ଉପାଂଶୁନା ଵର୍ତିତଵ୍ଯଂ ସୋମକ୍ରଯଣ ଏଵ ହି ତତୋ ଽଭଵଦ୍ ଦେଵତାନାଂ ସୋମଶ୍ ଚାପି ସରସ୍ଵତୀ
ସୋମ କିଣିବା କାମରେ ସବୁ କିଛି ଚୁପଚାପ କରିବା ଦରକାର; ଏପରି ଭାବେ ସୋମ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବତାମାନେ ଙ୍କର ହେଲେ।
ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାଂ ନୈଵ ସୋମୋ ନୈଵାସୀଚ୍ ଚ ସରସ୍ଵତୀ ତତ୍ରାଗମନ୍ ସର୍ଵ ଏଵ ସୋମାର୍ଥଂ ଗୌତମୀତଟମ୍
ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଙ୍କ ପାଖରେ ନ ସୋମ ରହିଲା, ନ ସରସ୍ୱତୀ; ତେବେ ସମସ୍ତେ ସୋମ ପାଇଁ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳକୁ ଆସିଲେ।
ଗାଵୋ ଦେଵାଃ ପର୍ଵତା ଯକ୍ଷରକ୍ଷାଃ ସିଦ୍ଧାଃ ସାଧ୍ଯା ମୁନଯୋ ଗୁହ୍ଯକାଶ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵାସ୍ ତେ ମରୁତଃ ପନ୍ନଗାଶ୍ ସର୍ଵୌଷଧ୍ଯୋ ମାତରୋ ଲୋକପାଲାଃ
ଗାଈ, ଦେବତା, ପାହାଡ଼, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସିଦ୍ଧ, ସାଧ୍ୟ, ଋଷି, ଗୁହ୍ୟକ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମରୁତ, ସର୍ପ, ସମସ୍ତ ଔଷଧି, ମାଆଁମାନେ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ—
ପଞ୍ଚଵିଂଶତିନଦ୍ଯସ୍ ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ସଂଗତା ମୁନେ ପୂର୍ଣାହୁତିର୍ ଯତ୍ର ଦତ୍ତା ପୂର୍ଣାଖ୍ଯାନଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ମୁନି, ପଚିଶଟି ନଦୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋମ ଦିଆଯାଏ; ଏହିଠାକୁ 'ପୂର୍ଣ୍ଣାଖ୍ୟାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୌତମ୍ଯାଂ ସଂଗତା ଯାସ୍ ତୁ ସର୍ଵାଶ୍ ଚାପି ଯଥୋଦିତାଃ ତନ୍ନାମଧେଯତୀର୍ଥାନି ସଂକ୍ଷେପାଚ୍ ଛୃଣୁ ନାରଦ
ଗୌତମୀରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁମାନେ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ, ନାରଦ।
ସୋମତୀର୍ଥଂ ଚ ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଦେଵତୀର୍ଥମ୍ ଅତଃ ପରମ୍ ପୂର୍ଣାତୀର୍ଥଂ ତତଃ ଶାଲଂ ଶ୍ରୀପର୍ଣାସଂଗମଂ ତଥା
ସୋମତୀର୍ଥ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତୀର୍ଥ, ତାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତୀର୍ଥ, ତାପରେ ଶାଳ ଓ ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣା ସଙ୍ଗମ—
ସ୍ଵାଗତାସଂଗମଂ ପୁଣ୍ଯଂ କୁସୁମାଯାଶ୍ ଚ ସଂଗମମ୍ ପୁଷ୍ଟିସଂଗମମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ କର୍ଣିକାସଂଗମଂ ଶୁଭମ୍
ସ୍ୱାଗତା ସଙ୍ଗମ, ପବିତ୍ର କୁସୁମା ସଙ୍ଗମ, ପୁଷ୍ଟି ସଙ୍ଗମ, ଶୁଭ କର୍ଣ୍ଣିକା ସଙ୍ଗମ—
ଵୈଣଵୀସଂଗମଶ୍ ଚୈଵ କୃଶରାସଂଗମସ୍ ତଥା ଵାସଵୀସଂଗମଶ୍ ଚୈଵ ଶିଵଶର୍ଯା ତଥା ଶିଖୀ
ବୈଣବୀ ସଙ୍ଗମ, କୃଶରା ସଙ୍ଗମ, ବାସବୀ ସଙ୍ଗମ, ଶିବଶର୍ଯ୍ୟା ଓ ଶିଖୀ—
କୁସୁମ୍ଭିକା ଉପାରଥ୍ଯା ଶାନ୍ତିଜା ଦେଵଜା ତଦା ଅଜୋ ଵୃଦ୍ଧଃ ସୁରୋ ଭଦ୍ରୋ ଗୌତମ୍ଯା ସହ ସଂଗତାଃ
କୁସୁମ୍ଭିକା, ଉପାରଥ୍ୟା, ଶାନ୍ତିଜା, ଦେବଜା, ତାପରେ ଅଜ, ବୃଦ୍ଧ, ସୁର, ଭଦ୍ର—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଗୌତମୀ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ନଦୀନଦସହାଯଗାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ହ୍ଯ୍ ଅଗମନ୍ ଦେଵପର୍ଵତେ
ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ନଦୀ-ନଦୀକୁଳ ସହିତ, ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଦେବପାହାଡ଼କୁ ଆସିଥିଲେ।
ସୋମାର୍ଥଂ ଵୈ ତଥା ଚାନ୍ଯେ ଽପ୍ଯ୍ ଆଗମନ୍ ମଖମଣ୍ଡପମ୍ ତାନି ତୀର୍ଥାନି ଗଙ୍ଗାଯାଂ ସଂଗତାନି ଯଥାକ୍ରମମ୍
ସୋମ ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଆସିଥିଲେ; ସେଇ ତୀର୍ଥମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଗଙ୍ଗାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ନଦୀରୂପେଣ କାନ୍ଯ୍ ଏଵ ନଦରୂପେଣ କାନିଚିତ୍ ସରୋରୂପେଣ କାନ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ସ୍ତଵରୂପେଣ କାନିଚିତ୍
କିଛି ନଦୀ ଆକାରରେ, କିଛି ଝରଣା ଆକାରରେ, କିଛି ହ୍ରଦ ଆକାରରେ, ଆଉ କିଛି ସ୍ତୁତି ଆକାରରେ ଏଠାରେ ଆସିଥିଲେ।
ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ସର୍ଵତୀର୍ଥାନି ଵିଖ୍ଯାତାନି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ପିତୃତର୍ପଣମ୍ ଏଵ ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ଅଲଗା ଅଲଗା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ; ସେଠି ସ୍ନାନ, ଜପ, ହୋମ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ କରାଯାଏ।
ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ପୁଂସାଂ ଭୁକ୍ତିଦଂ ମୁକ୍ତିଭାଜନମ୍ ଏତେଷାଂ ପଠନଂ ଚାପି ସ୍ମରଣଂ ଵା କରୋତି ଯଃ ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁପୁରଂ ଜନଃ
ଏମାନେ ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଭୋଗ ଦେନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ; ଯେ କେହି ଏମାନଙ୍କୁ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁପୁରୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ପ୍ରଵରାସଂଗମୋ ନାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଚୈଵ ମହାନଦୀ ଯତ୍ର ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରୋ ଦେଵଃ ସର୍ଵଲୋକୋପକାରକୃତ୍
ଏଠାରେ ପ୍ରଭାରାସଙ୍ଗମ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାନଦୀ ବହେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ମଙ୍ଗଳକାମନା କରୁଥିବା ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି।
ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ସଂଗମୋ ଽଭୂତ୍ ସୁଦାରୁଣଃ ତେଷାଂ ପରସ୍ପରଂ ଵାପି ପ୍ରୀତିଶ୍ ଚାଭୂନ୍ ମହାମୁନେ
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ, ମହାମୁନି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ସ୍ନେହ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ତେ ଽପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନ୍ତ୍ରଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଦେଵା ଵୈ ଦାନଵା ମିଥଃ ମେରୁପର୍ଵତମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ପରସ୍ପରହିତୈଷିଣଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଦାନବମାନେ, ପରସ୍ପର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକାଠି ଆଲୋଚନା କଲେ।
ଅମୃତେନାମରତ୍ଵଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଉତ୍ପାଦ୍ଯାମୃତମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ପିବାମଃ ସର୍ଵ ଏଵୈତେ ଭଵାମଶ୍ ଚାମରା ଵଯମ୍
ଆମେ ଯଦି ଅମୃତ ଉତ୍ପାଦନ କରିପାରିବା, ତେବେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇବୁ; ଚଳ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ପିଇ ଅମର ହେବା।
ଏକୀଭୂତ୍ଵା ଵଯଂ ଲୋକାନ୍ ପାଲଯାମଃ ସୁଖାନି ଚ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମଃ ସଂଗରଂ ହିତ୍ଵା ସଂଗରୋ ଦୁଃଖକାରଣମ୍
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ସୁଖ ପାଇବା; ଯୁଦ୍ଧକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା, କାରଣ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଛି ଦୁଃଖର କାରଣ।
ପ୍ରୀତ୍ଯା ଚୈଵାର୍ଜିତାନ୍ ଅର୍ଥାନ୍ ଭୋକ୍ଷ୍ଯାମୋ ଗତମତ୍ସରାଃ ଯତଃ ସ୍ନେହେନ ଵୃତ୍ତିର୍ ଯା ସାସ୍ମାକଂ ସୁଖଦା ସଦା
ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ଆମେ ସ୍ନେହରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ସମସ୍ତେ ଉପଭୋଗ କରିବା; କାରଣ ସ୍ନେହରେ ଯେପରି ଚରିତ୍ର ରହେ, ସେହି ସବୁବେଳେ ଆମକୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଵୈପରୀତ୍ଯଂ ତୁ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ନ ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯଂ କଦାଚନ ନ ଚ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରାଜ୍ଯେ ଽପି କୈଵଲ୍ଯେ ଵା ସୁଖଂ ମନାକ୍ ତଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅପି ଵା ଯତ୍ ତୁ ନିର୍ଵୈରତ୍ଵାଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଦ୍ୱେଷ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ କେବେ ମନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱେଷରେ କେବେ ସୁଖ ମିଳେନି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ିଲେ ହିଁ ସୁଖ ମିଳେ।
ଏଵଂ ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରୀତାଃ ସନ୍ତୋ ଦେଵାଶ୍ ଚ ଦାନଵାଃ ଏକୀଭୂତାଶ୍ ଚ ସୁପ୍ରୀତା ଵିମଥ୍ଯ ଵରୁଣାଲଯମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପରସ୍ପର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏକାଠି ହୋଇ ଓ ଭଲ ଭାବରେ ମିଶି, ବରୁଣଙ୍କର ନିବାସକୁ ମଥିଲେ।
ମନ୍ଥାନଂ ମନ୍ଦରଂ କୃତ୍ଵା ରଜ୍ଜୁଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଵାସୁକିମ୍ ଦେଵାଶ୍ ଚ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ମମନ୍ଥୁର୍ ଵରୁଣାଲଯମ୍
ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଥାନ ଓ ବାସୁକିଙ୍କୁ ଦୋରି କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ବରୁଣଙ୍କର ସାଗରକୁ ମଥିଲେ।
ଉତ୍ପନ୍ନଂ ଚ ତତଃ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଅମୃତଂ ସୁରଵଲ୍ଲଭମ୍ ନିଷ୍ପନ୍ନେ ଚାମୃତେ ପୁଣ୍ଯେ ତେ ଚ ପ୍ରୋଚୁଃ ପରସ୍ପରମ୍
ତାହାଠାରୁ ପବିତ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ପବିତ୍ର ଅମୃତ ମିଳିବା ପରେ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ କଥାହେଲେ।
ଯାମଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵମ୍ ଅଧିଷ୍ଠାନଂ କୃତକାର୍ଯାଃ ଶ୍ରମଂ ଗତାଃ ସର୍ଵେ ସମଂ ଚ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ଯଥାଯୋଗ୍ଯଂ ଵିଭଜ୍ଯତାମ୍
ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଯିବା, କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଶ୍ରମ ମିଟିଯାଇଛି; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାଗରେ ସମାନ ଭାବରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଉ।
ଯଦା ସର୍ଵାଗମୋ ଯତ୍ର ଯସ୍ମିଂଲ୍ ଲଗ୍ନେ ଶୁଭାଵହେ ଵିଭଜ୍ଯତାମ୍ ଇଦଂ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଅମୃତଂ ସୁରସତ୍ତମାଃ
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଆସିଯିବେ ଏବଂ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସିବ, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ, ଏହି ପବିତ୍ର ଅମୃତ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଉ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତେ ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ଦୈତ୍ଯଦାନଵରାକ୍ଷସାଃ ଗତେଷୁ ଦୈତ୍ଯସଂଘେଷୁ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ଽନ୍ଵମନ୍ତ୍ରଯନ୍
ଏଭଳି କହି, ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାଲିଗଲେ; ଦୈତ୍ୟମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକାଠି ଆଲୋଚନା କଲେ।
ଗତାସ୍ ତେ ରିପଵୋ ଽସ୍ମାକଂ ଦୈଵଯୋଗାଦ୍ ଅରିଂଦମାଃ ରିପୂଣାମ୍ ଅମୃତଂ ନୈଵ ଦେଯଂ ଭଵତି ସର୍ଵଥା
ଦେବତାମାନେ, ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଆମର ଶତ୍ରୁମାନେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି; ଶତ୍ରୁମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅମୃତ ପାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ବୃହସ୍ପତିସ୍ ତଥେତ୍ଯ୍ ଆହ ପୁନର୍ ଆହ ସୁରାନ୍ ଇଦମ୍
ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, 'ଏହିପରି ହେଉ', ଏବଂ ପୁନି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ନ ଜାନନ୍ତି ଯଥା ପାପା ପିବଧ୍ଵଂ ଚ ତଥାମୃତମ୍ ଅଯମ୍ ଏଵୋଚିତୋ ମନ୍ତ୍ରୋ ଯଚ୍ ଛତ୍ରୂଣାଂ ପରାଭଵଃ
ସେମାନେ ଯେପରି ଅପବିତ୍ରମନ୍ତି, ତାହା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ଅମୃତ ପିଉ। ଏହି ଉପାୟ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ପରାଜୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।