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜାସୌ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତଃ ଯକ୍ଷିଣୀଂ ଭର୍ତ୍ସଯିତ୍ଵାସୌ ତାମ୍ ଅପୃଚ୍ଛନ୍ ମୃଗୀଂ ପୁନଃ
ଇଳାଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ ଏବଂ ପୁଣିଥରେ ମୃଗୀକୁ ପଚାରିଲେ।
ତଥାପି ଯକ୍ଷିଣୀ ପ୍ରାହ ଇଲେ କିମ୍ ଅନୁଵୀକ୍ଷସେ ଇଲେତି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧୃତଚାପୋ ହଯସ୍ଥିତଃ
ତଥାପି ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ, 'ଇଳେ, କାହିଁକି ତୁମେ ମୋତେ ଏଭଳି ଦେଖୁଛ?' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ରହିଲେ।
କୁପିତୋ ଦର୍ଶଯାମ୍ ଆସ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଜଯୀ ଧନୁଃ ପୁନଃ ସା ପ୍ରାହ ନୃପତିଂ ମହାତ୍ମାନମ୍ ଇଲେ ସ୍ଵଯମ୍
କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତିନି ଲୋକର ବିଜେତା ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ। ପୁଣି, ସେ ଯକ୍ଷିଣୀ ନିଜେ ମହାତ୍ମା ରାଜା ଇଳାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପ୍ରେକ୍ଷସ୍ଵ ପଶ୍ଚାନ୍ ମାଂ ବ୍ରୂହି ଅସତ୍ଯାଂ ସତ୍ଯଵାଦିନୀମ୍ ତଦା ଚାଲୋକଯଦ୍ ରାଜା ସ୍ତନୌ ତୁଙ୍ଗୌ ଭୁଜାନ୍ତରେ
'ପଛକୁ ଦେଖ, ତାପରେ ମୋତେ କଥା କହ, କାରଣ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହୁନି, ସତ୍ୟ କହୁଛି।' ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଭୁଜା ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ଅଂକୁରିଥିବା ଶସ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
କିମ୍ ଇଦଂ ମମ ସଂଜାତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଚକିତୋ ଽଭଵତ୍
'ଏହି କଣ ମୋ ସହ ଘଟିଲା?'—ଏଭଳି ଭାବି ସେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
କିମ୍ ଇଦଂ ମମ ସଂଜାତଂ ଜାନୀତେ ଭଵତୀ ସ୍ଫୁଟମ୍ ଵଦ ସର୍ଵଂ ଯଥାତଥ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ କା ଵା ଵଦ ସୁଵ୍ରତେ
'ଏହି କଣ ମୋ ସହ ଘଟିଲା? ଆପଣ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି କି? ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ସବୁ କଥା ମୋତେ ଦେଖାନ୍ତୁ। ଆପଣ କିଏ? ମହାପତିବ୍ରତା, କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।'
ହିମଵତ୍କନ୍ଦରଶ୍ରେଷ୍ଠେ ସମନ୍ଯୁର୍ ଵସତେ ପତିଃ ଯକ୍ଷାଣାମ୍ ଅଧିପଃ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ ତଦ୍ଭାର୍ଯାହଂ ତୁ ଯକ୍ଷିଣୀ
ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହାରେ ମୋ ସ୍ୱାମୀ, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଏବଂ ମହାମାନ୍ୟ, ବସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ, ଏକ ଯକ୍ଷିଣୀ।
ଯତ୍କନ୍ଦରେ ଭଵାନ୍ ରାଜା ତୂପଵିଷ୍ଟଃ ସୁଶୀତଲେ ଯସ୍ଯ ଯକ୍ଷା ହତା ମୋହାତ୍ ତ୍ଵଯା ହି ସଂଗରଂ ଵିନା
ଯାହାର ଗୁହାରେ ତୁମେ, ରାଜା, ଶୀତଳ ଠାରେ ବସିଛ, ଯାହାର ଯକ୍ଷକୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ, ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି, ମାରିଦେଲ।