ନେଯଂ ମାତା ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଯା ଶପ୍ତୋ ଽହମ୍ ଈଦୃଶଃ ଅପତ୍ଯେଷୁ ଵିରୁଦ୍ଧେଷୁ ଜନନୀ ନୈଵ କୁପ୍ଯତେ
'ଏହି ମୋର ମା' ନୁହେଁ, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ମୋତେ ଏପରି ଶାପ ଦେଲେ। ଜନନୀ କେବେ ନିଜ ପିଲାଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ବିପରୀତ କାମ କରନ୍ତି।'
ଯଦ୍ ବାଲ୍ଯାଦ୍ ଅବ୍ରଵଂ କିଂଚିଦ୍ ଅଥଵା ଦୁଷ୍କୃତଂ କୃତମ୍ ନୈଵ କୁପ୍ଯତି ସା ମାତା ତସ୍ମାନ୍ ନେଯଂ ମମାମ୍ବିକା
'ମୁଁ ଛୁଆବେଳେ କିଛି ଭୁଲ କହିଥିଲି କିମ୍ବା କରିଥିଲି, ଏହିପରି ଦେଖି ମା' କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏହି ମୋର ମା' ନୁହେଁ।'
ଯଦ୍ ଅପତ୍ଯକୃତଂ କିଂଚିତ୍ ସାଧ୍ଵ୍ ଅସାଧୁ ଯଥା ତଥା ମାତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଂ ସର୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ମାତେତି ଗୀଯତେ
ସନ୍ତାନ କିଛି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ କଲେ, ସେ ସବୁ କଥା ମାଆଙ୍କ ଉପରେ ଯାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ 'ମାଆ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯନ୍ତୀଵ ମାଂ ତାତ ନିତ୍ଯଂ ପଶ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁଷା ଵକ୍ତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିକାଲସଦୃଶା ଵାଚା ନେଯଂ ମଦମ୍ବିକା
ହେ ପୁତ, ସେ ସଦା ମୋତେ ଏମିତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ଯେପରି ମୋତେ ପୋଡ଼ିଦେବାକୁ ଚାହେଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କଥା ଅଗ୍ନି ପରି କଠୋର; ଏହି ମୋର ମାଆ ନୁହଁ।
ତତ୍ ପୁତ୍ରଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଵିତାଚିନ୍ତଯତ୍ ତତଃ ଇଯଂ ଛାଯା ନାସ୍ଯ ମାତା ଉଷା ମାତା ତୁ ସାନ୍ଯତଃ
ପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସବିତା ଭାବିଲେ, 'ଏହି ଛାୟା ତାଙ୍କର ମାଆ ନୁହଁ; ଉଷା ତାଙ୍କର ମାଆ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ଅଛନ୍ତି।'
ମମ ଶାନ୍ତିମ୍ ଅଭୀପ୍ସନ୍ତୀ ଦେଶେ ଽନ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ ତପୋରତା ଉତ୍ତରେ ଚ କୁରୌ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ଵଡଵାରୂପଧାରିଣୀ
ମୋର ଶାନ୍ତି ପାଇବାକୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ଉଷା ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶରେ, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ, ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି ରହୁଛନ୍ତି।
ତତ୍ରାସ୍ତେ ସା ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜଗାମେଶୋ ଦିଵାକରଃ ଯତ୍ର ସା ଵର୍ତତେ କାନ୍ତା ଅଶ୍ଵରୂପଃ ସ୍ଵଯଂ ତଦା
ସେଠାରେ ତିନି ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନିଜେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଡଵାରୂପାଂ ପର୍ଯଧାଵଦ୍ ଧଯାକୃତିଃ କାମାତୁରଂ ହଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୈ ହେଷିତସ୍ଵନମ୍
ତାଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ି ରୂପରେ ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲେ; କାମରେ ଆନ୍ଦ୍ରିତ ଘୋଡ଼ାର ହ୍ରେଣ୍ଡା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଓ ଦେଖି—
ଉଷା ପତିଵ୍ରତୋପେତା ପତିଧ୍ଯାନପରାଯଣା ହଯଧର୍ଷଣସଂଭୀତା କୋ ନ୍ଵ୍ ଅଯଂ ଚେତ୍ଯ୍ ଅଜାନତୀ
ଉଷା, ନିଜ ପତିପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଘୋଡ଼ା ଆସୁଥିବାରେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, କିଏ ଆସୁଛି ତାହା ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅପଲାଯତ୍ ପତୌ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖୀ ତ୍ଵରା କୋ ନୁ ମେ ରକ୍ଷକୋ ଽତ୍ର ସ୍ଯାଦ୍ ଋଷଯୋ ଵାଥଵା ସୁରାଃ
ପତି ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାଗିଲେ, ଭାବିଲେ, 'ଏଠାରେ କିଏ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ—ସାଧୁମାନେ କିମ୍ବା ଦେବମାନେ?'
ଧାଵନ୍ତୀଂ ତାଂ ପ୍ରିଯାମ୍ ଅଶ୍ଵାମ୍ ଅଶ୍ଵରୂପଧରଃ ସ୍ଵଯମ୍ ପର୍ଯଧାଵଦ୍ ଯତୋ ଯାତି ଉଷା ଭାନୁସ୍ ତତସ୍ ତତଃ
ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଘୋଡ଼ି ରୂପରେ ଭାଗୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇ, ଉଷା ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।
ସ୍ମରଗ୍ରହଵଶେ ଜାତଃ କୋ ଦୁଶ୍ଚେଷ୍ଟଂ ନ ଚେଷ୍ଟତେ ଭାଗୀରଥୀଂ ନଦୀଶ୍ ଚାନ୍ଯା ଵନାନ୍ଯ୍ ଉପଵନାନି ଚ
ପ୍ରେମର ଆକର୍ଷଣରେ ପଡ଼ି କିଏ ଭୁଲ କାମ କରୁନାହିଁ? ସେ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ, ଅନ୍ୟ ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉପବନ ଅଟିକି ଯାଇଥିଲେ।
ନର୍ମଦାଂ ଚାଥ ଵିନ୍ଧ୍ଯଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖାଵ୍ ଉଭୌ ଅତିକ୍ରମ୍ଯ ଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ର୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯଗାଚ୍ ଚ ଗୌତମୀମ୍
ସେ ନର୍ମଦା ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ, ଦୁହିଁଠି ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁ କରି, ଅଟିକି ଭୟରେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ଗୌତମୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତ୍ରାତାରଃ ସନ୍ତି ମୁନଯୋ ଜନସ୍ଥାନ ଇତି ଶ୍ରୁତମ୍ ଋଷୀଣାମ୍ ଆଶ୍ରମଂ ସାଶ୍ଵା ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଗୌତମୀଂ ତଥା
ଜନସ୍ଥାନରେ ସାଧୁମାନେ ରକ୍ଷକ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ତେଣୁ ସେ ଘୋଡ଼ି ସହିତ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅନୁପ୍ରାପ୍ତସ୍ ତଥା ଚାଶ୍ଵୋ ଭାନୁସ୍ ତଦ୍ରୂପଵାଂସ୍ ତତଃ ଅଶ୍ଵଂ ନିଵାରଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଜନସ୍ଥା ମୁନିଦାରକାଃ ତତଃ କୋପାଦ୍ ଋଷୀଂସ୍ ତାଂଶ୍ ଚ ଶଶାପୋଷାପତିଃ ପ୍ରଭୁଃ
ଏଭଳି ଘୋଡ଼ା ରୂପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶେଉଁଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଜନସ୍ଥାନର ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତେବେ ଉଷାଙ୍କ ପତି ସେମାନେ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେଲେ।
ନିଵାରଯଥ ମାଂ ଯସ୍ମାଦ୍ ଵଟା ଯୂଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଥ
ତମେ ମୋତେ ରୋକିଲେ, ଏହିକାରଣରୁ ତମେ ସବୁ ବଟବୃକ୍ଷ ହେବ।
ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ମୁନଯୋ ମେନିରେ ଽଶ୍ଵମ୍ ଉଷାପତିମ୍ ସ୍ତୁଵନ୍ତୋ ଦେଵଦେଵେଶଂ ଭାନୁଂ ତଂ ମୁନଯୋ ମୁଦା
କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁନିମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଉଷାଙ୍କ ପତି ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ; ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ସ୍ତୂଯମାନୋ ମୁନିଗଣୈର୍ ଅଶ୍ଵାଂ ଭାନୁର୍ ଅଥାଗମତ୍ ଵଡଵାଯା ମୁଖେ ଲଗ୍ନଂ ମୁଖଂ ଚାଶ୍ଵସ୍ଵରୂପିଣମ୍
ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପରେ ଘୋଡ଼ିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଘୋଡ଼ି ଓ ଘୋଡ଼ାର ମୁହଁ ଏକାଠି ହେଲା।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ଚ ଭର୍ତାରଂ ମୁଖାଦ୍ ଵୀର୍ଯଂ ପ୍ରସୁସ୍ରୁଵେ ତଯୋର୍ ଵୀର୍ଯେଣ ଗଙ୍ଗାଯାମ୍ ଅଶ୍ଵିନୌ ସମଜାଯତାମ୍
ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ନିଜ ପତିକୁ ଚିହ୍ନି, ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ବୀର୍ୟ ଉତ୍ସର୍ଜନ କଲେ; ସେହି ବୀର୍ୟରୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତତ୍ରାଗଚ୍ଛନ୍ ସୁରଗଣାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ ଚ ମୁନଯସ୍ ତଥା ନଦ୍ଯୋ ଗାଵସ୍ ତଥୌଷଧ୍ଯୋ ଦେଵା ଜ୍ଯୋତିର୍ଗଣାସ୍ ତଥା
ସେଠାକୁ ଦେବମାନେ, ସିଦ୍ଧମାନେ, ଋଷିମାନେ, ନଦୀମାନେ, ଗାଈମାନେ, ଔଷଧିମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ତାରାମାନେ ଆସିଲେ।
ସପ୍ତାଶ୍ଵଶ୍ ଚ ରଥଃ ପୁଣ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅରୁଣୋ ଭାନୁସାରଥିଃ ଯମୋ ମନୁଶ୍ ଚ ଵରୁଣଃ ଶନିର୍ ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ ତଥା
ସପ୍ତଟି ଘୋଡ଼ା ଥିବା ପବିତ୍ର ରଥରେ ଅରୁଣ ଭାନୁଦେବଙ୍କ ରଥଚାଳକ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି । ସେଠାରେ ଯମ, ମନୁ, ବରୁଣ ଓ ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁଅ ଶନି ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ।
ଯମୁନା ଚ ନଦୀ ପୁଣ୍ଯା ତାପୀ ଚୈଵ ମହାନଦୀ ତତ୍ତଦ୍ରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ନଦ୍ଯସ୍ ତା ଵିସ୍ମଯାନ୍ ମୁନେ
ପବିତ୍ର ଯମୁନା ନଦୀ ଓ ମହାନଦୀ ତାପୀ ନିଜ-ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ମୁନି ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତେ ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟା ଆଜଗ୍ମୁଃ ଶ୍ଵଶୁରସ୍ ତଥା ଅଭିପ୍ରାଯଂ ଵିଦିତ୍ଵା ତୁ ଶ୍ଵଶୁରଂ ଭାନୁର୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ତୁମକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଆସିଥିଲେ, ଶ୍ୱଶୁର ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରେ ଆସିଲେ । ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଉଷାଯାଃ ପ୍ରୀତଯେ ତ୍ଵଷ୍ଟଃ କୁର୍ଵତ୍ଯାସ୍ ତପ ଉତ୍ତମମ୍ ଯନ୍ତ୍ରାରୂଢଂ ଚ ମାଂ କୃତ୍ଵା ଛିନ୍ଧି ତେଜାଂସ୍ଯ୍ ଅନେକଶଃ ଯାଵତ୍ ସୌଖ୍ଯଂ ଭଵେଦ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ତାଵଚ୍ ଛିନ୍ଧି ପ୍ରଜାପତେ
ଉଷାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ, ଯିଏ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ହେ ପ୍ରଜାପତି, ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରରେ ବସାଇ ଏବଂ ମୋର ତେଜ ଅନେକ ଭାଗରେ କାଟିଦିଅ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସୁଖ ମିଳେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭାଗ କାଟ ।
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତତସ୍ ତ୍ଵଷ୍ଟା ସୋମନାଥସ୍ଯ ସଂନିଧୌ ତେଜସାଂ ଛେଦନଂ ଚକ୍ରେ ପ୍ରଭାସଂ ତୁ ତତୋ ଵିଦୁଃ
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି, ତ୍ୱଷ୍ଟା ସୋମନାଥଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତେଜର ବିଭାଜନ କଲେ । ସେଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ପ୍ରଭାସ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।
ଭର୍ତ୍ରା ଚ ସଂଗତା ଯତ୍ର ଗୌତମ୍ଯାମ୍ ଅଶ୍ଵରୂପିଣୀ ଅଶ୍ଵିନୋର୍ ଯତ୍ର ଚୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ଅଶ୍ଵତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା, ସେଠିକୁ ‘ଅଶ୍ୱତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଭାନୁତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ତଥା ପଞ୍ଚଵଟାଶ୍ରମଃ ତାପୀ ଚ ଯମୁନା ଚୈଵ ପିତରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଆଗତେ
ସେଠିକୁ ‘ଭାନୁତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ‘ପଞ୍ଚବଟା ଆଶ୍ରମ’ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ତାପୀ ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ ।
ଅରୁଣାଵରୁଣାନଦ୍ଯୋର୍ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ସଂଗମଃ ଶୁଭଃ ଦେଵାନାଂ ତତ୍ର ତୀର୍ଥାନାମ୍ ଆଗତାନାଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଅରୁଣା, ବରୁଣା ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମରେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ-ନିଜ ତୀର୍ଥରେ ଏଠାରେ ଆସି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ।
ନଵ ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵମ୍ ଅକ୍ଷଯପୁଣ୍ଯଦମ୍
ସେଠାରେ ନବ ତିନି ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି । ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ଭାବେ ମିଳେ ।
ସ୍ମରଣାତ୍ ପଠନାଦ୍ ଵାପି ଶ୍ରଵଣାଦ୍ ଅପି ନାରଦ ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଧର୍ମଵାନ୍ ସ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍
ଏହି କଥାକୁ ମନେ ପକାଇବା, ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ମାତ୍ରରେ, ହେ ନାରଦ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଧର୍ମିକ ଓ ସୁଖୀ ହେବେ ।