ମୃତେ ଭ୍ରାତରି ସ ତ୍ଵ୍ ଅଗ୍ନିଃ ପ୍ରିଯେ ଵୈ ଜାତଵେଦସି କୋପେନ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ଗାଙ୍ଗମ୍ ଅମ୍ଭଃ ସମାଵିଶତ୍
ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଜାତବେଦା ମୃତ ହେବା ପରେ, ଅଗ୍ନି ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଗଙ୍ଗାମ୍ଭସି ସମାଵିଷ୍ଟେ ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନୌ ଦେଵାଶ୍ ଚ ମାନୁଷାଃ ଜୀଵମ୍ ଉତ୍ସର୍ଜଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଅଗ୍ନିଜୀଵା ଯତୋ ମତାଃ
ଅଗ୍ନି ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାବେଳେ, ଦେବମାନେ ଓ ମଣିଷମାନେ ଅଗ୍ନିର ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ସେଠୁ ତାଙ୍କୁ 'ଅଗ୍ନିଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ରାଗ୍ନିର୍ ଜଲମ୍ ଆଵିଷ୍ଟସ୍ ତଂ ଦେଶଂ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ ଆଜଗ୍ମୁର୍ ଵିବୁଧାଃ ସର୍ଵ ଋଷଯଃ ପିତରସ୍ ତଥା
ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ଏକଠା ହେଲେ।
ଵିନାଗ୍ନିନା ନ ଜୀଵାମଃ ସ୍ତୁଵନ୍ତୋ ଽଗ୍ନିଂ ଵିଶେଷତଃ ଅଗ୍ନିଂ ଜଲଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରିଯଂ ଚୋଚୁର୍ ଦିଵୌକସଃ
ଅଗ୍ନି ବିନା ଆମେ ବଞ୍ଚିପାରିବୁନି—ଏମିତି କହି ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ଜଳରେ ଲୁଚିଥିବା ପ୍ରିୟ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ଦୁଃଖ କଲେ।
ଦେଵାଞ୍ ଜୀଵଯ ହଵ୍ଯେନ କଵ୍ଯେନ ଚ ପିତୄଂସ୍ ତଥା ମାନୁଷାନ୍ ଅନ୍ନପାକେନ ବୀଜାନାଂ କ୍ଲେଦନେନ ଚ
ଦେବମାନେ ହବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ପିତୃମାନେ ପିତୃକର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷମାନେ ପକା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଓ ବୀଜମାନେ ପାଣି ଦେଇ ଜୀବନ ଦିଅ—ଏଭଳି ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ଅଗ୍ନିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆହ ତାନ୍ ଦେଵାଞ୍ ଶକ୍ତୋ ଯୋ ମେ ଗତୋ ଽନୁଜଃ କ୍ରିଯମାଣେ ଭଵତ୍କାର୍ଯେ ଯା ଗତିର୍ ଜାତଵେଦସଃ
ଅଗ୍ନି ଦେବମାନେ କହିଲେ, 'ମୋ ଭାଇ ଯିଏ ଗଲେ, ସେ ସକ୍ଷମ ଥିଲେ; ତୁମେ କରୁଥିବା କାମ ସମୟରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ଜାତବେଦାଙ୍କୁ ଯେମିତି ହେଲା, ସେମିତି ହେଉ।'
ସା ଵାପି ସ୍ଯାନ୍ ମମ ସୁରା ନୋତ୍ସହେ କାର୍ଯସାଧନେ କାର୍ଯଂ ତୁ ସର୍ଵତସ୍ ତସ୍ଯ ଭଵତାଂ ଜାତଵେଦସଃ
'ସେ ଭାଗ୍ୟ ମୋର କିମ୍ବା ଦେବମାନେର, ମୁଁ କାମ ସାଧନ କରିପାରିବିନି; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ଏହି କାମ ତୁମ୍ଭ ଜାତବେଦାଙ୍କର, ମୋର ନୁହେଁ।'
ଇମାଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ଜାନେ ମେ କଥଂ ଭଵେତ୍ ଇହ ଚାମୁତ୍ର ଚ ଵ୍ଯାପ୍ତୌ ଶକ୍ତିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ନୋ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର କଣ ହେବ ଜାଣିନି; ଏଠି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠି, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ପାରିବି କି ନାହିଁ, ଏହି ଶକ୍ତି ମୋର ନଥାଏ।
ଅଥାପି କ୍ରିଯମାଣେ ଵୈ କାର୍ଯେ ସୈଵ ଗତିର୍ ମମ ଦେଵାସ୍ ତମ୍ ଊଚୁର୍ ଭାଵେନ ସର୍ଵେଣ ଋଷଯସ୍ ତଥା
ଏହିପରି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋର ପଥ ହୁଏ; ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆଯୁଃ କର୍ମଣି ଚ ପ୍ରୀତିର୍ ଵ୍ଯାପ୍ତୌ ଶକ୍ତିଶ୍ ଚ ଦୀଯତେ ପ୍ରଯାଜାନ୍ ଅନୁଯାଜାଂଶ୍ ଚ ଦାସ୍ଯାମୋ ହଵ୍ଯଵାହନ
ଆମେ ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ, କର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିବା ଶକ୍ତି ଏବଂ ଶକ୍ତି ଦେବୁ; ଆମେ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଦିଆଯିବା ହବି ମଧ୍ୟ ଦେବୁ, ହେ ହବ୍ୟବାହନ।
ଦେଵାନାଂ ତ୍ଵଂ ମୁଖଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମ୍ ଆହୁତ୍ଯଃ ପ୍ରଥମାସ୍ ତଵ ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତଂ ତୁ ଯଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯାମଃ ସୁରସତ୍ତମ
ତୁମେ ଦେବମାନଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମୁଖ, ପ୍ରଥମେ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରୁଛ; ହେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା, ତୁମେ ଯେଉଁ ସମଗ୍ରୀ ଦେଉଛ, ଆମେ ସେହି ଉପଭୋଗ କରିବୁ।
ତତସ୍ ତୁଷ୍ଟୋ ଽଭଵଦ୍ ଵହ୍ନିର୍ ଦେଵଵାକ୍ଯାଦ୍ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ଇହ ଚାମୁତ୍ର ଚ ଵ୍ଯାପ୍ତୌ ହଵ୍ଯେ ଵା ଲୌକିକେ ତଥା
ତାପରେ, ଦେବମାନଙ୍କର କଥାରେ ଖୁସି ହୋଇ, ଅଗ୍ନି ନିୟମାନୁସାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ସାଧାରଣ କାମରେ ସେ ବ୍ୟାପି ରହିଲେ।
ସର୍ଵତ୍ର ଵହ୍ନିର୍ ଅଭଯଃ ସମର୍ଥୋ ଽଭୂତ୍ ସୁରାଜ୍ଞଯା ଜାତଵେଦା ବୃହଦ୍ଭାନୁଃ ସପ୍ତାର୍ଚିର୍ ନୀଲଲୋହିତଃ
ଦେବମାନଙ୍କର ଆଦେଶରେ, ଜନ୍ମଗତି ଜ୍ଞାନୀ, ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ, ସାତ ଶିଖା ଥିବା, ନୀଳ ଓ ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣର ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତଠାରେ ନିର୍ଭୟ ଏବଂ ସମର୍ଥ ହେଲେ।
ଜଲଗର୍ଭଃ ଶମୀଗର୍ଭୋ ଯଜ୍ଞଗର୍ଭଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ଜଲାଦ୍ ଆକୃଷ୍ଯ ଵିବୁଧା ଅଭିଷିଚ୍ଯ ଵିଭାଵସୁମ୍
ସେ ଜଳରୁ ଜନ୍ମିତ, ଶମୀ ଗଛରୁ ଜନ୍ମିତ, ଯଜ୍ଞରୁ ଜନ୍ମିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦେବମାନେ ଜଳରୁ ତାଙ୍କୁ ଆଣି, ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ।
ଉଭଯତ୍ର ପଦେ ଵାସଃ ସର୍ଵଗୋ ଽଗ୍ନିସ୍ ତତୋ ଽଭଵତ୍ ଯଥାଗତଂ ସୁରା ଜଗ୍ମୁର୍ ଵହ୍ନିତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଭଳି ଅଗ୍ନି ଦୁଇଠି ଲୋକରେ ବ୍ୟାପି ଥିଲେ; ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ଦେବମାନେ ତେଣୁ ଚାଲିଗଲେ—ଏହିଠାରେ ଅଗ୍ନିର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ତତ୍ର ସପ୍ତ ଶତାନ୍ଯ୍ ଆସଂସ୍ ତୀର୍ଥାନି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ଯଃ କରୋତି ଜିତାତ୍ମଵାନ୍
ସେଠାରେ ସାତ ଶହ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରେ,
ଅଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ସାଗ୍ରଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯ୍ ଅଵିକଲଂ ଶୁଭମ୍ ଦେଵତୀର୍ଥଂ ଚ ତତ୍ରୈଵ ଆଗ୍ନେଯଂ ଜାତଵେଦସମ୍
ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିଖୁଟ ଫଳ ପାଏ, ଶୁଭ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେଠାରେ ଦେବତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଜାତବେଦସଙ୍କ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଅଗ୍ନିପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତତ୍ରାସ୍ତେ ଽନେକଵର୍ଣଵତ୍ ତଦ୍ଦେଵଦର୍ଶନାଦ୍ ଏଵ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ବହୁବର୍ଣ୍ଣର ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ଋଣପ୍ରମୋଚନଂ ନାମ ତୀର୍ଥଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ତସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ତନ୍ମନାଃ
ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ଋଣମୁକ୍ତି ନାମକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ହେ ନାରଦ, ମନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ଆସୀତ୍ ପୃଥୁଶ୍ରଵା ନାମ ପ୍ରିଯଃ କକ୍ଷୀଵତଃ ସୁତଃ ନ ଦାରସଂଗ୍ରହଂ ଲେଭେ ଵୈରାଗ୍ଯାନ୍ ନାଗ୍ନିପୂଜନମ୍
କକ୍ଷୀବତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ପୃଥୁଶ୍ରବା ନାମକ ଜଣେ ଥିଲେ; ବିରାକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ବିବାହ କଲେନି, ଅଗ୍ନିପୂଜା ମଧ୍ୟ କଲେନି।
କନୀଯାଂସ୍ ତୁ ସମର୍ଥୋ ଽପି ପରିଵିତ୍ତିଭଯାନ୍ ମୁନେ ନାକରୋଦ୍ ଦାରକର୍ମାଦି ନୈଵାଗ୍ନୀନାମ୍ ଉପାସନମ୍
ଛୋଟ ଭାଇ ସମର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମୁନି, ଉତ୍ତରାଧିକାର ଭୟରୁ ସେ ବିବାହ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିପୂଜା କଲେନି।
ତତଃ ପ୍ରୋଚୁଃ ପିତୃଗଣାଃ ପୁତ୍ରଂ କକ୍ଷୀଵତଃ ଶୁଭମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଚୈଵ କନିଷ୍ଠଂ ଚ ପୃଥକ୍ ପୃଥଗ୍ ଇଦଂ ଵଚଃ
ତାପରେ, ପିତୃମାନେ କକ୍ଷୀବତଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ, ବଡ଼ ଓ ଛୋଟକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଋଣତ୍ରଯାପନୋଦାଯ କ୍ରିଯତାଂ ଦାରସଂଗ୍ରହଃ
ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବିବାହ କର।
ନେତ୍ଯ୍ ଉଵାଚ ତତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ କିମ୍ ଋଣଂ କେନ ଯୁଜ୍ଯତେ କନୀଯାଂସ୍ ତୁ ପିତୄନ୍ ପ୍ରାହ ନ ଯୋଗ୍ଯୋ ଦାରସଂଗ୍ରହଃ
ତାପରେ ବଡ଼ ଭାଇ କହିଲେ, 'ନାହିଁ; କେଉଁ ଋଣ, କିଏ ଏହାରେ ବନ୍ଧାଯାଏ?' କିନ୍ତୁ ଛୋଟ ଭାଇ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଇଁ ବିବାହ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ସତି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପରିଵିତ୍ତିଭଯାଦ୍ ଇତି ତାଵ୍ ଉଭୌ ପୁନର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଊଚୁସ୍ ତେ ଵୈ ପିତାମହାଃ
ବଡ଼ ଥିବାବେଳେ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଉତ୍ତରାଧିକାର ଭୟରୁ ଏହା; ଏହିପରି ଦୁଇଜଣେ ପୁଣିଥରେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯାତାମ୍ ଉଭୌ ଗୌତମୀଂ ତୁ ପୁଣ୍ଯାଂ କକ୍ଷୀଵତଃ ସୁତୌ କୁରୁତାଂ ଗୌତମୀସ୍ନାନଂ ସର୍ଵାଭୀଷ୍ଟପ୍ରଦାଯକମ୍
କକ୍ଷୀବତଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ପବିତ୍ର ଗୌତମୀକୁ ଯାଆନ୍ତୁ; ସମସ୍ତ ଆଭିଲାଷ ପୂରଣ କରୁଥିବା ଗୌତମୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତୁ।
ଗଚ୍ଛତାଂ ଗୌତମୀଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଲୋକତ୍ରିତଯପାଵନୀମ୍ ସ୍ନାନଂ ଚ ତର୍ପଣଂ ତସ୍ଯାଂ କୁରୁତାଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତୌ
ଯେଉଁମାନେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାକୁ, ଯାହା ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ ହୃଦୟରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।
ଦୃଷ୍ଟାଵନାମିତା ଧ୍ଯାତା ଗୌତମୀ ସର୍ଵକାମଦା ନ ଦେଶକାଲଜାତ୍ଯାଦିନିଯମୋ ଽତ୍ରାଵଗାହନେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଽନୃଣସ୍ ତତୋ ଭୂଯାତ୍ ପରିଵିତ୍ତିର୍ ନ ଚେତରଃ
ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିଲେ, ନମସ୍କାର କଲେ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ କୌଣସି ଦେଶ, କାଳ, ଜାତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ। ଯିଏ ବଡ଼, ଋଣମୁକ୍ତ ଅଟେ, ସେ ଏଠି ଏପରି ହୁଏ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ତତଃ ପୃଥୁଶ୍ରଵା ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନଂ ସତର୍ପଣମ୍ ତ୍ରଯାଣାମ୍ ଅପି ଲୋକାନାଂ କାକ୍ଷୀଵତୋ ଽନୃଣୋ ଽଭଵତ୍
ତାପରେ, ପୃଥୁଶ୍ରବା ନାମକ ବଡ଼ଭାଇ, ସ୍ନାନ ଓ ତର୍ପଣ କରି, ତିନି ଲୋକଙ୍କ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ହେ କାକ୍ଷୀବତଙ୍କ ବଂଶଜ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥମ୍ ଋଣମୋଚନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତ-ଋଣେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ଇତରେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ନାରଦ ତତ୍ର ସ୍ନାନେନ ଦାନେନ ଋଣୀ ମୁକ୍ତଃ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍
ସେଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ 'ଋଣମୋଚନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ନାରଦ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣିକ, ପିତୃ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଲୋକ ଶୁଭ ଓ ସୁଖୀ ହୁଏ।