ତତଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନଦୀ ଜାତା ପ୍ରଵରା ଚାମୃତା ଶୁଭା ରାହୁଦେହସମୁଦ୍ଭୂତା ରୁଦ୍ରଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତା
ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଭ ନଦୀ ଅମୃତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ରାହୁଙ୍କର ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ରୁଦ୍ରଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ନଦୀନାଂ ପ୍ରଵରା ରମ୍ଯା ଚାମୃତା ପ୍ରେରିତା ତହା ତତ୍ର ପଞ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ
ସେ ରମ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଅମୃତା ପ୍ରବାହିତ ହେଲା; ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଗୁଣବତୀ ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ତତ୍ର ଶଂଭୁଃ ସ୍ଵଯଂ ତସ୍ଥୌ ସର୍ଵଦା ସୁରପୂଜିତଃ ତସ୍ଯୈ ତୁଷ୍ଟାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵ୍ଯୈ ନଦ୍ଯୈ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ସେଠାରେ ଶମ୍ଭୁ ସ୍ୱୟଂ ସଦା ଦେବତାମାନେଙ୍କର ପୂଜିତ ହୋଇ ରହିଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଖୁସି ହୋଇ ଦେବୀ ଏବଂ ନଦୀକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ପୂଜା କଲେ।
ଵରାନ୍ ଦଦୁର୍ ମୁଦା ଯୁକ୍ତା ଯଥା ପୂଜାମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯତି ଶଂଭୁଃ ସୁରପତିର୍ ଲୋକେ ତଥା ପୂଜାମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: 'ଯେପରି ଶମ୍ଭୁ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ଜଗତରେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି, ତେଉଁପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା ପାଇବା।'
ନିଵାସଂ କୁରୁ ଦେଵି ତ୍ଵଂ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା ସଦା ତିଷ୍ଠ ରସେଶାନି ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଦା
ହେ ଦେବୀ, ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ଏଠାରେ ବସିବା; ସଦା ରସର ମହାରାଣୀ ଭାବେ ରହିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା।
ସ୍ତଵନାତ୍ କୀର୍ତନାଦ୍ ଧ୍ଯାନାତ୍ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦାଯିନୀ ତ୍ଵାଂ ନମସ୍ଯନ୍ତି ଯେ ଭକ୍ତ୍ଯା କିଂଚିଦ୍ ଆପେକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵଦା
ସ୍ତୁତି, କୀର୍ତନ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର; ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ପୂଜନ୍ତି, କିଛି ଆଶା ରଖି ସଦା ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ ସର୍ଵାଣି କାର୍ଯାଣି ଭଵେଯୁର୍ ଦେଵତାଜ୍ଞଯା ଶିଵଶକ୍ତ୍ଯୋର୍ ଯତସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ନିଵାସୋ ଽଭୂତ୍ ସନାତନଃ
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ସଫଳ ହୁଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କର ଚିରସ୍ଥାନ ଅଛି।
ଅତୋ ଵଦନ୍ତି ମୁନଯୋ ନିଵାସପୁରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଦଃ ପ୍ରଵରାଯାଃ ପୁରା ଦେଵାଃ ସୁପ୍ରୀତାସ୍ ତେ ଵରାନ୍ ଦଦୁଃ
ଏହି କାରଣରୁ ମୁନିମାନେ ଏଠାକୁ 'ନିବାସପୁର' ଭାବେ କହନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀକୁ ଏଠାରେ ଖୁସି ହୋଇ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ।
ଗଙ୍ଗାଯାଃ ସଂଗମୋ ଯସ୍ ତେ ଵିଖ୍ଯାତଃ ସୁରଵଲ୍ଲଭଃ ତତ୍ରାପ୍ଲୁତାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୁକ୍ତିର୍ ଵା ମୁକ୍ତିର୍ ଏଵ ଚ
ଗଙ୍ଗାର ସଙ୍ଗମ, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କିମ୍ବା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଯଦ୍ ଵାପି ମନସଃ କାମ୍ଯଂ ଦେଵାନାମ୍ ଅପି ଦୁର୍ଲଭମ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତେଷାଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵେହ ଏଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସୁରା ଯଯୁଃ
ଏଠାରେ ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ହେଉ, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଏଠି ନିଶ୍ଚୟ ମିଳିଯାଏ; ଏପରି ଦେଇ, ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଗଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରଵରାସଂଗମଂ ଵିଦୁଃ ପ୍ରେରିତା ଦେଵଦେଵେନ ଶକ୍ତିର୍ ଯା ପ୍ରେରିତା ତୁ ସା
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ତୀର୍ଥକୁ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଙ୍ଗମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଦେବତାଙ୍କର ମହାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରେରିତ ହୋଇଥିଲା।
ଅମୃତା ସୈଵ ଵିଖ୍ଯାତା ପ୍ରଵରୈଵଂ ମହାନଦୀ
ସେ ନଦୀ ଅମୃତ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହାନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵୃଦ୍ଧାସଂଗମମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ଯତ୍ର ଵୃଦ୍ଧେଶ୍ଵରଃ ଶିଵଃ ତସ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ଯେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ବୃଦ୍ଧାସଙ୍ଗମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାର କଥା ମୁଁ କହିବି, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ; ଶୁଣ।
ଗୌତମୋ ଵୃଦ୍ଧ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ମୁନିର୍ ଆସୀନ୍ ମହାତପାଃ ଯଦା ପୁରାଭଵଦ୍ ବାଲୋ ଗୌତମସ୍ଯ ସୁତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଗୌତମ, ଯାହାକୁ ବୃଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ଏକ ମହାତପସ୍ବୀ ଋଷି ଥିଲେ; ଏକଥର ସେଙ୍କର ପୁଅ ଏକ ବାଳକ ଥିଲେ, ଜନ୍ମରୁ ଦ୍ୱିଜ।
ଅନାସଃ ସ ପୁରୋତ୍ପନ୍ନସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଵିକୃତରୂପଧୃକ୍ ସ ଵୈରାଗ୍ଯାଜ୍ ଜଗାମାଥ ଦେଶଂ ତୀର୍ଥମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ
ସେ ପୁଅ ନାକ ବିନା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଦେହରେ ବିକୃତି ଥିଲା; ବିରାକ୍ତି ହୋଇ ସେ ଏଠୁ ସେଠୁ ତୀର୍ଥ ଦେଶକୁ ଘୁରୁଥିଲେ।
ଉପାଧ୍ଯାଯେନ ନୈଵାସୀଲ୍ ଲଜ୍ଜିତସ୍ଯ ସମାଗମଃ ଶିଷ୍ଯୈର୍ ଅନ୍ଯୈଃ ସହାଧ୍ଯାଯୋ ଲଜ୍ଜିତସ୍ଯ ଚ ନାଭଵତ୍
ଲଜ୍ଜାରେ, ସେ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିଲେ ନାହିଁ।
ଉପନୀତଃ କଥଂଚିଚ୍ ଚ ପିତ୍ରା ଵୈ ଗୌତମେନ ସଃ ଏତାଵତା ଗୌତମୋ ଽପି ଵ୍ଯଗମଚ୍ ଚରିତୁଂ ବହିଃ
କିଛିପରି ତାଙ୍କ ପିତା ଗୌତମ ସେଠାରେ ଉପନୟନ କରିଦେଲେ; ଏହା ପରେ ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ବାହାରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଏଵଂ ବହୁତିଥେ କାଲେ ବ୍ରହ୍ମମାତ୍ରା ଧୃତେ ଦ୍ଵିଜେ ନୈଵ ଚାଧ୍ଯଯନଂ ତସ୍ଯ ସଂଜାତଂ ଗୌତମସ୍ଯ ହି
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଦ୍ୱିଜ ଗୌତମ କେବଳ ବେଦ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଧ୍ୟୟନ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ ନାହିଁ।
ନୈଵ ଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚାଭ୍ଯାସୋ ଗୌତମସ୍ଯାଭଵତ୍ ତଦା ଅଗ୍ନିକାର୍ଯଂ ତତଶ୍ ଚକ୍ରେ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଯତଵ୍ରତଃ
ସେ ସମୟରେ ଗୌତମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ନାହିଁ; ତାପରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯଭ୍ଯାସମାତ୍ରେଣ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାମଧାରକଃ ଅଗ୍ନ୍ଯୁପାସନମାତ୍ରଂ ଚ ଗାଯତ୍ର୍ଯଭ୍ଯସନଂ ତଥା
କେବଳ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର କେବଳ ଅଗ୍ନିପୂଜା ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ ଥିଲା।
ଏତାଵତା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଗୌତମସ୍ଯାଭଵନ୍ ମୁନେ ଉପାସତୋ ଽଗ୍ନିଂ ଵିଧିଵଦ୍ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ଏହି କାରଣରୁ ଗୌତମ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ, ମହାତ୍ମା ଭାବେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯାଯୁର୍ ଵଵୃଧେ ପୁତ୍ର ଗୌତମସ୍ଯ ଚିରାଯୁଷଃ ନ ଦାରସଂଗ୍ରହଂ ଲେଭେ ନୈଵ ଦାତାସ୍ତି କନ୍ଯକାମ୍
ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ିଲା, ଓ ପୁଅ, ଗୌତମ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଲେ; ସେ ବିବାହ କଲେ ନାହିଁ, କେହି କନ୍ୟା ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ନାହିଁ।
ତଥା ଚରଂସ୍ ତୀର୍ଥଦେଶେ ଵନେଷୁ ଵିଵିଧେଷୁ ଚ ଆଶ୍ରମେଷୁ ଚ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ଅଟନ୍ନ୍ ଆସ୍ତେ ସ ଗୌତମଃ
ଏଭଳି, ତୀର୍ଥ ଦେଶ, ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମରେ ଗୌତମ ଘୁରୁଥିଲେ ଏବଂ ବସିଥିଲେ।
ଏଵଂ ଭ୍ରମଞ୍ ଶୀତଗିରିମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯାସ୍ତେ ସ ଗୌତମଃ ତତ୍ରାପଶ୍ଯଦ୍ ଗୁହାଂ ରମ୍ଯାଂ ଵଲ୍ଲୀଵିଟପମାଲିନୀମ୍
ଏଭଳି ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, ଗୌତମ ଶୀତାଗିରିକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ରହିଲେ; ସେଠାରେ ଲତା ଓ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଏକ ମନୋହର ଗୁହା ଦେଖିଲେ।
ତତ୍ରୋପଵିଶ୍ଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋ ଵସ୍ତୁଂ ସମକରୋନ୍ ମତିମ୍ ଚିନ୍ତଯଂସ୍ ତୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଽସାଵ୍ ଅପଶ୍ଯତ୍ ସ୍ତ୍ରିଯମ୍ ଉତ୍ତମାମ୍
ସେଠାରେ ବସି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଏହିପରି ଭାବିବା ସମୟରେ, ସେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଜନୀକୁ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଯିବା ଦେଖିଲେ।
ଶିଥିଲାଙ୍ଗୀମ୍ ଅଥ କୃଶାଂ ଵୃଦ୍ଧାଂ ଚ ତପସି ସ୍ଥିତାମ୍ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଵର୍ତନ୍ତୀଂ ଵିରାଗାଂ ରହସି ସ୍ଥିତାମ୍
ସେ ଜନୀ ଦେହରେ ଦୁର୍ବଳ, ଅଙ୍ଗ ଢିଲା, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା, ବିରାକ୍ତ ଏବଂ ଏକାନ୍ତରେ ବସୁଥିଲେ।
ସ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନମସ୍କାରାଯ ତସ୍ଥିଵାନ୍ ନମସ୍ଯନ୍ତଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତଂ ଗୌତମମ୍ ଅଵାରଯତ୍
ସେଉଁଠାରେ, ସେ ମହାନ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଦଢ଼ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଗୌତମ ଋଷି, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବାରୁ ବାଞ୍ଚିତ କଲେ।
ଗୁରୁସ୍ ତ୍ଵଂ ଭଵିତା ମହ୍ଯଂ ନ ମାଂ ଵନ୍ଦିତୁମ୍ ଅର୍ହସି ଆଯୁର୍ ଵିଦ୍ଯା ଧନଂ କୀର୍ତିର୍ ଧର୍ମଃ ସ୍ଵର୍ଗାଦିକଂ ଚ ଯତ୍ ତସ୍ଯ ନଶ୍ଯତି ଵୈ ସର୍ଵଂ ଯଂ ନମସ୍ଯତି ଵୈ ଗୁରୁଃ
ତୁମେ ମୋର ଗୁରୁ ହେବ; ତେଣୁ ତୁମେ ମୋତେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ସେଠି ତାଙ୍କର ଆୟୁ, ଜ୍ଞାନ, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଆଦି ସମସ୍ତ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟସ୍ ତାଂ ଵୈ ଗୌତମଃ ପ୍ରାହ ଵିସ୍ମିତଃ
ଗୌତମ ତାଙ୍କର ହାତ ଜୋଡି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତପସ୍ଵିନୀ ତ୍ଵଂ ଵୃଦ୍ଧା ଚ ଗୁଣଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଚ ଭାମିନୀ ଅଲ୍ପଵିଦ୍ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଲ୍ପଵଯା ଅହଂ ତଵ ଗୁରୁଃ କଥମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ କିପରି ଗୁରୁ ହେବି? ତୁମେ ତ ତପସ୍ଵିନୀ, ବୟସରେ ବଡ଼, ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁଁ ତ ଅଳ୍ପ ବୟସର, ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ।