ଅନ୍ଵେଷଯଂସ୍ ତୁ ତଂ ଜାରଂ ବିଡାଲଂ ଦଦୃଶେ ମୁନିଃ କୋ ଭଵାନ୍ ଇତି ତଂ ପ୍ରାହ ଭସ୍ମୀକୁର୍ଯାଂ ମୃଷାଵଦନ୍
ସେ ଜାରକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ମୁନି ବିଡ଼ାଳକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ?' ସେ ମିଥ୍ୟା କହିଲା, 'ମୁଁ ଭସ୍ମ ହେଉଁ।'
କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟୋ ଭୂତ୍ଵା ଚୈଵମ୍ ଆହ ଶଚୀପତିଃ ଶଚୀଭର୍ତା ପୁରାଂ ଭେତ୍ତା ତପୋଧନ ପୁରୁଷ୍ଟୁତଃ
ହାତ ଜୋଡି, ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ପୁରୀ ଧ୍ୱଂସକାରୀ, ଲୋକମାନେ ଯିଏକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ହେ ତପସ୍ବୀ।'
ମମେଦଂ ପାପମ୍ ଆପନ୍ନଂ ସତ୍ଯମ୍ ଉକ୍ତଂ ମଯାନଘ ମହଦ୍ଵିଗର୍ହିତଂ କର୍ମ କୃତଵାନ୍ ଅସ୍ମ୍ଯ୍ ଅହଂ ମୁନେ
'ଏହି ପାପ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି; ମୁଁ ଯାହା କହିଛି ଏହା ସତ୍ୟ, ହେ ନିଷ୍ପାପ। ମୁଁ ବଡ଼ ନିନ୍ଦିତ କାମ କରିଛି, ହେ ମୁନି।'
ସ୍ମରସାଯକନିର୍ଭିନ୍ନହୃଦଯାଃ କିଂ ନ କୁର୍ଵତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମଯି ମହାପାପେ କ୍ଷମସ୍ଵ କରୁଣାନିଧେ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେମର ବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ? ମୁଁ ବଡ଼ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ କ୍ଷମା କର, ହେ କରୁଣାର ସାଗର।'
ସନ୍ତଃ କୃତାପରାଧେ ଽପି ନ ରୌକ୍ଷ୍ଯଂ ଜାତୁ କୁର୍ଵତେ ନିଶମ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚୋ ଵିପ୍ରୋ ହରିମ୍ ଆହ ରୁଷାନ୍ଵିତଃ
ସଜ୍ଜନମାନେ ଅପରାଧ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ରୁଖା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରୁଷାକ୍ତ ମନେ ଥିବା ମୁନି ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭଗଭକ୍ତ୍ଯା କୃତଂ ପାପଂ ସହସ୍ରଭଗଵାନ୍ ଭଵ ତାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆହ ମୁନିଃ କୋପାତ୍ ତ୍ଵଂ ଚ ଶୁଷ୍କନଦୀ ଭଵ
'ଭଗଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି ଯେ ପାପ କରିଛ, ତୁମେ ସହସ୍ରଭଗ ହେଉ।' ମୁନି କ୍ରୋଧରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଶୁଖିଲା ନଦୀ ହେଉ।'
ତତଃ ପ୍ରସାଦଯାମ୍ ଆସ କଥଯନ୍ତୀ ତଦାକୃତିମ୍
ତାପରେ ସେ ଘଟଣା ବିବରଣା କରି, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ମନସାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯପୁରୁଷଂ ପାପିଷ୍ଠାଃ କାମଯନ୍ତି ଯାଃ ଅକ୍ଷଯାନ୍ ଯାନ୍ତି ନରକାଂସ୍ ତାସାଂ ସର୍ଵେ ଽପି ପୂର୍ଵଜାଃ
ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀମାନେ ମନରେ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନନ୍ତ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵନ୍ନ୍ ଅଵଧାରଯ ମଦ୍ଵଚଃ ତଵ ରୂପେଣ ଚାଗତ୍ଯ ମାମ୍ ଅଗାତ୍ ସାକ୍ଷିଣସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇମେ
ଭଗବାନ, ଆପଣ ଖୁସି ହୋଇଛନ୍ତି, ମୋ କଥା ଭଲଭାବେ ବୁଝନ୍ତୁ; ଏହି ସାକ୍ଷୀମାନେ ଆପଣଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ।
ତଥେତି ରକ୍ଷିଣଃ ପ୍ରୋଚୁର୍ ଅହଲ୍ଯା ସତ୍ଯଵାଦିନୀ ଧ୍ଯାନେନାପି ମୁନିର୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶାନ୍ତଃ ପ୍ରାହ ପତିଵ୍ରତାମ୍
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି ରକ୍ଷକମାନେ କହିଲେ; ସତ୍ୟବାଦିନୀ ଅହଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାକୁ ମନେ ରଖିଲେ। ମୁନି ଧ୍ୟାନରେ ଏହି ଘଟଣା ଜାଣି, ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ପତିବ୍ରତାକୁ କହିଲେ।
ଯଦା ତୁ ସଂଗତା ଭଦ୍ରେ ଗୌତମ୍ଯା ସରିଦୀଶଯା ନଦୀ ଭୂତ୍ଵା ପୁନା ରୂପଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ପ୍ରିଯକୃନ୍ ମମ
ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀଦେବୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ନଦୀ ହେବ; ପରେ, ମୋ ପ୍ରିୟା, ପୁନି ତୁମ ଆଦିରୂପ ପାଇବ।
ଇତ୍ଯ୍ ଋଷେର୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଥା ଚକ୍ରେ ପତିଵ୍ରତା ତଯା ତୁ ସଂଗତା ଦେଵ୍ଯା ଅହଲ୍ଯା ଗୌତମପ୍ରିଯା
ମୁନିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପତିବ୍ରତା ଅହଲ୍ୟା ସେହିପରି କାମ କଲେ; ଏଭଳି ଭାବେ ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଅହଲ୍ୟା ଦେବୀ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ପୁନସ୍ ତଦ୍ ରୂପମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଯନ୍ ମଯା ନିର୍ମିତଂ ପୁରା ତତଃ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ସୁରରାଟ୍ ପ୍ରାହ ଗୌତମମ୍
ସେ ପୁନି ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ରୂପକୁ ମିଳିଲେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି; ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ହାତ ଜୋଡି ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମାଂ ପାହି ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ପାପିଷ୍ଠଂ ଗୃହମ୍ ଆଗତମ୍ ପାଦଯୋଃ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃପଯା ପ୍ରାହ ଗୌତମଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ଅତି ପାପୀ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଛି। ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଦୟାକରି ଗୌତମ କହିଲେ।
ଗୌତମୀଂ ଗଚ୍ଛ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସ୍ନାନଂ କୁରୁ ପୁରଂଦର କ୍ଷଣାନ୍ ନିର୍ଧୂତପାପସ୍ ତ୍ଵଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
ଗୌତମୀଙ୍କୁ ଯାଅ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ପୁରନ୍ଦର, ସ୍ନାନ କର। କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହେବ, ଏବଂ ତୁମେ ପୁନି ସହସ୍ରନୟନ ହେବ।
ଉଭଯଂ ଵିସ୍ମଯକରଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅସ୍ମି ନାରଦ ଅହଲ୍ଯାଯାଃ ପୁନର୍ଭାଵଂ ଶଚୀଭର୍ତା ସହସ୍ରଦୃକ୍
ନାରଦ, ମୁଁ ଦୁଇଟି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଦେଖିଛି: ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଶଚୀଙ୍କ ପତି ସହସ୍ରନୟନଙ୍କ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥମ୍ ଅହଲ୍ଯାସଂଗମଂ ଶୁଭମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ନୃଣାମ୍
ସେଇ ସମୟରୁ, ଯେଉଁ ତୀରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ସଂଯୋଗ ହେଲା, ସେଠାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଇଛି, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅପରଂ ତୀର୍ଥଂ ଜନସ୍ଥାନମ୍ ଇତି ଶ୍ରୁତମ୍ ଚତୁର୍ଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ସ୍ମରଣାନ୍ ମୁକ୍ତିଦଂ ନୃଣାମ୍
ସେଠାଠାରୁ ଆଉ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଜନସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଚାରି ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା, ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଵୈଵସ୍ଵତାନ୍ଵଯେ ଜାତୋ ରାଜାଭୂଜ୍ ଜନକଃ ପୁରା ସୋ ଽପାଂପତେସ୍ ତୁ ତନୁଜାମ୍ ଉପଯେମେ ଗୁଣାର୍ଣଵାମ୍
ବୈବସ୍ବତ ବଂଶରେ ପୂର୍ବେ ଜନକ ନାମକ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେ ଜଳଦେବଙ୍କ ଗୁଣମୟ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ।
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ଜନକାଂ ଜନକୋ ନୃପଃ ଅନୁରୂପଗୁଣତ୍ଵାଚ୍ ଚ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଗୁଣାର୍ଣଵା
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ମୂଳ ଥିଲେ ରାଜା ଜନକ; ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗୁଣାର୍ଣ୍ଣବା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମାନ ଗୁଣରେ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ ଚ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରସ୍ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ପୁରୋହିତଃ ତମ୍ ଅପୃଚ୍ଛନ୍ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଂ ପୁରୋହିତମ୍
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ। ସେଇ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତୀ ଉଭେ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ନିର୍ଣୀତେ ମୁନିସତ୍ତମୈଃ ଦାସୀଦାସେଭତୁରଗରଥାଦ୍ଯୈର୍ ଭୁକ୍ତିର୍ ଉତ୍ତମା
ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ — ଦୁଇଟିକୁ ମୁନିମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି; ଦାସ-ଦାସୀ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପତି ସହିତ ଭୋଗ ଉତ୍ତମ।
କିଂତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଵିରସା ଭୁକ୍ତିର୍ ମୁକ୍ତିର୍ ଏକା ନିରତ୍ଯଯା ଭୁକ୍ତେର୍ ମୁକ୍ତିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମା ଭୁକ୍ତ୍ଯା ମୁକ୍ତିଂ କଥଂ ଵ୍ରଜେତ୍
କିନ୍ତୁ ଭୋଗ ସମୟସୀମିତ ଓ ଶେଷରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ, ମୋକ୍ଷ ମାତ୍ର ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଭୋଗ ଠାରୁ ମୋକ୍ଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଭୋଗ କରି କିପରି ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ?
ସର୍ଵସଙ୍ଗପରିତ୍ଯାଗାନ୍ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତିଃ ସୁଦୁଃଖତଃ ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ ସୁଖାନ୍ ମୁକ୍ତିଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ସହଜରେ କିପରି ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ?
ଅପାଂପତିସ୍ ତଵ ଗୁରୁଃ ଶ୍ଵଶୁରଃ ପ୍ରିଯକୃତ୍ ତଥା ତଂ ଗତ୍ଵା ପୃଚ୍ଛ ନୃପତେ ଉପଦେକ୍ଷ୍ଯତି ତେ ହିତମ୍
ଜଳଦେବ ତୁମ ଗୁରୁ ଓ ଶ୍ୱଶୁର, ସେ ତୁମ ପ୍ରତି ସଦା ଉତ୍ସାହୀ। ରାଜା, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ; ସେ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେବେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ ଚ ଜନକୋ ରାଜାନଂ ଵରୁଣଂ ତଦା ଗତ୍ଵା ଚୋଚତୁର୍ ଅଵ୍ଯଗ୍ରୌ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଏପରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଓ ରାଜା ଜନକ ଶାନ୍ତ ମନେ ଜଳଦେବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପଥ ବିଷୟରେ କ୍ରମରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଦ୍ଵିଧା ତୁ ସଂସ୍ଥିତା ମୁକ୍ତିଃ କର୍ମଦ୍ଵାରେ ଽପ୍ଯ୍ ଅକର୍ମଣି ଵେଦେ ଚ ନିଶ୍ଚିତୋ ମାର୍ଗଃ କର୍ମ ଜ୍ଯାଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅକର୍ମଣଃ
ମୋକ୍ଷ ଦୁଇ ଉପାୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି। ବେଦରେ ଏହି ମାର୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ସର୍ଵଂ ଚ କର୍ମଣା ବଦ୍ଧଂ ପୁରୁଷାର୍ଥଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ଅକର୍ମଣୈଵାପ୍ଯତ ଇତି ମୁକ୍ତିମାର୍ଗୋ ମୃଷୋଚ୍ଯତେ
ଚାରି ପ୍ରକାର ମାନବ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ବନ୍ଧା; ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷର ମାର୍ଗ ଉପଜେ।
କର୍ମଣା ସର୍ଵଧାନ୍ଯାନି ସେତ୍ସ୍ଯନ୍ତି ନୃପସତ୍ତମ ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାତ୍ମନା କର୍ମ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୈଦିକଂ ନୃଭିଃ
ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେଥିପାଇଁ ପୁରୁଷମାନେ ସମସ୍ତ ମନ, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ବେଦମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ତେନ ଭୁକ୍ତିଂ ଚ ମୁକ୍ତିଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତୀହ ମାନଵାଃ ଅକର୍ମଣଃ କର୍ମ ପୁଣ୍ଯଂ କର୍ମ ଚାପ୍ଯ୍ ଆଶ୍ରମେଷୁ ଚ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଏଠି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ପାଆନ୍ତି; ଆଶ୍ରମରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଦୁହିଁର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।