ସରସ୍ଵତୀସଂଗମଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରୋ ଯତ୍ର ଦେଵଃ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ତୁ ତତ୍
ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ସଙ୍ଗମକୁ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧିର ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି; ସେଠି ଆଶା କରିଥିବା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ସାଵିତ୍ରୀ ଚୈଵ ଗାଯତ୍ରୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା ମେଧା ସରସ୍ଵତୀ ଏତାନି ପଞ୍ଚ ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନି ମୁନଯୋ ଵିଦୁଃ
ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା ଓ ସରସ୍ୱତୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ମୁନିମାନେ ପୂନ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣାନ୍ତି।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ପୀତ୍ଵା ତୁ ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵକଲ୍ମଷାତ୍ ସାଵିତ୍ରୀ ଚୈଵ ଗାଯତ୍ରୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା ମେଧା ସରସ୍ଵତୀ
ସେଠି ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପାନ କରିବାରେ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା ଓ ସରସ୍ୱତୀ।
ଏତା ମମ ସୁତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଧର୍ମସଂସ୍ଥାନହେତଵଃ ସର୍ଵାସାମ୍ ଉତ୍ତମାଂ କାଂଚିନ୍ ନିର୍ମମେ ଲୋକସୁନ୍ଦରୀମ୍
ଏମାନେ ମୋର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ରୀମାନେ, ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଏକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲୋକସୁନ୍ଦରୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ ମମାସୀନ୍ ମୁନିସତ୍ତମ ଗୃହ୍ଯମାଣା ମଯା ବାଲା ସା ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଲାଯିତା
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଉଁଠାରେ ତାକୁ ଦେଖି ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା; ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ତାକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲି, ସେ ମୋତେ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଗଲା।
ମୃଗୀଭୂତା ତୁ ସା ବାଲା ମୃଗୋ ଽହମ୍ ଅଭଵଂ ତଦା ମୃଗଵ୍ଯାଧୋ ଽଭଵଚ୍ ଛଂଭୁର୍ ଧର୍ମସଂରକ୍ଷଣାଯ ଚ
ସେ ଯୁବତୀ ଏକ ହରିଣୀ ହେଇଗଲା, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ହରିଣ ହେଲି; ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁ ଏକ ଶିକାରୀ ହେଲେ।
ତା ମଦ୍ଭୀତାଃ ପଞ୍ଚ ସୁତା ଗଙ୍ଗାମ୍ ଈଯୁର୍ ମହାନଦୀମ୍ ତତୋ ମହେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରାଯାଦ୍ ଧର୍ମସଂରକ୍ଷଣାଯ ସଃ
ମୋର ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ରୀମାନେ ଭୟରେ ମହା ନଦୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ; ତାପରେ ମହେଶ୍ୱର ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ।
ଧନୁର୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ସଶରମ୍ ଈଶୋ ଽପି ମୃଗରୂପିଣମ୍ ମାମ୍ ଉଵାଚ ଵଧିଷ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ମୃଗଵ୍ଯାଧସ୍ ତଦା ହରଃ
ଏଶ୍ୱର ଧନୁ ଓ ଶର ନେଇ, ହରିଣ ରୂପରେ ଥିବା ମୋତେ କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି,' ଏହିପରି ହର ଶିକାରୀ ଭାବରେ କହିଲେ।
ତତ୍କର୍ମଣୋ ନିଵୃତ୍ତୋ ଽହଂ ପ୍ରାଦାଂ କନ୍ଯାଂ ଵିଵସ୍ଵତେ ସାଵିତ୍ର୍ଯାଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚ ସୁତା ନଦୀରୂପେଣ ସଂଗତାଃ
ମୁଁ ସେ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ହେଇ, କନ୍ୟାକୁ ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲି; ସାବିତ୍ରୀ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ରୀ ନଦୀର ରୂପରେ ଏକଠା ହେଲେ।
ତା ଆଗତାଃ ପୁନଶ୍ ଚାପି ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲୋକଂ ମମାନ୍ତିକମ୍ ଯତ୍ର ତାଃ ସଂଗତା ଦେଵ୍ଯା ପଞ୍ଚ ତୀର୍ଥାନି ନାରଦ
ସେମାନେ ପୁଣି ମୋର ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀମାନେ ଏକଠା ହେଲେ, ନାରଦ, ସେଠି ପାଞ୍ଚଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ସଂଗତାନି ଚ ପୁଣ୍ଯାନି ପଞ୍ଚ ନଦ୍ଯଃ ସରସ୍ଵତୀ ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ତଥା ଦାନଂ ଯତ୍ କିଂଚିତ୍ କୁରୁତେ ନରଃ
ସରସ୍ୱତୀ ସହିତ ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀ ପବିତ୍ର; ଏଠାରେ ଯେଉଁ କଣସି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରାଯାଏ,
ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ତତ୍ ସ୍ଯାନ୍ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯାନ୍ ମୁକ୍ତିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ତତ୍ରାଭଵନ୍ ମୃଗଵ୍ଯାଧଂ ତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵାର୍ଥଦଂ ନୃଣାମ୍ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷଫଲଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ସେଠି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭାବରେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏଠି ଥିଲା ମୃଗଶିକାରୀ ତୀର୍ଥ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଫଳ ଦେଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ।
ଶମୀତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵପାପୋପଶାନ୍ତିଦମ୍ ତସ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଯତ୍ନେନ ନାରଦ
ଏହାକୁ ଶମୀତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ତାହାର କଥା ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ଆସୀତ୍ ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋ ନାମ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଜଯତାଂ ଵରଃ ଗୌତମ୍ଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତୀରେ ଦୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରେ ପୁରୋଧସା
ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ବିଜୟୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ; ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରେ ସେ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ସହ ଦୀକ୍ଷା ନେଇଥିଲେ।
ହଯମେଧ ଉପକ୍ରାନ୍ତେ ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ ଋଷିଭିର୍ ଵୃତେ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମହାବାହୋର୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ ତୁ ପୁରୋହିତଃ
ଘୋଡା ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଋତ୍ବିଜ ଓ ଋଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସେ ମହାବାହୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ବଶିଷ୍ଠ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ।
ତଦ୍ଯଜ୍ଞଵାଟମ୍ ଅଗମଦ୍ ଦାନଵୋ ଽଥ ହିରଣ୍ଯକଃ ତଂ ଦାନଵମ୍ ଅଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦେଵାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ଏହି ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ହିରଣ୍ୟକ ନାମକ ଦାନବ ଆସିଲା; ଦେବମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସେ ଦାନବକୁ ଦେଖି,
ଭୀତାଃ କେଚିଦ୍ ଦିଵଂ ଜଗ୍ମୁର୍ ହଵ୍ଯଵାଟ୍ ଶମିମ୍ ଆଵିଶତ୍ ଅଶ୍ଵତ୍ଥଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅଗମଦ୍ ଭାନୁର୍ ଅର୍କଂ ଵଟଂ ଶିଵଃ
କିଛି ଭୟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ହବ୍ୟବାଟ ଶମୀ ଗଛରେ ଲୁଚିଗଲା; ବିଷ୍ଣୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥା ଗଛରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍କ ଗଛରେ, ଶିବ ବଟ ଗଛରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସୋମଃ ପଲାଶମ୍ ଅଗମଦ୍ ଗଙ୍ଗାମ୍ଭୋ ହଵ୍ଯଵାହନଃ ଅଶ୍ଵିନୌ ତୁ ହଯଂ ଗୃହ୍ଯ ଵାଯସୋ ଽଭୂଦ୍ ଯମଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସୋମ ପଳାଶ ଗଛରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ହବ୍ୟବାହନ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଲୁଚିଗଲା; ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତା ଘୋଡାକୁ ନେଇ ବାୟୁ ହେଲେ, ଏବଂ ଯମ ନିଜେ କାକ ହେଇଗଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ତତ୍ର ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ଋଷିଃ ଯଷ୍ଟିମ୍ ଆଦାଯ ଦୈତେଯାନ୍ ନ୍ଯଵାରଯଦ୍ ଅଥାଜ୍ଞଯା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଭୁ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ତାଙ୍କର ଛଡ଼ ନେଇ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଆଜ୍ଞାରେ ରୋକିଦେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ପୁନର୍ ଏଵ ଯଜ୍ଞୋ ଦୈତ୍ଯୋ ଗତଃ ସ୍ଵେନ ବଲେନ ଯୁକ୍ତଃ ଇମାନି ତୀର୍ଥାନି ତତଃ ଶୁଭାନି ଦଶାଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଫଲାନି ଦଦ୍ଯୁଃ
ତାପରେ ପୁନି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୈତ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ହରିଯାଇଲେ। ଏହା ପରେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ପ୍ରଥମଂ ତୁ ଶମୀତୀର୍ଥଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଵିଦୁଃ ଆର୍କଂ ଶୈଵଂ ଚ ସୌମ୍ଯଂ ଚ ଵାସିଷ୍ଠଂ ସର୍ଵକାମଦମ୍
ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ଶମୀ ତୀର୍ଥ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ବୈଷ୍ଣବ। ତାପରେ ଆର୍କ, ଶିବ, ସୌମ୍ୟ ଓ ବସିଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ଦେଵାଶ୍ ଚ ଋଷଯଃ ସର୍ଵେ ନିଵୃତ୍ତେ ମଖଵିସ୍ତରେ ତୁଷ୍ଟାଃ ପ୍ରୋଚୁର୍ ଵସିଷ୍ଠଂ ତଂ ଯଜମାନଂ ପ୍ରିଯଵ୍ରତମ୍
ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତାଂଶ୍ ଚ ଵୃକ୍ଷାଂସ୍ ତାଂ ଚ ଗଙ୍ଗାଂ ମୁଦା ଯୁକ୍ତାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ହଯମେଧସ୍ଯ ନିଷ୍ପତ୍ତ୍ଯୈ ଏତେ ଯାତା ଇତସ୍ ତତଃ
ସେଇ ବୃକ୍ଷମାନେ ଓ ଗଙ୍ଗା, ଆନନ୍ଦରେ ପୁନିପୁନି ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ।
ହଯମେଧଫଲଂ ଦଦ୍ଯୁସ୍ ତୀର୍ଥାନୀତ୍ଯ୍ ଅଵଦନ୍ ସୁରାଃ ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ନାନେନ ଦାନେନ ତେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ନାରଦ ହଯମେଧଫଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନ ମୃଷା ଵଚଃ
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତେଣୁ, ନାରଦ, ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ ଦେଇଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପବିତ୍ର ଫଳ ମିଳେ—ଏହି କଥା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଶୁନଃଶେପଂ ଚ ରୋହିତମ୍ ଵାରୁଣଂ ବ୍ରାହ୍ମମ୍ ଆଗ୍ନେଯମ୍ ଐନ୍ଦ୍ରମ୍ ଐନ୍ଦଵମ୍ ଐଶ୍ଵରମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ହରିଚନ୍ଦ୍ର, ଶୁନଃଶେପ, ରୋହିତ, ବାରୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମ, ଆଗ୍ନେୟ, ଏନ୍ଦ୍ର, ଏନ୍ଦବ, ଏଶ୍ୱର—
ମୈତ୍ରଂ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଚୈଵ ଯାମ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ଵିନମ୍ ଔଶନମ୍ ଏତେଷାଂ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥାନାଂ ନାମଧେଯଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ
ମୈତ୍ର, ବୈଷ୍ଣବ, ଯାମ୍ୟ, ଆଶ୍ୱିନ, ଔଶନ—ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ନାମ ମୋଠୁ ଶୁଣ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଇତି ତ୍ଵ୍ ଆସୀଦ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁପ୍ରଭଵୋ ନୃପଃ ତସ୍ଯ ଗୃହେ ମୁନୀ ପ୍ରାପ୍ତୌ ନାରଦଃ ପର୍ଵତସ୍ ତଥା କୃତ୍ଵାତିଥ୍ଯଂ ତଯୋଃ ସମ୍ଯଗ୍ ଘରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଋଷୀ
ହରିଚନ୍ଦ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଘରେ ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ ଋଷି ଆସିଲେ। ସମ୍ମାନ ଦେଇ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରିବା ପରେ, ହରିଚନ୍ଦ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ଲୋକଃ କିଂ ପୁତ୍ରେଣ ଭଵିଷ୍ଯତି ଜ୍ଞାନୀ ଵାପ୍ଯ୍ ଅଥଵାଜ୍ଞାନୀ ଉତ୍ତମୋ ମଧ୍ଯମୋ ଽଥଵା ଏତଂ ମେ ସଂଶଯଂ ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରୂତାମ୍ ଋଷିଵରାଵ୍ ଉଭୌ
ଲୋକେ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି; ପୁତ୍ର ହେଲେ କଣ ହେବ? ସେ ଜ୍ଞାନୀ ହେବେ କି ଅଜ୍ଞାନୀ, ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି? ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ସଦା ରହିଛି, ମହାନ ଋଷିମାନେ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ତାଵ୍ ଊଚତୁର୍ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ପର୍ଵତୋ ନାରଦସ୍ ତଥା
ପର୍ବତ ଓ ନାରଦ ହରିଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଏକଧା ଦଶଧା ରାଜଞ୍ ଶତଧା ଚ ସହସ୍ରଧା ଉତ୍ତରଂ ଵିଦ୍ଯତେ ସମ୍ଯକ୍ ତଥାପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଉଦୀର୍ଯତେ
ରାଜା, ଏହା ଏକ ଭାବରେ, ଦଶ ଭାବରେ, ଶତ ଭାବରେ, ହଜାର ଭାବରେ ମିଳେ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହିପରି କଥା କହାଯାଇଛି।