ସତ୍ତ୍ଵାଦିଯୋଗସ୍ ତ୍ରିଵିଧୋ ଽପି ଯସ୍ଯ ଶକ୍ରାଦିଭିର୍ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅଶକ୍ଯ ଏଵ ଵିଚିତ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ପରିଚିନ୍ତ୍ଯ ସୋମଂ ସୁଖୀ ସଦା ଦାନପରୋ ଵରେଣ୍ଯଃ
ତୁମରେ ଯେଉଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣର ଯୋଗ ଅଛି, ତାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବି ଖୋଲାସା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତୁମର ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର ବିଚାର କଲେ, ତୁମେ ସଦା ଖୁସି, ଦାନଶୀଳ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସୋମ ଭଳି।
ଇତ୍ଯାଦିସ୍ତୁତିଭିର୍ ଦେଵଃ ସ୍ତୁତୋ ଗୌରୀପତିଃ ଶିଵଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ହ୍ଯ୍ ଅଦଦାଚ୍ ଛଂଭୁଃ କଶ୍ଯପାଯ ଵରାନ୍ ବହୂନ୍
ଏପରି ଅନେକ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଗୌରୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଲା; ଶମ୍ଭୁ ଖୁସି ହୋଇ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଅନେକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ଭାର୍ଯାର୍ଥିନଂ ତୁ ତଂ ପ୍ରାହ ସ୍ଯାତାଂ ଭାର୍ଯେ ଉଭେ ତୁ ତେ ନଦୀସ୍ଵରୂପେ ପତ୍ନ୍ଯୌ ଯେ ଗଙ୍ଗାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସରିଦ୍ଵରାମ୍
ଭାର୍ଯ୍ୟା ଚାହୁଁଥିବା ସେଠିକୁ ଶିବ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ଦୁଇଜଣୀ ଗଙ୍ଗା, ସରିଦ୍ବରାରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନଦୀର ରୂପରେ ତୁମର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେବେ।'
ତତ୍ସଂଗମନମାତ୍ରେଣ ତାଭ୍ଯାଂ ଭୂଯାତ୍ ସ୍ଵକଂ ଵପୁଃ ତେ ଗର୍ଭିଣ୍ଯୌ ପୁନର୍ ଜାତେ ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ ଚ ପ୍ରସାଦତଃ
ମାତ୍ର ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ, ତୁମର ନିଜ ଦେହ ପୁନି ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ; ଗଙ୍ଗାଙ୍କ କୃପାରେ ସେମାନେ ପୁନି ଗର୍ଭବତୀ ହେବେ।
ତତଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ପ୍ରୀତୋ ଭାର୍ଯେ ପ୍ରାପ୍ଯ ମହାମନାଃ ଆହ୍ଵଯାମ୍ ଆସ ତାନ୍ ଵିପ୍ରାନ୍ ଗୌତମୀତୀରମ୍ ଆଶ୍ରିତାନ୍
ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ଖୁସି ହୋଇ, ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ପାଇ, ଗୌତମୀ ତୀରେ ବସୁଥିବା ସେଉଁଠି ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ସୀମନ୍ତୋନ୍ନଯନଂ ଚକ୍ରେ ତାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରୀତଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ପ୍ରଜାପତି ଖୁସି ହୋଇ, ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ କରିଲେ, ଏବଂ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଭୁକ୍ତଵତ୍ସ୍ଵ୍ ଅଥ ଵିପ୍ରେଷୁ କଶ୍ଯପସ୍ଯାଥ ମନ୍ଦିରେ ଭର୍ତୃସମୀପୋପଵିଷ୍ଟା କଦ୍ରୂର୍ ଵିପ୍ରାନ୍ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିଥିବା ପରେ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ଘରେ, କଦ୍ରୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ପାଖରେ ବସି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତତଃ କଦ୍ରୂର୍ ଋଷୀନ୍ ଅକ୍ଷ୍ଣା ପ୍ରାହସତ୍ ତେ ଚ ଚୁକ୍ଷୁଭୁଃ ଯେନାକ୍ଷ୍ଣା ହସିତା ପାପେ ଭଜ୍ଯତାଂ ତେ ଽକ୍ଷି ପାପଵତ୍
ତାପରେ କଦ୍ରୁ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ହସିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ବିଚଳିତ ହେଲେ; 'ପାପିନୀ, ତୁମେ ଯେ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ହସିଲ, ତେଣୁ ତୁମର ଆଖି ପାପିଙ୍କ ଭଳି ଦୁଃଖ ପାଉ।'
କାଣାଭଵତ୍ ତତଃ କଦ୍ରୂଃ ସର୍ପମାତେତି ଯୋଚ୍ଯତେ ତତଃ ପ୍ରସାଦଯାମ୍ ଆସ କଶ୍ଯପୋ ଭଗଵାନ୍ ଋଷୀନ୍
ତାପରେ କଦ୍ରୁ କାଣି ହେଲେ; ଏହିଠାରୁ ସେ ସର୍ପମାତା ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି। ପରେ, ଭଗବାନ କଶ୍ୟପ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ ତେ ପ୍ରୋଚୁର୍ ଗୌତମୀ ସରିତାଂ ଵରା ଅପରାଧସହସ୍ରେଭ୍ଯୋ ରକ୍ଷିଷ୍ଯତି ଚ ସେଵନାତ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ, 'ଗୌତମୀ ନଦୀର ସେବନ କଲେ, ସେ ହଜାର ହଜାର ଅପରାଧରୁ ରକ୍ଷିତ ହେବ।'
ଭାର୍ଯାନ୍ଵିତସ୍ ତଥା ଚକ୍ରେ କଶ୍ଯପୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥମ୍ ଉଭଯୋଃ ସଂଗମଂ ଵିଦୁଃ ସର୍ଵପାପପ୍ରଶମନଂ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦମ୍
ଏପରି ଭାବେ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ସହିତ କଶ୍ୟପ ମୁନି ଯଥାଯଥା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଉଭୟଙ୍କ ସଙ୍ଗମ ବୋଲି ପରିଚିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଓ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ପୁରୂରଵସମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ତୀର୍ଥଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଏଵ ପାପାନାଂ ନାଶନଂ କିଂ ତୁ ଦର୍ଶନାତ୍
ପୁରୂରବାସ୍ ନାମକ ତୀର୍ଥକୁ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଜାଣନ୍ତି; କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଦର୍ଶନ କଲେ ତ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ।
ପୁରୂରଵା ବ୍ରହ୍ମସଦଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ତତ୍ର ସରସ୍ଵତୀମ୍ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଦେଵନଦୀଂ ହସନ୍ତୀଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽନ୍ତିକେ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୂପସଂପନ୍ନାମ୍ ଉର୍ଵଶୀଂ ପ୍ରାହ ଭୂପତିଃ
ପୁରୂରବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ସଂଯୋଗରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ, ଯିଏ ଦେବନଦୀ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ହସୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଅତି ରୂପଶୀଳୀ ଥିଲେ। ରାଜା ପୁରୂରବା ଏହା ଦେଖି ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କେଯଂ ରୂପଵତୀ ସାଧ୍ଵୀ ସ୍ଥିତେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽନ୍ତିକେ ସର୍ଵାସାମ୍ ଉତ୍ତମା ଯୋଷିଦ୍ ଦୀପଯନ୍ତୀ ସଭାମ୍ ଇମାମ୍
ଏହି ସୁନ୍ଦର ଓ ଶିଳ୍ବତୀ ଜଣେ ମହିଳା କିଏ? ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଆ ଭାବେ ଦଉଁଡ଼ିଛନ୍ତି। ସେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମହିଳାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏହି ସଭାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଛନ୍ତି।
ଉର୍ଵଶୀ ପ୍ରାହ ରାଜାନମ୍ ଇଯଂ ଦେଵନଦୀ ଶୁଭା ସରସ୍ଵତୀ ବ୍ରହ୍ମସୁତା ନିତ୍ଯମ୍ ଏତି ଚ ଯାତି ଚ ତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵିସ୍ମିତୋ ରାଜା ଆନଯେମାଂ ମମାନ୍ତିକମ୍
ଉର୍ବଶୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଏହି ଶୁଭ ଦେବନଦୀ ହେଉଛନ୍ତି ସରସ୍ୱତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କନ୍ୟା। ସେ ସଦା ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି।' ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ି, କହିଲେ— 'ତାଙ୍କୁ ମୋ ନିକଟକୁ ଆଣ।'
ଉର୍ଵଶୀ ପୁନର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆହ ରାଜାନଂ ଭୂରିଦକ୍ଷିଣମ୍
ଉର୍ବଶୀ ପୁଣିଥରେ ଦାନଶୀଳ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆନୀଯତେ ମହାରାଜ ତସ୍ଯାଃ ସର୍ଵଂ ନିଵେଦ୍ଯ ଚ
'ମହାରାଜ, ସେ ଆଣାଯିବେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ କୁହାଯିବ।'
ତତସ୍ ତାଂ ପ୍ରାହିଣୋତ୍ ତତ୍ର ରାଜା ପ୍ରୀତ୍ଯା ତଦୋର୍ଵଶୀମ୍ ସା ଗତ୍ଵା ରାଜଵଚନଂ ନ୍ଯଵେଦଯଦ୍ ଅଥୋର୍ଵଶୀ
ତାପରେ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ପଠାଇଲେ। ଉର୍ବଶୀ ଯାଇ ରାଜାଙ୍କର କଥା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ କୁହିଲେ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯ୍ ଅପି ତନ୍ ମେନେ ଉର୍ଵଶ୍ଯା ଯନ୍ ନିଵେଦିତମ୍ ସା ତଥେତି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ପ୍ରାଯାଦ୍ ଯତ୍ର ପୁରୂରଵାଃ
ଉର୍ବଶୀ ଯାହା କହିଲେ, ସରସ୍ୱତୀ ତାହା ମନେ କଲେ ଓ 'ଏହିପରି ହେବ' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରି, ସେଠାରୁ ପୁରୂରବାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯାସ୍ ତତସ୍ ତୀରେ ସ ରେମେ ବହୁଲାଃ ସମାଃ ସରସ୍ଵାନ୍ ଅଭଵତ୍ ପୁତ୍ରୋ ଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ବୃହଦ୍ରଥଃ
ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର କୂଳରେ ପୁରୂରବା ବହୁ ବର୍ଷ ରହିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ସରସ୍ୱାନ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ବୃହଦ୍ରଥ।
ତାଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀଂ ନୃପଗୃହଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସରସ୍ଵତୀମ୍ ସରସ୍ଵନ୍ତଂ ତତୋ ଲକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାତ୍ଵାନ୍ଯେଷୁ ତଥା କୃତମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମା, ସରସ୍ୱତୀ ସଦା ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଏହିପରି ହେବାରୁ ସରସ୍ୱାନ୍ତ ନାମରେ ସେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯୈ ଦଦାଵ୍ ଅହଂ ଶାପଂ ଭୂଯା ଇତି ମହାନଦୀ ମଚ୍ଛାପଭୀତା ଵାଗୀଶା ପ୍ରାଗାଦ୍ ଦେଵୀଂ ଚ ଗୌତମୀମ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲି— 'ପୁଣି ଏକ ମହାନଦୀ ହେଉ।' ମୋର ଶାପକୁ ଭୟ କରି, ବାଣୀର ଦେବୀ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଯାଇ ଗୌତମୀ ହେଲେ।
କମଣ୍ଡଲୁଭଵାଂ ପୂତାଂ ମାତରଂ ଲୋକପାଵନୀମ୍ ତାପତ୍ରଯୋପଶମନୀମ୍ ଐହିକାମୁଷ୍ମିକପ୍ରଦାମ୍
କମଣ୍ଡଳୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ମା, ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଫଳ ଦେଇଥିବା।
ସା ଗତ୍ଵା ଗୌତମୀଂ ଦେଵୀଂ ପ୍ରାହ ମଚ୍ଛାପମ୍ ଆଦିତଃ ଗଙ୍ଗାପି ମାମ୍ ଉଵାଚେଦଂ ଵିଶାପାଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ସେ ଗୌତମୀ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଆରମ୍ଭରୁ ମୋର ଶାପ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ମତେ କହିଲେ— 'ତୁମେ ଏହି ଶାପ ଦୂର କର।'
ନ ଯୁକ୍ତଂ ଯତ୍ ସରସ୍ଵତ୍ଯାଃ ଶାପଂ ତ୍ଵଂ ଦତ୍ତଵାନ୍ ଅସି ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଏଷ ସ୍ଵଭାଵୋ ଵୈ ପୁଂସ୍କାମା ଯୋଷିତୋ ଯତଃ
'ତୁମେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଛ, ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ମହିଳାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ସ୍ତ୍ରୀମାନେର ସ୍ୱଭାବ।'
ସ୍ଵଭାଵଚପଲା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯୋଷିତଃ ସକଲା ଅପି ତ୍ଵଂ କଥଂ ତୁ ନ ଜାନୀଷେ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟାମ୍ବୁଜାସନ
'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ମହିଳା ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ୱଭାବର। ହେ କମଳାସନ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏହି କଥା କିପରି ଜାଣିନାହ?
ଵିଡମ୍ବଯତି କଂ ଵା ନ କାମୋ ଵାପି ସ୍ଵଭାଵତଃ ତତୋ ଵିଶାପମ୍ ଅଵଦଂ ଦୃଶ୍ଯାପି ସ୍ଯାତ୍ ସରସ୍ଵତୀ
'କାହାକୁ ନ ଭ୍ରମିତ କରେ ଇଚ୍ଛା, ଯାହା ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଏହିପରି ଦେଖି, ମୁଁ କହିଲି— "ସରସ୍ୱତୀ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ।"'
ତସ୍ମାଚ୍ ଛାପାନ୍ ନଦୀ ମର୍ତ୍ଯେ ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ ଯତ୍ରୈଷା ସଂଗତା ଦେଵୀ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଶାପଵିହ୍ଵଲା
ଏହିପରି ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ସରସ୍ୱତୀ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, କେବେ ନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦେବୀ ଶାପରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାରେ ମିଶିଯାନ୍ତି—
ତତ୍ର ପ୍ରାଯାନ୍ ନୃପଵରୋ ଧାର୍ମିକଃ ସ ପୁରୂରଵାଃ ତପସ୍ ତପ୍ତ୍ଵା ସମାରାଧ୍ଯ ଦେଵଂ ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରଂ ହରମ୍
ସେଠାକୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ପୁରୂରବା ଗଲେ, ତପସ୍ୟା କଲେ ଓ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ହରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
ସର୍ଵାନ୍ କାମାନ୍ ଅଥାଵାପ ଗଙ୍ଗାଯାଶ୍ ଚ ପ୍ରସାଦତଃ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ପୁରୂରଵସମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଗଙ୍ଗାଙ୍କର କୃପାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ପୁରୂରବସ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।