ଦ୍ଵେଷ୍ଯାଃ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଦ୍ଵେଷ୍ଯା ଇତି ନୀତିଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ନ ଵିଶ୍ଵାସ୍ଯା ନ ଚାଖ୍ଯେଯା ନୈଵ ମନ୍ତ୍ର୍ଯାଶ୍ ଚ ଶତ୍ରଵଃ
ନୀତି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ ଓ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ; ସେମାନେ ଉପରେ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କିଛି ଆଲୋଚନାରେ ଭାଗ ଦେବା।
ତେଭ୍ଯୋ ନ ଦେଯମ୍ ଅମୃତଂ ଭଵେଯୁର୍ ଅମରାସ୍ ତତଃ ଅମରେଷୁ ଚ ଜାତେଷୁ ତେଷୁ ଦୈତ୍ଯେଷୁ ଶତ୍ରୁଷୁ ତାଞ୍ ଜେତୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ଷ୍ଯାମୋ ନ ଦେଯମ୍ ଅମୃତଂ ତତଃ
ଅମୃତ ସେମାନେଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ତେବେ ସେମାନେ ଅମର ହେଇଯିବେ; ଯଦି ଦୈତ୍ୟ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ଅମର ହେଇଯିବେ, ତେବେ ଆମେ ସେମାନେଙ୍କୁ କେବେ ବିଜୟ କରିପାରିବୁନାହିଁ, ତେଣୁ ଅମୃତ ସେମାନେଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତି ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ତେ ଦେଵା ଵାଚସ୍ପତିମ୍ ଅଥାବ୍ରୁଵନ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ସମସ୍ତ ଦେବତା ମିଳି ବାଚସ୍ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
କ୍ଵ ଯାମଃ କୁତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଯାତ୍ କ୍ଵ ପିବାମଃ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତିଃ କୁର୍ମସ୍ ତଦ୍ ଏଵ ପ୍ରଥମଂ ଵଦ ଵାଚସ୍ପତେ ତଥା
ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବା? କେଉଁଠି କୌଳିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା? କେଉଁଠି ପାନ କରିବା? କେଉଁଠି ରହିବା? ବାଚସ୍ପତି, ଆମକୁ ପ୍ରଥମେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଏହି ସବୁ କଥା କହ ।
ଯାନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଣମ୍ ଅମରାଃ ପୃଚ୍ଛନ୍ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ଗତିଂ ପରାମ୍ ସ ତୁ ଜ୍ଞାତା ଚ ଵକ୍ତା ଚ ଦାତା ଚୈଵ ପିତାମହଃ
ଅମରଗଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିବା; କାରଣ, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସବୁଜଣେ, ସବୁ କଥା କହିବା, ଦେବା ଓ ଜଣାଇବାରେ ସକ୍ଷମ ।
ବୃହସ୍ପତେର୍ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମଦନ୍ତିକମ୍ ଅଥାଗମନ୍ ନମସ୍ଯ ମାଂ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତନ୍ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍
ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବତା ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ; ସେମାନେ ମୋତେ ନମସ୍କାର କରି, ଯାହା ଘଟିଥିଲା ତାହା ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ ।
ତଦ୍ ଦେଵଵଚନାତ୍ ପୁତ୍ର ତୈଃ ସୁରୈର୍ ଅଗମଂ ହରିମ୍ ଵିଷ୍ଣଵେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଶଂଭଵେ ଵିଷହାରିଣେ
ପୁତ୍ର, ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ହରିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି; ସମସ୍ତ କଥା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶମ୍ଭୁ, ବିଷ ନାଶକଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଆଗଲା ।
ଅହଂ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ ଚ ଶଂଭୁଶ୍ ଚ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵକିଂନରୈଃ ମେରୁକନ୍ଦରମ୍ ଆଗତ୍ଯ ନ ଜାନନ୍ତି ଯଥାସୁରାଃ
ମୁଁ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶମ୍ଭୁ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାକୁ ଗଲୁ; ଏହି କଥା ଦାନବମାନେ ଜଣିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ରକ୍ଷକଂ ଚ ହରିଂ କୃତ୍ଵା ସୋମପାନାଯ ତସ୍ଥିରେ ଆଦିତ୍ଯସ୍ ତତ୍ର ଵିଜ୍ଞାତା ସୋମଭୋଜ୍ଯାନ୍ ଅଥେତରାନ୍
ହରିଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ସେମାନେ ସୋମ ପାନ ପାଇଁ ତୟାରି ହେଲେ; ସେଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ ସୋମ ଭୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ନୁହେଁ ।
ସୋମୋ ଦାତାମୃତଂ ଭାଗଂ ଚକ୍ରଧୃଗ୍ ରକ୍ଷକସ୍ ତଥା ନୈଵ ଜାନନ୍ତି ତଦ୍ ଦୈତ୍ଯା ଦନୁଜା ରାକ୍ଷସାସ୍ ତଥା
ସୋମ ନେକ୍ତରର ଅଂଶ ଦେବାକୁ ଦେଲେ, ଚକ୍ରଧରୀ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି କଥା ଜଣିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ଵିନା ରାହୁଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ ସୈଂହିକେଯଂ ଚ ସୋମପମ୍ କାମରୂପଧରୋ ରାହୁର୍ ମରୁତାଂ ମଧ୍ଯମ୍ ଆଵିଶତ୍
ସିଂହିକାପୁତ୍ର ବିଶାଳ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ରାହୁ ଛଡ଼ି, ଏକ ଦେବତା ରୂପ ଧରି, ମରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସୋମ ପାନ କଲେ ।
ମରୁଦ୍ରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ପାନପାତ୍ରଧରସ୍ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦିଵାକରୋ ଦୈତ୍ଯଂ ତଂ ସୋମାଯ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ମରୁତ ରୂପ ଧରି, ପାନପାତ୍ର ନେଇଥିବା ରାହୁକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚିହ୍ନିଲେ, ଦୈତ୍ୟ ଭାବେ ତାହା ସୋମକୁ ଜଣାଇଦେଲେ ।
ତଦା ତଦ୍ ଅମୃତଂ ତସ୍ମୈ ଦୈତ୍ଯାଯାଦୈତ୍ଯରୂପିଣେ ଦତ୍ତ୍ଵା ସୋମଂ ତଦା ସୋମୋ ଵିଷ୍ଣଵେ ତନ୍ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ତାପରେ ସୋମ ଦେବତା ରୂପ ଧରିଥିବା ଦୈତ୍ୟକୁ ନେକ୍ତର ଦେଲେ; ଏହା ପରେ ସୋମ ଏହି କଥା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଣାଇଦେଲେ ।
ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୀତାମୃତଂ ଦୈତ୍ଯଂ ଚକ୍ରେଣୋଦ୍ଯମ୍ଯ ତଚ୍ଛିରଃ ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା ଵତ୍ସ ତଚ୍ଛିରସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅମରଂ ତ୍ଵ୍ ଅଭୂତ୍
ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ର ଉଠାଇ, ନେକ୍ତର ପିଇଥିବା ଦୈତ୍ୟର ମୁଣ୍ଡ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦେଲେ; କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ପୁତ୍ର, ସେ ମୁଣ୍ଡ ଅମର ହେଇଗଲା ।
ଶିରୋମାତ୍ରଵିହୀନଂ ଯଦ୍ ଦେହଂ ତଦ୍ ଅପତଦ୍ ଭୁଵି ଦେହଂ ତଦ୍ ଅମୃତସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ପତିତଂ ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ
ମୁଣ୍ଡ ନଥିବା ଦେହ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ନେକ୍ତର ଛୁଇଁଥିବା ଦେହ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ପଡ଼ିଲା ।
ଗୌତମ୍ଯା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ କମ୍ପଯଦ୍ ଵସୁଧାତଲମ୍ ଦେହଂ ଚାପ୍ଯ୍ ଅମରଂ ପୁତ୍ର ତଦ୍ ଅଦ୍ଭୁତମ୍ ଇଵାଭଵତ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୌତମୀ ନଦୀପାଖରେ ଦେହ ଭୂମିକୁ ଅନ୍ଦୋଳିତ କଲା; ପୁତ୍ର, ସେ ଦେହ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ଅମର ହେଇଗଲା ।
ଦେହଂ ଚ ଶିରସୋ ଽପେକ୍ଷି ଶିରୋ ଦେହମ୍ ଅପେକ୍ଷତେ ଉଭଯଂ ଚାମରଂ ଜାତଂ ଦୈତ୍ଯଶ୍ ଚାଯଂ ମହାବଲଃ
ଦେହ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଶା କଲା, ମୁଣ୍ଡ ଦେହକୁ ଆଶା କଲା; ଦୁଇଁଟି ଅମର ହେଇଗଲା, ଏହି ଦୈତ୍ୟ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲା ।
ଶିରଃ କାଯେ ସମାଵିଷ୍ଟଂ ସର୍ଵାନ୍ ଭକ୍ଷଯତେ ସୁରାନ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଦେହମ୍ ଇଦଂ ପୂର୍ଵଂ ନାଶଯାମୋ ମହୀଗତମ୍ ତତସ୍ ତେ ଶଂକରଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ସସଂଭ୍ରମାଃ
ମୁଣ୍ଡ ଦେହ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଇ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିବା ଆରମ୍ଭ କଲା; ତେଣୁ, ଏହି ଦେହକୁ ପ୍ରଥମେ ଭୂମିରେ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ । ଏପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ମହୀଗତଂ ଦୈତ୍ଯଦେହଂ ନାଶଯସ୍ଵ ସୁରୋତ୍ତମ ତ୍ଵଂ ଦେଵ କରୁଣାସିନ୍ଧୁଃ ଶରଣାଗତରକ୍ଷକଃ
ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୈତ୍ୟର ଦେହକୁ ନାଶ କର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ତୁମେ ଦୟାର ସାଗର, ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ।
ଶିରସା ନୈଵ ଯୁଜ୍ଯେତ ଦୈତ୍ଯଦେହଂ ତଥା କୁରୁ
ଏପରି କର, ଯେଉଁଠି ଦୈତ୍ୟର ଦେହ ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଇପାରିବା ନାହିଁ ।
ପ୍ରେଷଯାମ୍ ଆସ ଚେଶୋ ଽପି ଶ୍ରେଷ୍ଠାଂ ଶକ୍ତିଂ ତଦାତ୍ମନଃ ମାତୃଭିଃ ସହିତାଂ ଦେଵୀଂ ମାତରଂ ଲୋକପାଲିନୀମ୍
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି, ନିଜ ଅଂଶର ଦେବୀକୁ ମାତୃମାନେ ସହିତ ଲୋକମାନଙ୍କର ରକ୍ଷାକାରୀ ମାତାକୁ ପଠାଇଲେ।
ଈଶାଯୁଧଧରା ଦେଵୀ ଈଶଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତା ମହୀଗତଂ ଯତ୍ର ଦେହଂ ତତ୍ରାଗାଦ୍ ଭକ୍ଷ୍ଯକାଙ୍କ୍ଷିଣୀ
ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିବା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବୀ, ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦେହକୁ ଖାଇବାକୁ ଚାହିଲେ।
ଶିରୋମାତ୍ରଂ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ମେରୌ ତତ୍ରୈଵ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ ଦେହୋ ଦେଵ୍ଯା ପୁନସ୍ ତତ୍ର ଯୁଯୁଧେ ବହଵଃ ସମାଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେବୀକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ମେରୁ ପର୍ବତରେ କେବଳ ମୁଣ୍ଡ ରଖିଲେ; ଦେବୀଙ୍କର ଦେହ ସେଠାରେ ରହିଲା ଏବଂ ସେ ବହୁ ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ରାହୁସ୍ ତତ୍ର ସୁରାନ୍ ଆହ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ପୁରା ମମ ଅତ୍ରାସ୍ତେ ରସମ୍ ଉତ୍କୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ ଆକୃଷ୍ଯ ଶରୀରତଃ
ସେଠାରେ ରାହୁ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ପୂର୍ବେ ମୋ ଦେହକୁ ଭେଦିଥିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରସ ଏଠାରେ ଅଛି; ଏହାକୁ ଦେହରୁ ଉତ୍କଳନ କରନ୍ତୁ।'
ପୃଥକ୍ଭୂତେ ରସେ ଦେହଂ ପ୍ରଵରେ ଽମୃତମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ଭସ୍ମୀଭୂଯାତ୍ କ୍ଷଣେନୈଵ ତସ୍ମାତ୍ କୁର୍ଵନ୍ତୁ ତତ୍ ପୁରା
ଯଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ଦେହରୁ ଅଲଗା ହେଇଯିବ, ଦେହ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହେଇଯିବ; ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ।
ଏତଦ୍ ରାହୁଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରୀତାଃ ସର୍ଵେ ଽସୁରାରଯଃ ଅଭ୍ଯଷିଞ୍ଚନ୍ ଗ୍ରହାଣାଂ ତ୍ଵଂ ଗ୍ରହୋ ଭୂଯା ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ରାହୁଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହେଇ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି କହିଲେ: 'ତୁମେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରହ ହେବା, ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।'
ତଦ୍ଦେଵଵଚନାଚ୍ ଛକ୍ତିର୍ ଈଶ୍ଵରୀ ଯା ନିଗଦ୍ଯତେ ଦେହଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯପତେଃ ସୁରଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତା
ତାପରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ, ଇଶ୍ୱରୀ ନାମକ ଦେବୀ ଦେବତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦେହରୁ ଦେହପତି ଦାନବଙ୍କୁ ଭେଦିଲେ।
ଆକୃଷ୍ଯ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଉତ୍କୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରଵରଂ ଚାମୃତଂ ବହିଃ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ ଦେହଂ ଭକ୍ଷଯାମ୍ ଆସ ଚାମ୍ବିକା
ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତକୁ ଉତ୍କଳନ କରି ବାହାରେ ରଖିଲେ, ତାପରେ ଅମ୍ବିକା ଦେହକୁ ଖାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
କାଲରାତ୍ରିର୍ ଭଦ୍ରକାଲୀ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଯା ମହାବଲା ସ୍ଥାପିତଂ ରସମ୍ ଉତ୍କୃଷ୍ଟଂ ରସାନାଂ ପ୍ରଵରଂ ରସମ୍
ଯିଏ କାଳରାତ୍ରି ଏବଂ ଭଦ୍ରକାଳୀ ନାମରେ ପରିଚିତ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରସ, ସମସ୍ତ ରସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରସକୁ ସେଠାରେ ରଖିଲେ।
ଵ୍ଯସ୍ରଵତ୍ ସ୍ଥାପିତଂ ତତ୍ ତୁ ପ୍ରଵରା ସାଭଵନ୍ ନଦୀ ଆକୃଷ୍ଟମ୍ ଅମୃତଂ ଚୈଵ ସ୍ଥାପିତଂ ସାପ୍ଯ୍ ଅଭକ୍ଷଯତ୍
ସେଠାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରସ ଝରି ଏକ ନଦୀ ହେଲା; ଉତ୍କଳିତ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ରଖାଯାଇଥିଲା, ଦେବୀ ଏହାକୁ ଖାଇଲେ ନାହିଁ।