ନାଖ୍ଯାତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା କ୍ଵାପି ଅପତ୍ଯାନାଂ ତଥା ପ୍ରିଯେ ତଥେତ୍ଯ୍ ଆହ ଚ ସା ଛାଯା ନିର୍ଜଗାମ ଗୃହାଦ୍ ଉଷା
'ଏଥିକିଛି କେହିଁଠି କହିବା ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି ପିଲାମାନେ ବିଷୟରେ, ପ୍ରିୟା।' ଛାୟା କହିଲେ—'ଠିକ୍ ଅଛି', ଏବଂ ଉଷା ଘରୁ ବାହାରିଗଲେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସା ଜଗାମାଶୁ ଶାନ୍ତଂ ରୂପମ୍ ଅଭୀପ୍ସତୀ ସା ଗତ୍ଵୋଷା ଗୃହଂ ତ୍ଵଷ୍ଟୁଃ ପିତ୍ରେ ସର୍ଵଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ତ୍ଵଷ୍ଟାପି ଚକିତଃ ପ୍ରାହ ତାଂ ସୁତାଂ ସୁତଵତ୍ସଲଃ
ଏପରି କହି, ଶାନ୍ତ ଆକୃତି ପାଇଁ ଉଷା ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଝିଅ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନୈତଦ୍ ଯୁକ୍ତଂ ଭର୍ତୃମତ୍ଯା ଯତ୍ ସ୍ଵୈରେଣ ପ୍ରଵର୍ତନମ୍ ଅପତ୍ଯାନାଂ କଥଂ ଵୃତ୍ତିର୍ ଭର୍ତୁର୍ ଵା ସଵିତୁସ୍ ତଵ ବିଭେମି ଭଦ୍ରେ ଶିଷ୍ଟୋ ଽହଂ ଭର୍ତୁର୍ ଗେହଂ ପୁନର୍ ଵ୍ରଜ
'ବିବାହିତା ଜଣେ ନାରୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏପରି କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ତୁମ ପିଲାମାନେ ଓ ପତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କେମିତି ରହିବେ? ମୁଁ ଭୟଭିତ, ଝିଅ। ମୁଁ ନିୟମରେ ଅଛି—ପୁଣି ତୁମେ ତୁମ ପତିଙ୍କ ଘରକୁ ଫେର।'
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତା ତୁ ପିତ୍ରା ସା ନେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଵୈ ପୁନଃ ପୁନଃ ଉତ୍ତରଂ ଚ କୁରୋର୍ ଦେଶଂ ଜଗାମ ତପସେ ତ୍ଵରା
ପିତା ଏପରି କହିଲେ, ଉଷା ପୁନିପୁନି ନକରିବି ବୋଲି ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ, ଏବଂ ତାପସ୍ୟା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ରେ କୁରୁ ଦେଶର ଉତ୍ତର ଭାଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ତେପେ ତପସ୍ ତୀଵ୍ରଂ ଵଡଵାରୂପଧାରିଣୀ ଦୁଷ୍ପ୍ରେକ୍ଷଂ ତଂ ସ୍ଵକଂ କାନ୍ତଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତୀ ନିଶ୍ଚଲା ଉଷା
ସେଠାରେ ଘୋଡ଼ି ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଉଷା ତୀବ୍ର ତାପସ୍ୟା କଲେ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୃଢ଼ ମନେ ରହିଲେ, ଯାହାକୁ ଦେଖିପାରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଷ୍ଟକର।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ତାତ ଛାଯା ଚୋଷାସ୍ଵରୂପିଣୀ ପତ୍ଯୌ ସା ଵର୍ତଯାମ୍ ଆସ ଅପତ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅଥ ଜଜ୍ଞିରେ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରିୟ, ଉଷାଙ୍କ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛି ଛାୟା, ପତିଙ୍କ ସହ ବାସ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପିଲାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସାଵର୍ଣିଶ୍ ଚ ଶନିଶ୍ ଚୈଵ ଵିଷ୍ଟିର୍ ଯା ଦୁଷ୍ଟକନ୍ଯକା ସା ଛାଯା ଵର୍ତଯାମ୍ ଆସ ଵୈଷମ୍ଯେଣୈଵ ନିତ୍ଯଶଃ
ସାବର୍ଣ୍ଣି, ଶନି ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କନ୍ୟା ବିଷ୍ଟି—ଏହିମାନେ ଛାୟାଙ୍କର ପିଲା। ସେ ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।
ସ୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଅପତ୍ଯେଷୁ ଚୋଷାଯା ଯମସ୍ ତତ୍ର ଚୁକୋପ ହ ଵୈଷମ୍ଯେଣାଥ ଵର୍ତନ୍ତୀଂ ଛାଯାଂ ତାଂ ମାତରଂ ତଦା
ଉଷାଙ୍କର ନିଜ ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯମ ତାଙ୍କ ମା' ଛାୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତାଡଯାମ୍ ଆସ ପାଦେନ ଦକ୍ଷିଣାଶାପତିର୍ ଯମଃ ପୁତ୍ରଦୌର୍ଜନ୍ଯସଂକ୍ଷୋଭାଚ୍ ଛାଯା ଵୈଵସ୍ଵତଂ ଯମମ୍
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଦେବତା ଯମ, ପୁଅ ଭାବେ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ଚିଡ଼ି, ଛାୟାଙ୍କୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କଲେ।
ଶଶାପ ପାପ ତେ ପାଦୋ ଵିଶୀର୍ଯତୁ ମମାଜ୍ଞଯା ଵିଶୀର୍ଣଚରଣୋ ଦୁଃଖାଦ୍ ରୁଦନ୍ ପିତରମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍ ସଵିତ୍ରେ ତଂ ତୁ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ନ୍ଯଵେଦଯଦ୍ ଅଶେଷତଃ
ସେ ଶାପ ଦେଲେ—'ତୁମର ପାଦ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଡ଼ିଯାଉ, ପାପୀ!' ଯମଙ୍କର ପାଦ ମୁଡ଼ିଗଲା, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି, ସେ ପିତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ।
ନେଯଂ ମାତା ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଯା ଶପ୍ତୋ ଽହମ୍ ଈଦୃଶଃ ଅପତ୍ଯେଷୁ ଵିରୁଦ୍ଧେଷୁ ଜନନୀ ନୈଵ କୁପ୍ଯତେ
'ଏହି ମୋର ମା' ନୁହେଁ, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ମୋତେ ଏପରି ଶାପ ଦେଲେ। ଜନନୀ କେବେ ନିଜ ପିଲାଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ବିପରୀତ କାମ କରନ୍ତି।'
ଯଦ୍ ବାଲ୍ଯାଦ୍ ଅବ୍ରଵଂ କିଂଚିଦ୍ ଅଥଵା ଦୁଷ୍କୃତଂ କୃତମ୍ ନୈଵ କୁପ୍ଯତି ସା ମାତା ତସ୍ମାନ୍ ନେଯଂ ମମାମ୍ବିକା
'ମୁଁ ଛୁଆବେଳେ କିଛି ଭୁଲ କହିଥିଲି କିମ୍ବା କରିଥିଲି, ଏହିପରି ଦେଖି ମା' କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏହି ମୋର ମା' ନୁହେଁ।'
ଯଦ୍ ଅପତ୍ଯକୃତଂ କିଂଚିତ୍ ସାଧ୍ଵ୍ ଅସାଧୁ ଯଥା ତଥା ମାତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଂ ସର୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ମାତେତି ଗୀଯତେ
ସନ୍ତାନ କିଛି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ କଲେ, ସେ ସବୁ କଥା ମାଆଙ୍କ ଉପରେ ଯାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ 'ମାଆ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯନ୍ତୀଵ ମାଂ ତାତ ନିତ୍ଯଂ ପଶ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁଷା ଵକ୍ତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିକାଲସଦୃଶା ଵାଚା ନେଯଂ ମଦମ୍ବିକା
ହେ ପୁତ, ସେ ସଦା ମୋତେ ଏମିତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ଯେପରି ମୋତେ ପୋଡ଼ିଦେବାକୁ ଚାହେଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କଥା ଅଗ୍ନି ପରି କଠୋର; ଏହି ମୋର ମାଆ ନୁହଁ।
ତତ୍ ପୁତ୍ରଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଵିତାଚିନ୍ତଯତ୍ ତତଃ ଇଯଂ ଛାଯା ନାସ୍ଯ ମାତା ଉଷା ମାତା ତୁ ସାନ୍ଯତଃ
ପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସବିତା ଭାବିଲେ, 'ଏହି ଛାୟା ତାଙ୍କର ମାଆ ନୁହଁ; ଉଷା ତାଙ୍କର ମାଆ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ଅଛନ୍ତି।'
ମମ ଶାନ୍ତିମ୍ ଅଭୀପ୍ସନ୍ତୀ ଦେଶେ ଽନ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ ତପୋରତା ଉତ୍ତରେ ଚ କୁରୌ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ଵଡଵାରୂପଧାରିଣୀ
ମୋର ଶାନ୍ତି ପାଇବାକୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ଉଷା ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶରେ, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ, ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି ରହୁଛନ୍ତି।
ତତ୍ରାସ୍ତେ ସା ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜଗାମେଶୋ ଦିଵାକରଃ ଯତ୍ର ସା ଵର୍ତତେ କାନ୍ତା ଅଶ୍ଵରୂପଃ ସ୍ଵଯଂ ତଦା
ସେଠାରେ ତିନି ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନିଜେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଡଵାରୂପାଂ ପର୍ଯଧାଵଦ୍ ଧଯାକୃତିଃ କାମାତୁରଂ ହଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୈ ହେଷିତସ୍ଵନମ୍
ତାଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ି ରୂପରେ ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲେ; କାମରେ ଆନ୍ଦ୍ରିତ ଘୋଡ଼ାର ହ୍ରେଣ୍ଡା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଓ ଦେଖି—
ଉଷା ପତିଵ୍ରତୋପେତା ପତିଧ୍ଯାନପରାଯଣା ହଯଧର୍ଷଣସଂଭୀତା କୋ ନ୍ଵ୍ ଅଯଂ ଚେତ୍ଯ୍ ଅଜାନତୀ
ଉଷା, ନିଜ ପତିପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଘୋଡ଼ା ଆସୁଥିବାରେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, କିଏ ଆସୁଛି ତାହା ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅପଲାଯତ୍ ପତୌ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖୀ ତ୍ଵରା କୋ ନୁ ମେ ରକ୍ଷକୋ ଽତ୍ର ସ୍ଯାଦ୍ ଋଷଯୋ ଵାଥଵା ସୁରାଃ
ପତି ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାଗିଲେ, ଭାବିଲେ, 'ଏଠାରେ କିଏ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ—ସାଧୁମାନେ କିମ୍ବା ଦେବମାନେ?'
ଧାଵନ୍ତୀଂ ତାଂ ପ୍ରିଯାମ୍ ଅଶ୍ଵାମ୍ ଅଶ୍ଵରୂପଧରଃ ସ୍ଵଯମ୍ ପର୍ଯଧାଵଦ୍ ଯତୋ ଯାତି ଉଷା ଭାନୁସ୍ ତତସ୍ ତତଃ
ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଘୋଡ଼ି ରୂପରେ ଭାଗୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇ, ଉଷା ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।
ସ୍ମରଗ୍ରହଵଶେ ଜାତଃ କୋ ଦୁଶ୍ଚେଷ୍ଟଂ ନ ଚେଷ୍ଟତେ ଭାଗୀରଥୀଂ ନଦୀଶ୍ ଚାନ୍ଯା ଵନାନ୍ଯ୍ ଉପଵନାନି ଚ
ପ୍ରେମର ଆକର୍ଷଣରେ ପଡ଼ି କିଏ ଭୁଲ କାମ କରୁନାହିଁ? ସେ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ, ଅନ୍ୟ ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉପବନ ଅଟିକି ଯାଇଥିଲେ।
ନର୍ମଦାଂ ଚାଥ ଵିନ୍ଧ୍ଯଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖାଵ୍ ଉଭୌ ଅତିକ୍ରମ୍ଯ ଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ର୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯଗାଚ୍ ଚ ଗୌତମୀମ୍
ସେ ନର୍ମଦା ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ, ଦୁହିଁଠି ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁ କରି, ଅଟିକି ଭୟରେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ଗୌତମୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତ୍ରାତାରଃ ସନ୍ତି ମୁନଯୋ ଜନସ୍ଥାନ ଇତି ଶ୍ରୁତମ୍ ଋଷୀଣାମ୍ ଆଶ୍ରମଂ ସାଶ୍ଵା ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଗୌତମୀଂ ତଥା
ଜନସ୍ଥାନରେ ସାଧୁମାନେ ରକ୍ଷକ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ତେଣୁ ସେ ଘୋଡ଼ି ସହିତ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅନୁପ୍ରାପ୍ତସ୍ ତଥା ଚାଶ୍ଵୋ ଭାନୁସ୍ ତଦ୍ରୂପଵାଂସ୍ ତତଃ ଅଶ୍ଵଂ ନିଵାରଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଜନସ୍ଥା ମୁନିଦାରକାଃ ତତଃ କୋପାଦ୍ ଋଷୀଂସ୍ ତାଂଶ୍ ଚ ଶଶାପୋଷାପତିଃ ପ୍ରଭୁଃ
ଏଭଳି ଘୋଡ଼ା ରୂପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶେଉଁଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଜନସ୍ଥାନର ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତେବେ ଉଷାଙ୍କ ପତି ସେମାନେ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେଲେ।
ନିଵାରଯଥ ମାଂ ଯସ୍ମାଦ୍ ଵଟା ଯୂଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଥ
ତମେ ମୋତେ ରୋକିଲେ, ଏହିକାରଣରୁ ତମେ ସବୁ ବଟବୃକ୍ଷ ହେବ।
ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ମୁନଯୋ ମେନିରେ ଽଶ୍ଵମ୍ ଉଷାପତିମ୍ ସ୍ତୁଵନ୍ତୋ ଦେଵଦେଵେଶଂ ଭାନୁଂ ତଂ ମୁନଯୋ ମୁଦା
କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁନିମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଉଷାଙ୍କ ପତି ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ; ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ସ୍ତୂଯମାନୋ ମୁନିଗଣୈର୍ ଅଶ୍ଵାଂ ଭାନୁର୍ ଅଥାଗମତ୍ ଵଡଵାଯା ମୁଖେ ଲଗ୍ନଂ ମୁଖଂ ଚାଶ୍ଵସ୍ଵରୂପିଣମ୍
ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପରେ ଘୋଡ଼ିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଘୋଡ଼ି ଓ ଘୋଡ଼ାର ମୁହଁ ଏକାଠି ହେଲା।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ଚ ଭର୍ତାରଂ ମୁଖାଦ୍ ଵୀର୍ଯଂ ପ୍ରସୁସ୍ରୁଵେ ତଯୋର୍ ଵୀର୍ଯେଣ ଗଙ୍ଗାଯାମ୍ ଅଶ୍ଵିନୌ ସମଜାଯତାମ୍
ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ନିଜ ପତିକୁ ଚିହ୍ନି, ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ବୀର୍ୟ ଉତ୍ସର୍ଜନ କଲେ; ସେହି ବୀର୍ୟରୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତତ୍ରାଗଚ୍ଛନ୍ ସୁରଗଣାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ ଚ ମୁନଯସ୍ ତଥା ନଦ୍ଯୋ ଗାଵସ୍ ତଥୌଷଧ୍ଯୋ ଦେଵା ଜ୍ଯୋତିର୍ଗଣାସ୍ ତଥା
ସେଠାକୁ ଦେବମାନେ, ସିଦ୍ଧମାନେ, ଋଷିମାନେ, ନଦୀମାନେ, ଗାଈମାନେ, ଔଷଧିମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ତାରାମାନେ ଆସିଲେ।