ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣପ୍ରିଯପୁତ୍ର ଋତଧ୍ଵଜ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ଗୁଣଵାନ୍ ମତିମାଞ୍ ଶୂରଃ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମପରାଯଣଃ
ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଋଷ୍ଟିଷେଣଙ୍କର ଆଦରର ନାମ ଥିଲା ଋତଧ୍ୱଜ। ସେ ଗୁଣବାନ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରବଳ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ।
ସ କଦାଚିଦ୍ ଵନଂ ପ୍ରାଯାନ୍ ମୃଗଯାକୃଷ୍ଟଚେତନଃ ଵିଶ୍ରାମମ୍ ଅକରୋଦ୍ ଅସ୍ଯାଂ ଗୁହାଯାଂ ସ ଋତଧ୍ଵଜଃ
ଏକଥର, ଶିକାରର ଆକର୍ଷଣରେ ଋତଧ୍ୱଜ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଏହି ଗୁହାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ।
ଯୁଵା ସ ମତିମାନ୍ ଦକ୍ଷୋ ବଲେନ ମହତା ଵୃତଃ ତଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ନୃପଵରମ୍ ଅପ୍ସରା ଦଦୃଶେ ତତଃ
ସେ ଯୁବକ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, କୌଶଳୀ ଏବଂ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ସେଉଁଠି ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବାବେଳେ, ଏକ ଅପ୍ସରା ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଗନ୍ଧର୍ଵରାଜସ୍ଯ ସୁତା ସୁଶ୍ଯାମା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତା ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚକମେ ରାଜା ରାଜାନଂ ଚକମେ ଚ ସା
ସେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜଙ୍କର କନ୍ୟା, ସୁଶ୍ୟାମା ନାମରେ ପରିଚିତ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଭଲପାଇଲେ।
ଇତି କ୍ରୀଡା ସମଭଵତ୍ ତଯା ରାଜ୍ଞୋ ମହାମତେ ନିଵୃତ୍ତକାମୋ ରାଜେନ୍ଦ୍ରସ୍ ତାମ୍ ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯାଗମଦ୍ ଗୃହମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ, ସେ ଧୀର ରାଜା ତାଙ୍କ ସହିତ ବିନୋଦ କଲେ; ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଇଛା ପୂରଣ ହେଲା, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଉତ୍ପନ୍ନାହଂ ତତସ୍ ତସ୍ଯାଂ ସୁଶ୍ଯାମାଯାଂ ମହାମତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ମାଂ ତଦା ମାତା ଇଦମ୍ ଆହ ତପୋଧନ
ହେ ଧୀରଜନ, ସୁଶ୍ୟାମାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି। ଯେତେବେଳେ ମୋ ମାଆ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେ ମୋତେ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ, ହେ ତପସ୍ଵୀ।
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାଂ ପ୍ରଵିଶେଦ୍ ଭଦ୍ରେ ସ ତେ ଭର୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଯେଉଁଠି ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ହେବେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସା ଜଗମାଥ ମାତା ମମ ମହାମତେ ତସ୍ମାଦ୍ ଅତ୍ର ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ ତ୍ଵଂ ପୁମାନ୍ ନାନ୍ଯଃ କଦାଚନ
ମୋର ମାଆ ଏହି କଥା କହି ଚାଲିଗଲେ, ହେ ଧୀରଜନ। ତେଣୁ ଏଠି ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ପୁରୁଷ କେବେ ପ୍ରବେଶ କରିନାହାନ୍ତି।
ସହସ୍ରାଣି ତଥାଶୀତିଂ କୃତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ପିତା ମମ ଅତ୍ରୈଵ ଚ ତପସ୍ ତପ୍ତ୍ଵା ତତଃ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଉପେଯିଵାନ୍
ମୋର ପିତା ଏଠି ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ଏଠି ତପସ୍ୟା କରି, ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।
ସ୍ଵର୍ଗଂ ଯାତେ ଽପି ପିତରି ସହସ୍ରାଣି ତଥା ଦଶ ଵର୍ଷାଣି ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ରାଜ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ପରଃ
ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ହେ ମହାନ ଋଷି।
ସ୍ଵର୍ଗେ ଯାତୋ ମମ ଭ୍ରାତା ଅହମ୍ ଅତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତା ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନାନ୍ଯଵୃତ୍ତା ନ ମାତା ନ ପିତା ମମ
ମୋର ଭାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ; ମୁଁ ଏଠି ରହିଛି। ମୋର ମାଆ, ପିତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ ନାହିଁ, ମୁଁ ଏଠି ଏକା।
ଅହମ୍ ଆତ୍ମେଶ୍ଵରୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନିଵିଷ୍ଟା କ୍ଷତ୍ରକନ୍ଯକା ତସ୍ମାଦ୍ ଭଜସ୍ଵ ମାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵ୍ରତସ୍ଥାଂ ପୁରୁଷାର୍ଥିନୀମ୍
ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରଭୁ ହେଉଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଠି କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଭାବେ ରହୁଛି। ତେଣୁ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କର, ମୁଁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ସ୍ୱାମୀ ଚାହୁଁଥିବା ଜଣା।
ସହସ୍ରାଯୁର୍ ଅହଂ ଭଦ୍ରେ ମତ୍ତସ୍ ତ୍ଵଂ ଵଯସାଧିକା ଅହଂ ବାଲସ୍ ତ୍ଵଂ ତୁ ଵୃଦ୍ଧା ନୈଵାଯଂ ଘଟତେ ମିଥଃ
ମୋର ଆୟୁ ହଜାର ବର୍ଷ; କିନ୍ତୁ ବୟସରେ ତୁମେ ମୋଠାରୁ ବଡ଼। ମୁଁ ଯୁବକ, ତୁମେ ବୃଦ୍ଧା; ଏହି ମିଶଣ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତ୍ଵଂ ଭର୍ତା ମେ ପୁରା ଦିଷ୍ଟୋ ନାନ୍ଯୋ ଭର୍ତା ମତୋ ମମ ଧାତ୍ରା ଦତ୍ତସ୍ ତତସ୍ ତ୍ଵଂ ମାଂ ନ ନିରାକର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ତୁମେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବିନି। ତୁମକୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅଥଵା ନେଚ୍ଛସି ମାଂ ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ରଦୁଷ୍ଟାମ୍ ଅନୁଵ୍ରତାମ୍ ତତସ୍ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ଜୀଵଂ ମେ ଇଦାନୀଂ ତଵ ପଶ୍ଯତଃ
ନହେଲେ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଚାହୁଁନାହାଁ, ଯେଉଁଠିକି ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତେବେ ଏଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତୁମର ଆଖି ଆଗରେ, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି।
ଅପେକ୍ଷିତାପ୍ରାପ୍ତିତୋ ହି ଦେହିନାଂ ମରଣଂ ଵରମ୍ ଅନୁରକ୍ତଜନତ୍ଯାଗେ ପାତକାନ୍ତୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଦେହଧାରୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ହରାଇବାର ଦୁଃଖଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ; ଏପରି ଛାଡ଼ିଯିବାରେ କୌଣସି ପାପ ନାହିଁ।
ଵୃଦ୍ଧାଯାସ୍ ତଦ୍ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୌତମୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ବୃଦ୍ଧା ଜଣେ ଏହି କଥା କହିବା ପରେ, ଗୌତମ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅହଂ ତପୋଵିରହିତୋ ଵିଦ୍ଯାହୀନୋ ହ୍ଯ୍ ଅକିଂଚନଃ ନାହଂ ଵରୋ ହି ଯୋଗ୍ଯସ୍ ତେ କୁରୂପୋ ଭୋଗଵର୍ଜିତଃ
ମୋ ପାଖରେ ତପସ୍ୟା ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, କିଛି ଧନ-ଦୌଲତ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବର ନୁହେଁ, ମୋ ରୂପ ଭଲ ନୁହେଁ, ଏବଂ ମୁଁ ଭୋଗବିହୀନ।
ଅନାସୋ ଽହଂ କିଂ କରୋମି ଅତପୋଵିଦ୍ଯ ଏଵ ଚ ତସ୍ମାତ୍ ସୁରୂପଂ ସୁଵିଦ୍ଯାମ୍ ଆପାଦ୍ଯ ପ୍ରଥମଂ ଶୁଭେ ପଶ୍ଚାତ୍ ତେ ଵଚନଂ କାର୍ଯଂ ତତୋ ଵୃଦ୍ଧାବ୍ରଵୀଦ୍ ଦ୍ଵିଜମ୍
ମୋର ଦାନ୍ତ ନାହିଁ, ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ମୋ ପାଖରେ ନ ତପସ୍ୟା ଅଛି, ନ ଜ୍ଞାନ। ତେଣୁ, ଶୁଭେ, ପ୍ରଥମେ ଭଲ ରୂପ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗ୍ରହଣ କର, ତାପରେ ତୁମ କଥା ପୂରଣ କର; ବୃଦ୍ଧା ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜକୁ କହିଲେ।
ମଯା ସରସ୍ଵତୀ ଦେଵୀ ତୋଷିତା ତପସା ଦ୍ଵିଜ ତଥୈଵାପୋ ରୂପଵତ୍ଯୋ ରୂପଦାତାଗ୍ନିର୍ ଏଵ ଚ
ମୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱିଜ, ମୁଁ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି; ଏହିପରି ଭାବେ ରୂପଦାତା ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭଲ ରୂପ ଦେଇଛନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଵାଗୀଶ୍ଵରୀ ଦେଵୀ ସା ତେ ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି ଅଗ୍ନିଶ୍ ଚ ରୂପଵାନ୍ ଦେଵସ୍ ତଵ ରୂପଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
ତେଣୁ, ବାଣୀର ଦେବୀ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବେ, ଏବଂ ରୂପଶ୍ରୀ ଅଗ୍ନି ଦେବତା ତୁମକୁ ଭଲ ରୂପ ଦେବେ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଗୌତମଂ ତଂ ଵୃଦ୍ଧୋଵାଚ ଵିଭାଵସୁମ୍ ପ୍ରାର୍ଥଯିତ୍ଵା ସୁଵିଦ୍ଯଂ ତଂ ସୁରୂପଂ ଚାକରୋନ୍ ମୁନିମ୍
ଏହିପରି କହି, ବୃଦ୍ଧା ଗୌତମଙ୍କୁ ବିଭାବସୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ; ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଭଲ ରୂପ ଦେଲେ।
ତତଃ ସୁଵିଦ୍ଯଃ ସୁଭଗଃ ସୁକାନ୍ତୋ ଵୃଦ୍ଧାଂ ସ ପତ୍ନୀମ୍ ଅକରୋତ୍ ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତଃ ତଯା ସ ରେମେ ବହୁଲା ମନୋଜ୍ଞଯା ସମାଃ ସୁଖଂ ପ୍ରୀତମନା ଗୁହାଯାମ୍
ତାପରେ, ଜ୍ଞାନ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ରୂପର ସ୍ୱାମୀ ହୋଇ, ସେ ବୃଦ୍ଧାକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ କଲେ; ସେ ମନମୋହନୀ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ ସହିତ ଗୁହାରେ ଅନେକ ଦିନ ଖୁସିରେ ରହିଲେ।
କଦାଚିତ୍ ତତ୍ର ଵସତୋର୍ ଦଂପତ୍ଯୋର୍ ମୁଦତୋର୍ ଗିରୌ ଗୁହାଯାଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଆଜଗ୍ମୁର୍ ମୁନଯୋ ଽମଲାଃ
ଏକଦିନ, ପର୍ବତ ଉପରେ ଗୁହାରେ ଖୁସିରେ ବସୁଥିବା ସେ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ କିଛି ପବିତ୍ର ମୁନିମାନେ ଆସିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଵାମଦେଵାଦ୍ଯା ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ମହର୍ଷଯଃ ଭ୍ରମନ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥାନି ପ୍ରାପ୍ନୁଵଂସ୍ ତସ୍ଯ ତାଂ ଗୁହାମ୍
ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦେଖିବାକୁ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ଏହି ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଆଗତାଂସ୍ ତାନ୍ ଋଷୀଞ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗୌତମଃ ସହ ଭାର୍ଯଯା ସତ୍କାରମ୍ ଅକରୋତ୍ ତେଷାଂ ଜହସୁସ୍ ତଂ ଚ କେଚନ
ମୁନିମାନେ ଆସିଥିବାକୁ ଜାଣି, ଗୌତମ ତାଙ୍କ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଲୋକ ହସିଲେ।
ଯେ ବାଲା ଯୌଵନୋନ୍ମତ୍ତା ଵଯସା ଯେ ଚ ମଧ୍ଯମାଃ ଵୃଦ୍ଧାଂ ଚ ଗୌତମଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଜହସୁସ୍ ତତ୍ର କେଚନ
ଯେଉଁମାନେ ଯୁବକ ଓ ଯୁବତୀ ଅଭିମାନରେ ମତ୍ତ, ଏବଂ ମଧ୍ୟବୟସ୍କ, ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧା ଓ ଗୌତମଙ୍କୁ ଦେଖି ହସିଲେ।
ପୁତ୍ରୋ ଽଯଂ ତଵ ପୌତ୍ରୋ ଵା ଵୃଦ୍ଧେ କୋ ଗୌତମୋ ଽଭଵତ୍ ସତ୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵ କଲ୍ଯାଣି ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜହସୁର୍ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏହା କି ତୁମର ପୁଅ କିମ୍ବା ନାତି? ବୃଦ୍ଧେ, ଗୌତମ କିପରି ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ? ସତ୍ୟ କହ, ଶୁଭେ—ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ହସିଲେ।
ଵିଷଂ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଯୁଵତୀ ଵୃଦ୍ଧାଯା ଅମୃତଂ ଯୁଵା ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟସମାଯୋଗୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମାଭିର୍ ଅହୋ ଚିରାତ୍
ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଯୁବତୀ ହେଉଛି ବିଷ; ବୃଦ୍ଧା ପାଇଁ ଯୁବକ ହେଉଛି ଅମୃତ। ଏପରି ବିପରୀତ ମିଳନ ଆମେ ବହୁଦିନ ପରେ ଦେଖିଲୁ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଊଚିରେ କେଚିଦ୍ ଦଂପତ୍ଯୋଃ ଶୃଣ୍ଵତୋସ୍ ତଦା ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା କୃତାତିଥ୍ଯା ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ମହର୍ଷଯଃ
ଏପରି କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, ଦମ୍ପତି ଶୁଣୁଥିଲେ; ଏହିପରି କହି ଅତିଥିସତ୍କାର ନେଇ, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷି ଚାଲିଗଲେ।