ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ ଚ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରସ୍ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ପୁରୋହିତଃ ତମ୍ ଅପୃଚ୍ଛନ୍ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଂ ପୁରୋହିତମ୍
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ। ସେଇ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତୀ ଉଭେ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ନିର୍ଣୀତେ ମୁନିସତ୍ତମୈଃ ଦାସୀଦାସେଭତୁରଗରଥାଦ୍ଯୈର୍ ଭୁକ୍ତିର୍ ଉତ୍ତମା
ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ — ଦୁଇଟିକୁ ମୁନିମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି; ଦାସ-ଦାସୀ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପତି ସହିତ ଭୋଗ ଉତ୍ତମ।
କିଂତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଵିରସା ଭୁକ୍ତିର୍ ମୁକ୍ତିର୍ ଏକା ନିରତ୍ଯଯା ଭୁକ୍ତେର୍ ମୁକ୍ତିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମା ଭୁକ୍ତ୍ଯା ମୁକ୍ତିଂ କଥଂ ଵ୍ରଜେତ୍
କିନ୍ତୁ ଭୋଗ ସମୟସୀମିତ ଓ ଶେଷରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ, ମୋକ୍ଷ ମାତ୍ର ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଭୋଗ ଠାରୁ ମୋକ୍ଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଭୋଗ କରି କିପରି ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ?
ସର୍ଵସଙ୍ଗପରିତ୍ଯାଗାନ୍ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତିଃ ସୁଦୁଃଖତଃ ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ସୁଖାନ୍ ମୁକ୍ତିଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ସହଜରେ କିପରି ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ?
ଅପାଂପତିସ୍ ତଵ ଗୁରୁଃ ଶ୍ଵଶୁରଃ ପ୍ରିଯକୃତ୍ ତଥା ତଂ ଗତ୍ଵା ପୃଚ୍ଛ ନୃପତେ ଉପଦେକ୍ଷ୍ଯତି ତେ ହିତମ୍
ଜଳଦେବ ତୁମ ଗୁରୁ ଓ ଶ୍ୱଶୁର, ସେ ତୁମ ପ୍ରତି ସଦା ଉତ୍ସାହୀ। ରାଜା, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ; ସେ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେବେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ ଚ ଜନକୋ ରାଜାନଂ ଵରୁଣଂ ତଦା ଗତ୍ଵା ଚୋଚତୁର୍ ଅଵ୍ଯଗ୍ରୌ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଏପରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଓ ରାଜା ଜନକ ଶାନ୍ତ ମନେ ଜଳଦେବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପଥ ବିଷୟରେ କ୍ରମରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଦ୍ଵିଧା ତୁ ସଂସ୍ଥିତା ମୁକ୍ତିଃ କର୍ମଦ୍ଵାରେ ଽପ୍ଯ୍ ଅକର୍ମଣି ଵେଦେ ଚ ନିଶ୍ଚିତୋ ମାର୍ଗଃ କର୍ମ ଜ୍ଯାଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅକର୍ମଣଃ
ମୋକ୍ଷ ଦୁଇ ଉପାୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି। ବେଦରେ ଏହି ମାର୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ସର୍ଵଂ ଚ କର୍ମଣା ବଦ୍ଧଂ ପୁରୁଷାର୍ଥଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ଅକର୍ମଣୈଵାପ୍ଯତ ଇତି ମୁକ୍ତିମାର୍ଗୋ ମୃଷୋଚ୍ଯତେ
ଚାରି ପ୍ରକାର ମାନବ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ବନ୍ଧା; ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷର ମାର୍ଗ ଉପଜେ।
କର୍ମଣା ସର୍ଵଧାନ୍ଯାନି ସେତ୍ସ୍ଯନ୍ତି ନୃପସତ୍ତମ ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାତ୍ମନା କର୍ମ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୈଦିକଂ ନୃଭିଃ
ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେଥିପାଇଁ ପୁରୁଷମାନେ ସମସ୍ତ ମନ, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ବେଦମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ତେନ ଭୁକ୍ତିଂ ଚ ମୁକ୍ତିଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତୀହ ମାନଵାଃ ଅକର୍ମଣଃ କର୍ମ ପୁଣ୍ଯଂ କର୍ମ ଚାପ୍ଯ୍ ଆଶ୍ରମେଷୁ ଚ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଏଠି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ପାଆନ୍ତି; ଆଶ୍ରମରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଦୁହିଁର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ଜାତ୍ଯାଶ୍ରିତଂ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତତ୍ରାପି ଶୃଣୁ ଧର୍ମଵିତ୍ ଆଶ୍ରମାଣି ଚ ଚତ୍ଵାରି କର୍ମଦ୍ଵାରାଣି ମାନଦ
ଜନ୍ମ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଯାହା ଅଛି, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତାହା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଚାରିଟିଏ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର, ମାନ୍ୟଦାତା।
ଚତୁର୍ଣାମ୍ ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଭୁକ୍ତିଶ୍ ଚ ମୁକ୍ତିଶ୍ ଚ ଭଵତୀତି ମତିର୍ ମମ
ଚାରିଟିଏ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ସବୁଠାରୁ ପୁଣ୍ୟମୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ତେଣୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଏଠାରୁ ମିଳେ—ଏହା ମୋର ମତ।
ଏତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଜନକୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ ଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଵରୁଣଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ପୁନର୍ ଵଚନମ୍ ଊଚତୁଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜନକ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପୁଣି କଥା କହିଲେ।
କୋ ଦେଶଃ କିଂ ଚ ତୀର୍ଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯକମ୍ ତଦ୍ ଵଦସ୍ଵ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଽସି ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତେ
କେଉଁ ଦେଶ ଓ କେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ? ଏହା କହ, ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମେ ସବୁଜଣା—ଆମର ନମସ୍କାର।
ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ଦଣ୍ଡକଂ ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯଦମ୍ ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷେତ୍ରେ କୃତଂ କର୍ମ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ନୃଣାମ୍
ପୃଥିବୀରେ ଭାରତ ଦେଶ ଏବଂ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡକ ପବିତ୍ର; ସେଠି କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
ତୀର୍ଥାନାଂ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ମୁକ୍ତିପ୍ରଦା ନୃଣାମ୍ ତତ୍ର ଯଜ୍ଞେନ ଦାନେନ ଭୋଗାନ୍ ମୁକ୍ତିମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯତି
ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଲୋକଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ସେଠି ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ ଚ ଜନକୋ ଵାଚଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହ୍ଯ୍ ଅପାଂପତେଃ ଵରୁଣେନ ହ୍ଯ୍ ଅନୁଜ୍ଞାତୌ ସ୍ଵପୁରୀଂ ଜଗ୍ମତୁସ୍ ତଦା
ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ଓ ଜନକ, ବରୁଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ତାଙ୍କର ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଅଶ୍ଵମେଧାଦିକଂ କର୍ମ ଚକାର ଜନକୋ ନୃପଃ ଯାଜଯାମ୍ ଆସ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ ଚ ତଂ ନୃପମ୍
ଜନକ ରାଜା ଅଶ୍ୱମେଧ ଆଦି ଯଜ୍ଞ କଲେ; ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ସେହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ।
ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯଜ୍ଞାନ୍ ମୁକ୍ତିମ୍ ଅଵାପ ରାଟ୍ ତଥା ଜନକରାଜାନୋ ବହଵସ୍ ତତ୍ର କର୍ମଣା
ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ବସି, ରାଜା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ; ଏହିପରି, ଅନେକ ଜନକ ରାଜା ସେଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ମୁକ୍ତିଂ ପ୍ରାପୁର୍ ମହାଭାଗା ଗୌତମ୍ଯାଶ୍ ଚ ପ୍ରସାଦତଃ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଜନସ୍ଥାନେତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ଗୌତମୀଙ୍କର କୃପାରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିଲେ; ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ 'ଜନସ୍ଥାନ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
ଜନକାନାଂ ଯଜ୍ଞସଦୋ ଜନସ୍ଥାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ଚତୁର୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ସ୍ମରଣାତ୍ ସର୍ଵପାପନୁତ୍
ଜନକମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ 'ଜନସ୍ଥାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଚାରି ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା; ଏହାକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ତତ୍ର ସ୍ନାନେନ ଦାନେନ ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣେନ ତୁ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଵାପି ଗମନାଦ୍ ଭକ୍ତିସେଵନାତ୍
ସେଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ, ତୀର୍ଥ ସ୍ମରଣ, ସେଠାକୁ ଯିବା କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ସହିତ ସେବନ କଲେ,
ସର୍ଵାନ୍ କାମାନ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ମୁକ୍ତିଂ ଚ ସମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
ଅରୁଣା ଵରୁଣା ଚୈଵ ନଦ୍ଯୌ ପୁଣ୍ଯତରେ ଶୁଭେ ତଯୋଶ୍ ଚ ସଂଗମଃ ପୁଣ୍ଯୋ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ମୁନିସତ୍ତମ
ଅରୁଣା ଓ ବରୁଣା ନଦୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ; ଏହି ଦୁଇଟିର ସଙ୍ଗମ ଗଙ୍ଗାରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ।
ତଦୁତ୍ପତ୍ତିଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵେହ ସର୍ଵପାପଵିନାଶିନୀମ୍ କଶ୍ଯପସ୍ଯ ସୁତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଆଦିତ୍ଯୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଵ କରିଦେଇଥିବା ଯାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସେଥିରେ କାହାଣୀ ଶୁଣ। କଶ୍ୟପଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଚକ୍ଷୁସ୍ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂଶୁଃ ସପ୍ତାଶ୍ଵୋ ଲୋକପୂଜିତଃ ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ଉଷା ଖ୍ଯାତା ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସୁନ୍ଦରୀ
ସେ ତିନି ଲୋକର ଚକ୍ଷୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିରଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସାତଟି ଘୋଡ଼ାରେ ଚଳିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ତାଙ୍କର ଜଣେ ପତ୍ନୀ ଅଛନ୍ତି, ନାମ ଉଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କର କନ୍ୟା, ତିନି ଲୋକରେ ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର।
ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରତାପତୀଵ୍ରତ୍ଵମ୍ ଅସହନ୍ତୀ ସୁମଧ୍ଯମା ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ କିଂ କୃତ୍ଯଂ ମମ ସ୍ଯାଦ୍ ଇତି ଭାମିନୀ
ପତିଙ୍କର ତୀବ୍ର ତାପ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସୁସ୍ଥଳୀ ଉଷା ଭାବିଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି?'
ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୌ ମହାରାଜ୍ଞୌ ମନୁର୍ ଵୈଵସ୍ଵତୋ ଯମଃ ଯମୁନା ଚ ନଦୀ ପୁଣ୍ଯା ଶୃଣୁ ଵିସ୍ମଯକାରଣମ୍
ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ ମହାରାଜା ମନୁ ଓ ଯମ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଯମୁନା। ଏବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଶୁଣ।
ସାକରୋଦ୍ ଆତ୍ମନଶ୍ ଛାଯାମ୍ ଆତ୍ମରୂପେଣ ଯତ୍ନତଃ ତାମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ତତଶ୍ ଚୋଷା ତ୍ଵଂ ଚ ମତ୍ସଦୃଶୀ ଭଵ
ସେ ନିଜ ଆକୃତିରେ ନିଜ ଛାୟାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଖୁବ ସାବଧାନରେ। ତାପରେ ଉଷା କହିଲେ—'ତୁମେ ମୋ ପରି ହେଉ।'
ଭର୍ତାରଂ ତ୍ଵମ୍ ଅପତ୍ଯାନି ପାଲଯସ୍ଵ ମମାଜ୍ଞଯା ଯାଵଦ୍ ଆଗମନଂ ମେ ସ୍ଯାତ୍ ପତ୍ଯୁସ୍ ତାଵତ୍ ପ୍ରିଯା ଭଵ
'ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୋ ପତି ଓ ପିଲାମାନେଙ୍କୁ ଦେଖ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଫେରି ଆସିବି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରିୟା ଭାବେ ରୁହ।'