ତାଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀଂ ନୃପଗୃହଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସରସ୍ଵତୀମ୍ ସରସ୍ଵନ୍ତଂ ତତୋ ଲକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାତ୍ଵାନ୍ଯେଷୁ ତଥା କୃତମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମା, ସରସ୍ୱତୀ ସଦା ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଏହିପରି ହେବାରୁ ସରସ୍ୱାନ୍ତ ନାମରେ ସେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯୈ ଦଦାଵ୍ ଅହଂ ଶାପଂ ଭୂଯା ଇତି ମହାନଦୀ ମଚ୍ଛାପଭୀତା ଵାଗୀଶା ପ୍ରାଗାଦ୍ ଦେଵୀଂ ଚ ଗୌତମୀମ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲି— 'ପୁଣି ଏକ ମହାନଦୀ ହେଉ।' ମୋର ଶାପକୁ ଭୟ କରି, ବାଣୀର ଦେବୀ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଯାଇ ଗୌତମୀ ହେଲେ।
କମଣ୍ଡଲୁଭଵାଂ ପୂତାଂ ମାତରଂ ଲୋକପାଵନୀମ୍ ତାପତ୍ରଯୋପଶମନୀମ୍ ଐହିକାମୁଷ୍ମିକପ୍ରଦାମ୍
କମଣ୍ଡଳୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ମା, ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଫଳ ଦେଇଥିବା।
ସା ଗତ୍ଵା ଗୌତମୀଂ ଦେଵୀଂ ପ୍ରାହ ମଚ୍ଛାପମ୍ ଆଦିତଃ ଗଙ୍ଗାପି ମାମ୍ ଉଵାଚେଦଂ ଵିଶାପାଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ସେ ଗୌତମୀ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଆରମ୍ଭରୁ ମୋର ଶାପ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ମତେ କହିଲେ— 'ତୁମେ ଏହି ଶାପ ଦୂର କର।'
ନ ଯୁକ୍ତଂ ଯତ୍ ସରସ୍ଵତ୍ଯାଃ ଶାପଂ ତ୍ଵଂ ଦତ୍ତଵାନ୍ ଅସି ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଏଷ ସ୍ଵଭାଵୋ ଵୈ ପୁଂସ୍କାମା ଯୋଷିତୋ ଯତଃ
'ତୁମେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଛ, ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ମହିଳାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ସ୍ତ୍ରୀମାନେର ସ୍ୱଭାବ।'
ସ୍ଵଭାଵଚପଲା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯୋଷିତଃ ସକଲା ଅପି ତ୍ଵଂ କଥଂ ତୁ ନ ଜାନୀଷେ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟାମ୍ବୁଜାସନ
'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ମହିଳା ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ୱଭାବର। ହେ କମଳାସନ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏହି କଥା କିପରି ଜାଣିନାହ?
ଵିଡମ୍ବଯତି କଂ ଵା ନ କାମୋ ଵାପି ସ୍ଵଭାଵତଃ ତତୋ ଵିଶାପମ୍ ଅଵଦଂ ଦୃଶ୍ଯାପି ସ୍ଯାତ୍ ସରସ୍ଵତୀ
'କାହାକୁ ନ ଭ୍ରମିତ କରେ ଇଚ୍ଛା, ଯାହା ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଏହିପରି ଦେଖି, ମୁଁ କହିଲି— "ସରସ୍ୱତୀ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ।"'
ତସ୍ମାଚ୍ ଛାପାନ୍ ନଦୀ ମର୍ତ୍ଯେ ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ ଯତ୍ରୈଷା ସଂଗତା ଦେଵୀ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଶାପଵିହ୍ଵଲା
ଏହିପରି ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ସରସ୍ୱତୀ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, କେବେ ନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦେବୀ ଶାପରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାରେ ମିଶିଯାନ୍ତି—
ତତ୍ର ପ୍ରାଯାନ୍ ନୃପଵରୋ ଧାର୍ମିକଃ ସ ପୁରୂରଵାଃ ତପସ୍ ତପ୍ତ୍ଵା ସମାରାଧ୍ଯ ଦେଵଂ ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରଂ ହରମ୍
ସେଠାକୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ପୁରୂରବା ଗଲେ, ତପସ୍ୟା କଲେ ଓ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ହରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
ସର୍ଵାନ୍ କାମାନ୍ ଅଥାଵାପ ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ ଚ ପ୍ରସାଦତଃ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ପୁରୂରଵସମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଗଙ୍ଗାଙ୍କର କୃପାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ପୁରୂରବସ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।
ସରସ୍ଵତୀସଂଗମଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରୋ ଯତ୍ର ଦେଵଃ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ତୁ ତତ୍
ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ସଙ୍ଗମକୁ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧିର ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି; ସେଠି ଆଶା କରିଥିବା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ସାଵିତ୍ରୀ ଚୈଵ ଗାଯତ୍ରୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା ମେଧା ସରସ୍ଵତୀ ଏତାନି ପଞ୍ଚ ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନି ମୁନଯୋ ଵିଦୁଃ
ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା ଓ ସରସ୍ୱତୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ମୁନିମାନେ ପୂନ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣାନ୍ତି।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ପୀତ୍ଵା ତୁ ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵକଲ୍ମଷାତ୍ ସାଵିତ୍ରୀ ଚୈଵ ଗାଯତ୍ରୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା ମେଧା ସରସ୍ଵତୀ
ସେଠି ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପାନ କରିବାରେ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା ଓ ସରସ୍ୱତୀ।
ଏତା ମମ ସୁତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଧର୍ମସଂସ୍ଥାନହେତଵଃ ସର୍ଵାସାମ୍ ଉତ୍ତମାଂ କାଂଚିନ୍ ନିର୍ମମେ ଲୋକସୁନ୍ଦରୀମ୍
ଏମାନେ ମୋର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ରୀମାନେ, ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଏକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲୋକସୁନ୍ଦରୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ ମମାସୀନ୍ ମୁନିସତ୍ତମ ଗୃହ୍ଯମାଣା ମଯା ବାଲା ସା ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଲାଯିତା
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଉଁଠାରେ ତାକୁ ଦେଖି ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା; ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ତାକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲି, ସେ ମୋତେ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଗଲା।
ମୃଗୀଭୂତା ତୁ ସା ବାଲା ମୃଗୋ ଽହମ୍ ଅଭଵଂ ତଦା ମୃଗଵ୍ଯାଧୋ ଽଭଵଚ୍ ଛଂଭୁର୍ ଧର୍ମସଂରକ୍ଷଣାଯ ଚ
ସେ ଯୁବତୀ ଏକ ହରିଣୀ ହେଇଗଲା, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ହରିଣ ହେଲି; ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁ ଏକ ଶିକାରୀ ହେଲେ।
ତା ମଦ୍ଭୀତାଃ ପଞ୍ଚ ସୁତା ଗଙ୍ଗାମ୍ ଈଯୁର୍ ମହାନଦୀମ୍ ତତୋ ମହେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରାଯାଦ୍ ଧର୍ମସଂରକ୍ଷଣାଯ ସଃ
ମୋର ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ରୀମାନେ ଭୟରେ ମହା ନଦୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ; ତାପରେ ମହେଶ୍ୱର ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ।
ଧନୁର୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ସଶରମ୍ ଈଶୋ ଽପି ମୃଗରୂପିଣମ୍ ମାମ୍ ଉଵାଚ ଵଧିଷ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ମୃଗଵ୍ଯାଧସ୍ ତଦା ହରଃ
ଏଶ୍ୱର ଧନୁ ଓ ଶର ନେଇ, ହରିଣ ରୂପରେ ଥିବା ମୋତେ କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି,' ଏହିପରି ହର ଶିକାରୀ ଭାବରେ କହିଲେ।
ତତ୍କର୍ମଣୋ ନିଵୃତ୍ତୋ ଽହଂ ପ୍ରାଦାଂ କନ୍ଯାଂ ଵିଵସ୍ଵତେ ସାଵିତ୍ର୍ଯାଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚ ସୁତା ନଦୀରୂପେଣ ସଂଗତାଃ
ମୁଁ ସେ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ହେଇ, କନ୍ୟାକୁ ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲି; ସାବିତ୍ରୀ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ରୀ ନଦୀର ରୂପରେ ଏକଠା ହେଲେ।
ତା ଆଗତାଃ ପୁନଶ୍ ଚାପି ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲୋକଂ ମମାନ୍ତିକମ୍ ଯତ୍ର ତାଃ ସଂଗତା ଦେଵ୍ଯା ପଞ୍ଚ ତୀର୍ଥାନି ନାରଦ
ସେମାନେ ପୁଣି ମୋର ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀମାନେ ଏକଠା ହେଲେ, ନାରଦ, ସେଠି ପାଞ୍ଚଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ସଂଗତାନି ଚ ପୁଣ୍ଯାନି ପଞ୍ଚ ନଦ୍ଯଃ ସରସ୍ଵତୀ ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ତଥା ଦାନଂ ଯତ୍ କିଂଚିତ୍ କୁରୁତେ ନରଃ
ସରସ୍ୱତୀ ସହିତ ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀ ପବିତ୍ର; ଏଠାରେ ଯେଉଁ କଣସି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରାଯାଏ,
ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ତତ୍ ସ୍ଯାନ୍ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯାନ୍ ମୁକ୍ତିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ତତ୍ରାଭଵନ୍ ମୃଗଵ୍ଯାଧଂ ତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵାର୍ଥଦଂ ନୃଣାମ୍ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷଫଲଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ସେଠି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭାବରେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏଠି ଥିଲା ମୃଗଶିକାରୀ ତୀର୍ଥ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଫଳ ଦେଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ।
ଶମୀତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵପାପୋପଶାନ୍ତିଦମ୍ ତସ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଯତ୍ନେନ ନାରଦ
ଏହାକୁ ଶମୀତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ତାହାର କଥା ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ଆସୀତ୍ ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋ ନାମ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଜଯତାଂ ଵରଃ ଗୌତମ୍ଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତୀରେ ଦୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରେ ପୁରୋଧସା
ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ବିଜୟୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ; ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରେ ସେ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ସହ ଦୀକ୍ଷା ନେଇଥିଲେ।
ହଯମେଧ ଉପକ୍ରାନ୍ତେ ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ ଋଷିଭିର୍ ଵୃତେ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମହାବାହୋର୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ ତୁ ପୁରୋହିତଃ
ଘୋଡା ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଋତ୍ବିଜ ଓ ଋଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସେ ମହାବାହୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ବଶିଷ୍ଠ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ।
ତଦ୍ଯଜ୍ଞଵାଟମ୍ ଅଗମଦ୍ ଦାନଵୋ ଽଥ ହିରଣ୍ଯକଃ ତଂ ଦାନଵମ୍ ଅଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦେଵାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ଏହି ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ହିରଣ୍ୟକ ନାମକ ଦାନବ ଆସିଲା; ଦେବମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସେ ଦାନବକୁ ଦେଖି,
ଭୀତାଃ କେଚିଦ୍ ଦିଵଂ ଜଗ୍ମୁର୍ ହଵ୍ଯଵାଟ୍ ଶମିମ୍ ଆଵିଶତ୍ ଅଶ୍ଵତ୍ଥଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅଗମଦ୍ ଭାନୁର୍ ଅର୍କଂ ଵଟଂ ଶିଵଃ
କିଛି ଭୟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ହବ୍ୟବାଟ ଶମୀ ଗଛରେ ଲୁଚିଗଲା; ବିଷ୍ଣୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥା ଗଛରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍କ ଗଛରେ, ଶିବ ବଟ ଗଛରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସୋମଃ ପଲାଶମ୍ ଅଗମଦ୍ ଗଙ୍ଗାମ୍ଭୋ ହଵ୍ଯଵାହନଃ ଅଶ୍ଵିନୌ ତୁ ହଯଂ ଗୃହ୍ଯ ଵାଯସୋ ଽଭୂଦ୍ ଯମଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସୋମ ପଳାଶ ଗଛରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ହବ୍ୟବାହନ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଲୁଚିଗଲା; ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତା ଘୋଡାକୁ ନେଇ ବାୟୁ ହେଲେ, ଏବଂ ଯମ ନିଜେ କାକ ହେଇଗଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ତତ୍ର ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ଋଷିଃ ଯଷ୍ଟିମ୍ ଆଦାଯ ଦୈତେଯାନ୍ ନ୍ଯଵାରଯଦ୍ ଅଥାଜ୍ଞଯା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଭୁ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ତାଙ୍କର ଛଡ଼ ନେଇ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଆଜ୍ଞାରେ ରୋକିଦେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ପୁନର୍ ଏଵ ଯଜ୍ଞୋ ଦୈତ୍ଯୋ ଗତଃ ସ୍ଵେନ ବଲେନ ଯୁକ୍ତଃ ଇମାନି ତୀର୍ଥାନି ତତଃ ଶୁଭାନି ଦଶାଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଫଲାନି ଦଦ୍ଯୁଃ
ତାପରେ ପୁନି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୈତ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ହରିଯାଇଲେ। ଏହା ପରେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।