ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଵୃଦ୍ଧାସଂଗମମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ସେଥିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ବୃଦ୍ଧାସଙ୍ଗମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇଲାତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିକରଂ ନୃଣାମ୍ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିପାପାନାଂ ପାଵନଂ ସର୍ଵକାମଦମ୍
ଏହାକୁ ଇଳା ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପାପକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।
ଵୈଵସ୍ଵତାନ୍ଵଯେ ଜାତ ଇଲୋ ନାମ ଜନେଶ୍ଵରଃ ମହତ୍ଯା ସେନଯା ସାର୍ଧଂ ଜଗାମ ମୃଗଯାଵନମ୍
ବୈବସ୍ବତ ବଂଶରେ ଇଳା ନାମକ ଏକ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଶିକାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ।
ପରିବଭ୍ରାମ ଗହନଂ ବହୁଵ୍ଯାଲସମାକୁଲମ୍ ନାନାକାରଦ୍ଵିଜଯୁତଂ ଵିଟପୈଃ ପରିଶୋଭିତମ୍
ସେ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଗଛମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ।
ଵନେଚରଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମୃଗଯାଗତମାନସଃ ତତ୍ରୈଵ ମତିମ୍ ଆଧତ୍ତ ଇଲୋ ଽମାତ୍ଯାନ୍ ଅଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତାଙ୍କର ମନ ଶିକାରରେ ଲାଗିଥିବାବେଳେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିଲେ; ସେଠାରେ ଇଳା ନିଶ୍ଚୟ କରି ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ନଗରଂ ସର୍ଵେ ମମ ପୁତ୍ରେଣ ପାଲିତମ୍ ଦେଶଂ କୋଶଂ ବଲଂ ରାଜ୍ଯଂ ପାଲଯନ୍ତୁ ପୁନଶ୍ ଚ ତମ୍
ତମେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ନଗରକୁ ଫେରିଯାଅ; ଦେଶ, ଧନ, ସେନା, ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ସେଠି ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ରକ୍ଷା କର।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଽପି ତଥା ଯାତୁ ଆଦାଯାଗ୍ନୀନ୍ ପିତେଵ ନଃ ପତ୍ନୀଭିଃ ସହିତୋ ଧୀମାନ୍ ଅରଣ୍ଯେ ଽହଂ ଵସାମ୍ଯ୍ ଅଥ
ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ଆମ ପିତାଙ୍କ ପରି ଅଗ୍ନି ନେଇ ଯାଆନ୍ତୁ; ମୁଁ ମୋ ଜଣେ ଜଣେ ରାଣୀମାନେ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି।
ଅରଣ୍ଯଭୋଗଭୁଗ୍ଭିଶ୍ ଚ ଵାଜିଵାରଣମାନୁଷୈଃ ମୃଗଯାଶୀଲିଭିଃ କୈଶ୍ଚିଦ୍ ଯାନ୍ତୁ ସର୍ଵ ଇତଃ ପୁରୀମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଜଙ୍ଗଲର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି—ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମଣିଷ ଏବଂ କିଛି ଶିକାର ପ୍ରେମୀ—ସେମାନେ ଏଠାରୁ ନଗରକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଯଯୁସ୍ ତେ ଽପି ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାଯାଚ୍ ଛନୈର୍ ଗିରିମ୍ ହିମଵନ୍ତଂ ରତ୍ନମଯଂ ଵସଂସ୍ ତତ୍ର ଇଲୋ ନୃପଃ
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ; ଇଳା ନିଜେ ଶାନ୍ତିରେ ହିମବନ୍ତ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସେଠି ରାଜା ରହିଲେ।
ଦଦର୍ଶ କନ୍ଦରଂ ତତ୍ର ନାନାରତ୍ନଵିଚିତ୍ରିତମ୍ ତତ୍ର ଯକ୍ଷେଶ୍ଵରଃ କଶ୍ଚିତ୍ ସମନ୍ଯୁର୍ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ
ସେଠି ସେ ଏକ ଗୁହା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ସେଠି ଏକ ଯକ୍ଷ ନାୟକ ସମନ୍ୟୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ସମାନାମ୍ନୀ ଭର୍ତୃଵ୍ରତପରାଯଣା ତସ୍ମିନ୍ ଵସତ୍ଯ୍ ଅସୌ ଯକ୍ଷୋ ରମଣୀଯେ ନଗୋତ୍ତମେ
ସେଠି ସମାନା ନାମକ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଯିଏ ପତି ନିଷ୍ଠାରେ ନିବେଶିତ, ସେ ଯକ୍ଷ ସହିତ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ ବସୁଥିଲେ।
ମୃଗରୂପେଣ ଵ୍ଯଚରଦ୍ ଭାର୍ଯଯା ସ ମହାମତିଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ସ୍ଵଵନେ ଯକ୍ଷଃ କ୍ରୀଡତେ ନୃତ୍ଯଗୀତକୈଃ
ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଯକ୍ଷ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ମୃଗ ରୂପେ ଘୁରୁଥିଲେ; ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତରେ ଖେଳୁଥିଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ସ ଯକ୍ଷୋ ଜାନାତି ମୃଗରୂପଧରୋ ଽପି ଚ ଇଲସ୍ ତୁ ତଂ ନ ଜାନାତି କନ୍ଦରଂ ଯକ୍ଷପାଲିତମ୍
ଏଭଳି ଯକ୍ଷ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁ କିଛି ଜାଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଇଳା ଏହି ଗୁହା ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ବୋଲି ଜାଣିନଥିଲେ।
ଯକ୍ଷସ୍ଯ ଗେହଂ ଵିପୁଲଂ ନାନାରତ୍ନଵିଚିତ୍ରିତମ୍ ତତ୍ରୋପଵିଷ୍ଟୋ ନୃପତିର୍ ମହତ୍ଯା ସେନଯା ଵୃତଃ
ଯକ୍ଷଙ୍କର ବଡ଼ ଘର, ବିଭିନ୍ନ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ସେଠି ରାଜା ତାଙ୍କର ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ବସିଥିଲେ।
ଵାସଂ ଚକ୍ରେ ସ ତତ୍ରୈଵ ଗେହେ ଯକ୍ଷସ୍ଯ ଧୀମତଃ ସ ଯକ୍ଷୋ ଽଧର୍ମକୋପେନ ଭାର୍ଯଯା ମୃଗରୂପଧୃକ୍
ସେଠି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଯକ୍ଷଙ୍କ ଘରେ, ରାଜା ବାସ କଲେ; ଯକ୍ଷ, ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
ଇଲଂ ଜେତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ଯାଚିତୋ ନ ଦଦାତି ଚ ହୃତଂ ଗେହଂ ମମାନେନ କିଂ କରୋମୀତ୍ଯ୍ ଅଚିନ୍ତଯତ୍
ମୁଁ ଇଳାଙ୍କୁ ଜିତିପାରୁନି, ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଉନାହାନ୍ତି; ମୋ ଘର ସେ ଦଖଳ କରିଛନ୍ତି—ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଯୁଧି ମତ୍ତଂ କଥଂ ହନ୍ଯାଂ ଚେତି ସ୍ଥିତ୍ଵା ସ ଯକ୍ଷରାଟ୍ ଆତ୍ମୀଯାନ୍ ପ୍ରେଷଯାମ୍ ଆସ ଯକ୍ଷାଞ୍ ଶୂରାନ୍ ଧନୁର୍ଧରାନ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କୁ କିପରି ମାରିବି? ଏଭଳି ଭାବି, ଯକ୍ଷରାଜ ତାଙ୍କର ଶୂର, ଧନୁର୍ଧାରୀ ଯକ୍ଷମାନେଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ।
ଯୁଦ୍ଧେ ଜିତ୍ଵା ଚ ରାଜାନମ୍ ଇଲମ୍ ଉଦ୍ଧତଦନ୍ତିନମ୍ ଗୃହାଦ୍ ଯଥାନ୍ଯତୋ ଯାତି ମମ ତତ୍ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହଥ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଇଳାଙ୍କୁ, ଯିଏ ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦମ, ଜିତିବା ପରେ, ସେଉଁଠିଠାରୁ ଅନ୍ୟଯେଉଁଠି ପରି ମୋ ଘରରୁ ତାଙ୍କୁ ବାହାର କରିବାକୁ ତୁମେ ଉଚିତ।
ଯକ୍ଷେଶ୍ଵରସ୍ଯ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯାଦ୍ ଯକ୍ଷାସ୍ ତେ ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦାଃ ଇଲଂ ଗତ୍ଵାବ୍ରୁଵନ୍ ସର୍ଵେ ନିର୍ଗଚ୍ଛାସ୍ମାଦ୍ ଗୁହାଲଯାତ୍
ଯକ୍ଷପତିଙ୍କର ଆଦେଶରେ, ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମଦମସ୍ତ ଯକ୍ଷମାନେ ଇଲାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତେ କହିଲେ: 'ଏହି ଗୁହା ଘରୁ ବାହାରିଆ।'
ନ ଚେଦ୍ ଯୁଦ୍ଧାତ୍ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ପଲାଯ୍ଯ କ୍ଵ ଗମିଷ୍ଯସି ତଦ୍ ଯକ୍ଷଵଚନାତ୍ କୋପାଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ଚକ୍ରେ ସ ରାଜରାଟ୍
'ଯଦି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରି ଭାଗିଯିବ ନାହିଁ, ତେବେ କେଉଁଠି ଯିବ?' ଯକ୍ଷଙ୍କ ଏହି କଥାରେ, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ।
ଜିତ୍ଵା ଯକ୍ଷାନ୍ ବହୁଵିଧାନ୍ ଉଵାସ ଦଶ ଶର୍ଵରୀଃ ଯକ୍ଷେଶ୍ଵରୋ ମୃଗୋ ଭୂତ୍ଵା ଭାର୍ଯଯାପି ଵନେ ଵସନ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ଯକ୍ଷମାନେ ଉପରେ ଜିତି, ସେ ଦଶ ରାତି ରହିଲେ। ଯକ୍ଷପତି ଏକ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କଲେ।
ହୃତଗେହୋ ଵନଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ହୃତଭୃତ୍ଯଃ ସ ଯକ୍ଷିଣୀମ୍ ପ୍ରାହ ଚିନ୍ତାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ମୃଗୀରୂପଧରାଂ ପ୍ରିଯାମ୍
ଘର ଓ ଦାସମାନେ ହାରାଇ, ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ମୃଗୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରିୟ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜା ଽଯଂ ଦୁର୍ମନାଃ କାନ୍ତେ ଵ୍ଯସନାସକ୍ତମାନସଃ କଥମ୍ ଆଯାତି ଵିପଦଂ ତତ୍ରୋପାଯୋ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍
‘ଏହି ରାଜା ଦୁଃଖିତ, ପ୍ରିୟେ, ତାଙ୍କର ମନ ବିପଦରେ ଲାଗିଛି। କିପରି ସେ ଏହି ବିପଦକୁ ଆଣିଲେ? ଏହାର ଉପାୟ ଭାବିବାକୁ ଦରକାର।’
ପାପର୍ଦ୍ଧିଵ୍ଯସନାନ୍ତାନି ରାଜ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅଖିଲଭୂଭୁଜାମ୍ ପ୍ରାପଯୋମାଵନଂ ସୁଭ୍ରୂର୍ ମୃଗୀ ଭୂତ୍ଵା ମନୋହରା
‘ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କର ଶେଷ ଦୁଷ୍ଟତା ଓ ଦୁଃଖରେ ହୁଏ। ହେ ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟିବତୀ, ଆମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା, ତୁମେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ମୃଗୀ ହେବା।’
ପ୍ରଵିଶେତ୍ ତତ୍ର ରାଜାଯଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍ କରଣୀଯଂ ତ୍ଵଯା ଭଦ୍ରେ ନ ଚୈତଦ୍ ଯୁଜ୍ଯତେ ମମ ଅହଂ ତୁ ପୁରୁଷୋ ଯେନ ତ୍ଵଂ ପୁନଃ ସ୍ତ୍ରୀ ଚ ଯକ୍ଷିଣୀ
‘ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ରାଜା ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଜଣେ ଜନାଣୀ ହେବେ। ଏହା ତୁମେ କରିବା ଉଚିତ, ଭଦ୍ରେ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ପୁରୁଷ ଏବଂ ତୁମେ ପୁଣି ଯକ୍ଷିଣୀ ଜନାଣୀ।’
କଥଂ ତ୍ଵଯା ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଉମାଵନମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ଗତେ ଽପି ତ୍ଵଯି କୋ ଦୋଷସ୍ ତନ୍ ମେ କଥଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
‘ତୁମେ କାହିଁକି ଉମାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ? ତୁମେ ଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ କଣ ଦୋଷ? ଏହାର ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କହ।’
ହିମଵତ୍ପର୍ଵତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉମଯା ସହିତଃ ଶିଵଃ ଦେଵୈର୍ ଗଣୈର୍ ଅନୁଵୃତୋ ଵିଚଚାର ଯଥାସୁଖମ୍ ପାର୍ଵତୀ ଶଂକରଂ ପ୍ରାହ କଦାଚିଦ୍ ରହସି ସ୍ଥିତମ୍
ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ, ଉମାଙ୍କ ସହିତ ଶିବ ଦେବତାମାନେ ଓ ଗଣମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ଏକଥର, ପାର୍ବତୀ ଗୁପ୍ତରେ ଥିବା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଏଷ ସ୍ଵଭାଵୋ ଽସ୍ତି ରତଂ ଗୋପାଯିତଂ ଭଵେତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ମେ ନିଯତଂ ଦେଶମ୍ ଆଜ୍ଞଯା ରକ୍ଷିତଂ ତଵ
‘ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଦା ନିଜ ଆନନ୍ଦକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ତେଣୁ, ତୁମ ଆଦେଶରେ ମୋ ଏହି ସ୍ଥାନ ସୁରକ୍ଷିତ ରହୁ।’
ଦେହି ମେ ତ୍ରିଦଶେଶାନ ଉମାଵନମ୍ ଇତି ଶ୍ରୁତମ୍ ଵିନା ତ୍ଵଯା ଗଣେଶେନ କାର୍ତ୍ତିକେଯେନ ନନ୍ଦିନା
‘ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ମୋତେ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଦିଅ। ତୁମେ, ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ନନ୍ଦି ବିନା।’
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ପ୍ରଵିଶେନ୍ ନାଥ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଭଵେଦ୍ ଇତି
‘ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜନାଣୀ ହେବ।’