ପ୍ରୋଵାଚ ପ୍ରଣତୋ ଗଙ୍ଗାଂ କଣ୍ଵଃ କ୍ଷୁଧାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍
କଣ୍ବ ନମସ୍କାର କରି ଗଙ୍ଗା ଓ ଭୋକଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିଲେ।
ଦେହି ଦେଵି ମନୋଜ୍ଞାନି କାମାନି ଵିଭଵଂ ମମ ଆଯୁର୍ ଵିତ୍ତଂ ଚ ଭୁକ୍ତିଂ ଚ ମୁକ୍ତିଂ ଗଙ୍ଗେ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମେ
ହେ ଦେବୀ, ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଇଚ୍ଛା, ଧନ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ, ସମ୍ପତ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦିଅ, ହେ ଗଙ୍ଗା, ଏସବୁ ମୋତେ ଦିଅ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଗୌତମୀଂ ଗଙ୍ଗାଂ କ୍ଷୁଧାଂ ଚାହ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଏଭଳି କହି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୌତମୀ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଭୋକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମଯି ମଦ୍ଵଂଶଜେ ଚାପି କ୍ଷୁଧେ ତୃଷ୍ଣେ ଦରିଦ୍ରିଣି ଯାହି ପାପତରେ ରୂକ୍ଷେ ନ ଭୂଯାସ୍ ତ୍ଵଂ କଦାଚନ
ହେ ଭୋକ, ହେ ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ହେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ମୋ ଓ ମୋର ବଂଶଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନ ଥାଉ, ଅଧିକ ପାପୀ ଓ କଠୋର ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ଆଉ କେବେ ଆସିନହଅ।
ଅନେନ ସ୍ତଵେନ ଯେ ଵୈ ତ୍ଵାଂ ସ୍ତୁଵନ୍ତି କ୍ଷୁଧାତୁରାଃ ତେଷାଂ ଦାରିଦ୍ର୍ଯଦୁଃଖାନି ନ ଭଵେଯୁର୍ ଵରୋ ଽପରଃ
ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଯେଉଁମାନେ ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ପଢନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦୁଃଖ ରହିବ ନାହିଁ; ଏହା ଆଉ ଗୋଟିଏ ଆଶୀର୍ବାଦ।
ଅସ୍ମିଂସ୍ ତୀର୍ଥେ ମହାପୁଣ୍ଯେ ସ୍ନାନଦାନଜପାଦିକମ୍ ଯେ କୁର୍ଵନ୍ତି ନରା ଭକ୍ତ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମୀଭାଜୋ ଭଵନ୍ତୁ ତେ
ଏହି ପବିତ୍ର ତୀରେ ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ହେଉନ୍ତୁ।
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇଦଂ ପଠତେ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ତୀର୍ଥେ ଵା ଯଦି ଵା ଗୃହେ ତସ୍ଯ ଦାରିଦ୍ର୍ଯଦୁଃଖେଭ୍ଯୋ ନ ଭଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଵରୋ ଽପରଃ
ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଯେଉଁମାନେ ତୀର କିମ୍ବା ଘରେ ପଢନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରୁ କେବେ ଭୟ ରହିବ ନାହିଁ; ଏହା ଆଉ ଗୋଟିଏ ଆଶୀର୍ବାଦ।
ଏଵମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଚୋକ୍ତ୍ଵା ତେ କଣ୍ଵଂ ଯାତେ ସ୍ଵମ୍ ଆଲଯମ୍ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ କାଣ୍ଵଂ ଗାଙ୍ଗଂ କ୍ଷୁଧାଭିଧମ୍ ସର୍ଵପାପହରଂ ଵତ୍ସ ପିତୄଣାଂ ପ୍ରୀତିଵର୍ଧନମ୍
‘ଏମିତି ହେଉ’ ବୋଲି କହି ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ, କଣ୍ବ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ସେଇଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ତୀରକୁ ‘କଣ୍ବଙ୍କ ଗଙ୍ଗା’ ଓ ‘ଭୋକ’ ନାମରେ ଡାକାଯାଉଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ବଢ଼ାଏ।
ଅସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମହାତୀର୍ଥଂ ଚକ୍ରତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଶ୍ରୁତମ୍ ତତ୍ର ସ୍ନାନାନ୍ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ହରେର୍ ଲୋକମ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକ ମହାତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ‘ଚକ୍ରତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ନାନ କଲେ ମଣିଷ ହରିଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ଶୁକ୍ଲାଯାମ୍ ଉପୋଷ୍ଯ ପୃଥିଵୀପତେ ଗଣିକାସଂଗମେ ସ୍ନାତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ ଅକ୍ଷଯଂ ପଦମ୍
ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନେ, ହେ ପୃଥିବୀପତି, ଉପବାସ ରଖି ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ପଦ ମିଳେ।
ପୁରା ତତ୍ର ଯଥା ଵୃତ୍ତଂ ତନ୍ ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ ଆସୀଦ୍ ଵିଶ୍ଵଧରୋ ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋ ବହୁଧନାନ୍ଵିତଃ
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏଠାରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ମୋ ଦ୍ୱାରା କହିବାକୁ ତୁମେ ଶୁଣ। ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱଧର ନାମକ ଏକ ବ୍ୟାପାରୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ବହୁତ ଧନ-ସମ୍ପତିର ମାଲିକ ଥିଲେ।
ଉତ୍ତରେ ଵଯସି ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଽଭଵଦ୍ ଋଷେ ଗୁଣଵାନ୍ ରୂପସଂପନ୍ନୋ ଵିଲାସୀ ଶୁଭଦର୍ଶନଃ
ତାଙ୍କର ବୟସ୍ ହେବା ପରେ, ହେ ଋଷି, ତାଙ୍କର ଏକ ପୁଅ ହେଲା, ଯିଏ ଗୁଣବାନ, ସୁନ୍ଦର, ଖେଳମସ୍ତି ଭରା ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋ ଽପି ପ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ରଃ କାଲେ ପଞ୍ଚତ୍ଵମ୍ ଆଗତଃ ତଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତଂ ପୁତ୍ରଂ ଦଂପତୀ ଦୁଃଖପୀଡିତୌ
ସେଇ ପୁଅ, ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ, ସମୟ ଆସିଲେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା। ପୁଅଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସେ ଦମ୍ପତି ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ।
କୁର୍ଵାତେ ସ୍ମ ତଦା ତେନ ସହୈଵ ମରଣେ ମତିମ୍ ହା ପୁତ୍ର ହନ୍ତ କାଲେନ ପାପେନ ସୁଦୁରାତ୍ମନା
ସେ ସମୟରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ସହିତ ମରିବାକୁ ମନସ୍କଲେ। କହିଲେ, 'ହା ପୁଅ! ହା, ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଆମଠାରୁ ଛିନି ନିଆଯାଇଛ।'
ଯୌଵନେ ଵର୍ତମାନୋ ଽପି ନୀତୋ ଽସି ଗୁଣସାଗର ଆଵଯୋଶ୍ ଚ ତଥୈଵ ତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋ ଽପି ସୁଦୁର୍ଲଭଃ
ତୁମେ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଥିବା ସତ୍ୱେ, ହେ ଗୁଣର ସାଗର, ଆମଠାରୁ ନିଆଯାଇଗଲ। ଆମ ପାଇଁ ତୁମେ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ ଥିଲ।
ଇତ୍ଥଂ ତୁ ରୁଦିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଂପତ୍ଯୋଃ କରୁଣଂ ଯମଃ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିଜପୁରଂ ତୂର୍ଣଂ କୃପଯାଵିଷ୍ଟମାନସଃ
ସେ ଦମ୍ପତିଙ୍କର ଏଭଳି କରୁଣ ରୋଦନ ଶୁଣି, ଯମ ଦୟାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ନିଜ ସହର ଛାଡ଼ି ତୁରନ୍ତ ଚଲିଆସିଲେ।
ଗୋଦାଵର୍ଯାଃ ଶୁଭେ ତୀରେ ସ୍ଥିତୋ ଧ୍ଯାଯଞ୍ ଜନାର୍ଦନମ୍ ଅପି ସ୍ଵଲ୍ପେନ କାଲେନ ପ୍ରଜା ଵୃଦ୍ଧାଃ ସମନ୍ତତଃ
ଗୋଦାବରୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର କୂଳରେ ଦଢ଼ି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ଅତି କମ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଚାରିପାଖରେ ବୃଦ୍ଧ ହେଇଗଲେ।
ଇଯତ ଇତି ମେ ପୃଥ୍ଵୀ କଥ୍ଯତାଂ କେନ ପୂରିତା ନ କଶ୍ଚିନ୍ ମ୍ରିଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତା ଵସୁଂଧରା
'ଏହି ପୃଥିବୀ କେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛି, ଏବଂ କିଏ ଏହାକୁ ଭରିଛି, ମୋତେ କହ। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ମରୁନାହାନ୍ତି, ପୃଥିବୀ ଭାରରେ ଦବିଯାଉଛି।'
ତତୋ ଦେଵୀ ଗତା ତୂର୍ଣଂ ଵସୁଧା ମୁନିସତ୍ତମ ଯତ୍ରାସ୍ତି ସୁରସଂଯୁକ୍ତଃ ଶକ୍ରଃ ପରପୁରଂଜଯଃ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵସୁଂଧରାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯେଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀ ଦେବୀ ତୁରନ୍ତ ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଶକ୍ର ଶତ୍ରୁନଗର ଜୟକର୍ତ୍ତା ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଗଲେ। ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଶିର ନମାଇ କହିଲେ—
କିମ୍ ଆଗମନକାର୍ଯଂ ତ ଇତି ମେ ପୃଥ୍ଵି କଥ୍ଯତାମ୍
'ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ମୋତେ କହ, ହେ ପୃଥିବୀ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାରେ ଆସିଛ?'
ଭାରେଣ ଗୁରୁଣା ଶକ୍ର ପୀଡିତାହଂ ଵିନା ଵଧମ୍ କାରଣଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଆଯାତା କିମ୍ ଇଦଂ କଥ୍ଯତାଂ ମମ
'ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ଭାରରେ ଦବିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ବିନା ବିନାଶର। ଏହାର କାରଣ ପଚାରିବାକୁ ଆସିଛି—ମୋତେ ଏହି କଥା କହ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହୀଵାକ୍ଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ପୃଥିବୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—
କାରଣଂ ଯଦି ନାମ ସ୍ଯାତ୍ ତଦାନୀଂ ଜ୍ଞାଯତେ ମଯା ସୁରାଣାଂ ହି ପତିର୍ ଯସ୍ମାଦ୍ ଅହଂ ସର୍ଵାସୁ ମେଦିନି
'ଯଦି କୌଣସି କାରଣ ଅଛି, ତେବେ ମୁଁ ଜାଣିପାରିବି, କାରଣ ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଓ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ନାଥ।'
ଅଥ ପୃଥ୍ଵୀ ତଦା ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚାହ ଶଚୀପତିମ୍ ଯମ ଆଦିଶ୍ଯତାଂ ତର୍ହି ଯଥା ସଂହରତେ ପ୍ରଜାଃ
ତାପରେ ପୃଥିବୀ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶଚୀଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଯମଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅ, ଯେଉଁପରି ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ନେଇଯାଉନ୍ତୁ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ମହ୍ଯା ଆଦିଷ୍ଟାଃ ସିଦ୍ଧକିଂନରାଃ ଯମସ୍ଯାନଯନେ ଶୀଘ୍ରଂ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ମହାମୁନେ
ମୋର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହେ ମହାମୁନି, ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସିଦ୍ଧ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଯମଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବାକୁ ପଠାଯିଲେ।
ତତସ୍ ତେ ସତ୍ଵରଂ ଯାତାଃ ସର୍ଵେ ଵୈଵସ୍ଵତଂ ପୁରମ୍ ନୈଵାପଶ୍ଯନ୍ ଯମଂ ତତ୍ର ତେ ସିଦ୍ଧାଃ ସହ କିଂନରୈଃ ତଥାଗତ୍ଯ ପୁନର୍ ଵେଗାଦ୍ ଵାର୍ତ୍ତା ଶକ୍ରେ ନିଵେଦିତା
ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁରନ୍ତ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ସହରକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ସେଠାରେ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ପୁଣି ତୁରନ୍ତ ଫେରି, ସେମାନେ ଶକ୍ରଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ଯମୋ ଯମପୁରେ ନାଥ ଅସ୍ମାଭିର୍ ନାଵଲୋକିତଃ ମହତାପି ସୁଯତ୍ନେନ ଵୀକ୍ଷ୍ଯମାଣଃ ସମନ୍ତତଃ
'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଯମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସହରରେ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ, ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କରି ସମସ୍ତଠାରେ ଖୋଜିଲୁ ମଧ୍ୟ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ ତେଷାଂ ପୃଷ୍ଟଃ ଶକ୍ରେଣ ଵୈ ତଦା ସଵିତା ସ ପିତା ତସ୍ଯ ଯମଃ କୁତ୍ରାସ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥ
ସେମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାପରେ ଶକ୍ର ଯମଙ୍କ ପିତା ସବିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—'ଏବେ ଯମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?'
ଶକ୍ର ଗୋଦାଵରୀତୀରେ କୃତାନ୍ତୋ ଵର୍ତତେ ଽଧୁନା ଚରଂସ୍ ତତ୍ର ତପସ୍ ତୀଵ୍ରଂ ନ ଜାନେ କିଂ ନୁ କାରଣମ୍
ହେ ଶକ୍ର, ଗୋଦାବରୀ ତଟରେ ଏବେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି; ଏହାର କାରଣ କଣ ହେବ, ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନି।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ଭାନୋଃ ଶକ୍ରଃ ଶଙ୍କାମ୍ ଉପାଵିଶତ୍
ଭାନୁଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ରଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପଜିଲା।