ତତ୍ରାଭଵନ୍ନ୍ ଋଷିଗଣା ଆର୍ତ୍ଵିଜ୍ଯେ ମଖମଣ୍ଡଲେ ଯୁଗପଦ୍ ଦଶମେଧାନି ପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ପୁରୋଧସା
ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞର ପୂର୍ବଜାତ ହୋଇ ମଣ୍ଡପରେ ବସିଲେ। ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଏକାସାଥିରେ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଦେଲେ।
ପୂର୍ଣତାଂ ନାଯଯୁସ୍ ତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚିନ୍ତାପରୋ ନୃପଃ ଵିହାଯ ଦେଵଯଜନଂ ପୁନର୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ତାନ୍ କ୍ରତୂନ୍
ସେମାନେ ସେହି ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକୁ ସଫଳ କରିଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ପୁନି ସେହି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଉପାକ୍ରାମତ୍ ତଥା ତତ୍ର ଵିଘ୍ନଦୋଷାସ୍ ତମ୍ ଆଯଯୁଃ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପୂର୍ଣାଂସ୍ ତତୋ ଯଜ୍ଞାନ୍ ରାଜା ଗୁରୁମ୍ ଅଭାଷତ
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବାଧା ଓ ଦୋଷ ଆସିଗଲା। ଯଜ୍ଞ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି ରାଜା ତାଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦେଶଦୋଷାତ୍ କାଲଦୋଷାନ୍ ମମ ଦୋଷାତ୍ ତଵାପି ଵା ପୂର୍ଣତାଂ ନାପ୍ନୁଵନ୍ତି ସ୍ମ ଦଶମେଧାନି ଵାଜିନଃ
'ସ୍ଥାନର ଦୋଷ, ସମୟର ଦୋଷ, ମୋର ଦୋଷ କିମ୍ବା ତୁମର ଦୋଷରେ ହେଉ, ଏହି ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଉନି।'
ତତଶ୍ ଚ ଦୁଃଖିତୋ ରାଜା କଶ୍ଯପେନ ପୁରୋଧସା ଗୀଷ୍ପତେର୍ ଭ୍ରାତରଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଗତ୍ଵା ସଂଵର୍ତମ୍ ଊଚତୁଃ
ତାପରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଓ ପୁରୋହିତ କଶ୍ୟପ, ସମ୍ବର୍ତ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଗୀତମାନ୍ୟର ଭାଇ ଓ ବଡ଼। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ଯୁଗପତ୍ କାର୍ଯାଣ୍ଯ୍ ଅଶ୍ଵମେଧାନି ମାନଦ ଦଶ ସଂପୂର୍ଣତାଂ ଯାନ୍ତି ତଂ ଦେଶଂ ତଂ ଗୁରୁଂ ଵଦ
'ଭଗବନ୍, ଏକାସାଥିରେ କରାଯାଉଥିବା ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କେଉଁଠି ସଫଳ ହୁଏ? ସେଠି କିଏ ଗୁରୁ, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।'
ତତୋ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସଂଵର୍ତୋ ଭୌଵନଂ ତଦା ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଗଚ୍ଛ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଗୁରୁଂ ଦେଶଂ ଵଦିଷ୍ଯତି
ତାପରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ବର୍ତ୍ତ ଧ୍ୟାନ କରି, କହିଲେ, 'ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯାଅ; ସେ ଗୁରୁ ଏବଂ ସେଠି କେଉଁଠି ହେବ କହିଦେବେ।'
ଭୌଵନୋ ଽପି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କଶ୍ଯପେନ ମହାତ୍ମନା ଆଗତ୍ଯ ମାମ୍ ଅବ୍ରଵୀଚ୍ ଚ ଗୁରୁଂ ଦେଶାଦିକଂ ଚ ଯତ୍
ଭୌବନ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସହିତ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ଗୁରୁ ଓ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା କହିଲେ।
ତତୋ ଽହମ୍ ଅବ୍ରଵଂ ପୁତ୍ର ଭୌଵନଂ କଶ୍ଯପଂ ତଥା ଗୌତମୀଂ ଗଚ୍ଛ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସ ଦେଶଃ କ୍ରତୁପୁଣ୍ଯଵାନ୍
ତାପରେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ଭୌବନ ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ କହିଲି, 'ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଯାଅ; ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ସେଠି ଯଜ୍ଞରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି।'
ଅଯମ୍ ଏଵ ଗୁରୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କଶ୍ଯପୋ ଵେଦପାରଗଃ ଗୁରୋର୍ ଅସ୍ଯ ପ୍ରସାଦେନ ଗୌତମ୍ଯାଶ୍ ଚ ପ୍ରସାଦତଃ
'ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ କଶ୍ୟପ, ଯିଏ ବେଦର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନୀ। ତାଙ୍କର କୃପା ଓ ଗୌତମୀ ନଦୀର ପବିତ୍ରତାରେ ତୁମେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଇବ।'
ଏକେନ ହଯମେଧେନ ତତ୍ର ସ୍ନାନେନ ଵା ପୁନଃ ସେତ୍ସ୍ଯନ୍ତି ତତ୍ର ଯଜ୍ଞାଶ୍ ଚ ଦଶମେଧାନି ଵାଜିନଃ
ସେଠି ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ କିମ୍ବା ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବ।
ତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭୌଵନୋ ରାଜା ଗୌତମୀତୀରମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍ କଶ୍ଯପେନ ସହାଯେନ ହଯମେଧାଯ ଦୀକ୍ଷିତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଭୌବନ ରାଜା କଶ୍ୟପଙ୍କ ସହିତ ଗୌତମୀ ତୀରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷା ନେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଯଜ୍ଞେଶେ ହଯମେଧେ ମହାକ୍ରତୌ ସଂପୂର୍ଣେ ତୁ ତଦା ରାଜା ପୃଥିଵୀଂ ଦାତୁମ୍ ଉଦ୍ଯତଃ
ତାପରେ ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ଓ ସଫଳ ହେଲା, ରାଜା ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତତୋ ଽନ୍ତରିକ୍ଷେ ଵାଗ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଉଵାଚ ନୃପସତ୍ତମମ୍ ପୂଜଯିତ୍ଵା ସ୍ଥିତଂ ଵିପ୍ରାନ୍ ଋତ୍ଵିଜୋ ଽଥ ସଦସ୍ପତୀନ୍
ତାପରେ ଆକାଶରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଏକ ଦେବୀୟ କଥା ଶୁଣାଗଲା, ଯେଉଁଠି ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ସଭାପତିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ।
ପୁରୋଧସେ କଶ୍ଯପାଯ ସଶୈଲଵନକାନନାମ୍ ପୃଥିଵୀଂ ଦାତୁକାମେନ ଦତ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ନୃପ
'ହେ ରାଜା, ପୁରୋହିତ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପାହାଡ଼, ଅଟା, ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସବୁ ଦେଇଦେଇଛ।'
ଭୂମିଦାନସ୍ପୃହାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଅନ୍ନଂ ଦେହି ମହାଫଲମ୍ ନାନ୍ନଦାନସମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ
'ଭୂମି ଦାନର ଆଶା ଛାଡ଼ି, ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ, ଯାହା ବଡ଼ ଫଳ ଦେଉଛି। ତିନି ଲୋକରେ ଖାଦ୍ୟ ଦାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ।'
ଵିଶେଷତସ୍ ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପୁଲିନେ ମୁନେ ତ୍ଵଯା ତୁ ହଯମେଧୋ ଽଯଂ କୃତଃ ସବହୁଦକ୍ଷିଣଃ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଽସି ଭଦ୍ରଂ ତେ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ମୁନିବର, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଆପଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ବହୁ ଦାନ ସହିତ ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି। ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହୋଉ। ଏଠାରେ ଆଉ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।
ତଥାପି ଦାତୁକାମଂ ତଂ ମହୀ ପ୍ରୋଵାଚ ଭୌଵନମ୍
ତଥାପି, ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଭୌବନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ କହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵକର୍ମଜ ସାର୍ଵଭୌମ ମା ମାଂ ଦେହି ପୁନଃ ପୁନଃ ନିମଜ୍ଜେ ଽହଂ ସଲିଲସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତସ୍ମାନ୍ ନ ଦୀଯତାମ୍
ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସାର୍ବଭୌମ, ମୋତେ ପୁନିପୁନି ଦେବେନି। ମୁଁ ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହେଉଛି, ତେଣୁ ମୋତେ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତତଶ୍ ଚ ଭୌଵନୋ ଭୀତଃ କିଂ ଦେଯମ୍ ଇତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍ ପୁନଶ୍ ଚୋଵାଚ ସା ପୃଥ୍ଵୀ ଭୌଵନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ ଵୃତମ୍
ତାପରେ ଭୌବନ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, 'କଣ ଦେବି?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ। ପୁନି ସେଇ ପୃଥିବୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘେରିଥିବା, ଭୌବନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତିଲା ଗାଵୋ ଧନଂ ଧାନ୍ଯଂ ଯତ୍ କିଂଚିଦ୍ ଗୌତମୀତଟେ ସର୍ଵଂ ତଦ୍ ଅକ୍ଷଯଂ ଦାନଂ କିଂ ମାଂ ଭୌଵନ ଦାସ୍ଯସି
ଗୋଟିଏ ମୁଠି ତିଳ, ଗାଈ, ଧନ, ଧାନ୍ୟ—ଗୌତମୀ ତଟରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ସେସବୁ ଅକ୍ଷୟ ଦାନ ହୁଏ। ଭୌବନ, ଆପଣ ମୋତେ କଣ ଦେବେ?
ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଗ୍ରାସମ୍ ଏକଂ ଦଦାତି ଯଃ ତେନାହଂ ସକଲା ଦତ୍ତା କିଂ ମାଂ ଭୌଵନ ଦାସ୍ଯସି
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଯିଏ ଏକ ମୁଠି ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଛି, ସେଠି ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ। ଭୌବନ, ଆପଣ ମୋତେ କଣ ଦେବେ?
ତଦ୍ ଭୁଵୋ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭୌଵନଃ ସାର୍ଵଭୌଵନଃ ତଥେତି ମତ୍ଵା ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ନଂ ପ୍ରାଦାତ୍ ସୁଵିସ୍ତରମ୍
ପୃଥିବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସାର୍ବଭୌମ ଭୌବନ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ଭାବି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁତ ଖାଦ୍ୟ ଦାନ କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଦଶାଶ୍ଵମେଧିକଂ ଵିଦୁଃ ଦଶାନାମ୍ ଅଶ୍ଵମେଧାନାଂ ଫଲଂ ସ୍ନାନାଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ 'ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ' ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ପୈଶାଚଂ ତୀର୍ଥମ୍ ଅପରଂ ପୂଜିତଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ ତସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗୌତମ୍ଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ
ଏଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହାକୁ 'ପୈଶାଚ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ କହିବି—ଏହା ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅଛି।
ଗିରିର୍ ବ୍ରହ୍ମଗିରେଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଅଞ୍ଜନୋ ନାମ ନାରଦ ତସ୍ମିଞ୍ ଶୈଲେ ମୁନିଵର ଶାପଭ୍ରଷ୍ଟା ଵରାପ୍ସରା
ନାରଦ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପାଖରେ 'ଅଞ୍ଜନ' ନାମକ ଏକ ପାହାଡ଼ ଅଛି। ସେଠି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ଦେବକନ୍ୟା ଶାପ ପାଇଁ ତଳି ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଅଞ୍ଜନା ନାମ ତତ୍ରାସୀଦ୍ ଉତ୍ତମାଙ୍ଗେନ ଵାନରୀ କେସରୀ ନାମ ତଦ୍ଭର୍ତା ଅଦ୍ରିକେତି ତଥାପରା
ସେଠି ଅଞ୍ଜନା ନାମକ ଏକ ମହିଳା ବାନରୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ କେସରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅଦ୍ରିକା ଥିଲେ।
ସାପି କେସରିଣୋ ଭାର୍ଯା ଶାପଭ୍ରଷ୍ଟା ଵରାପ୍ସରା ଉତ୍ତମାଙ୍ଗେନ ମାର୍ଜାରୀ ସାପ୍ଯ୍ ଆସ୍ତେ ଽଞ୍ଜନପର୍ଵତେ
ସେ, କେସରୀଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଏକ ଦେବକନ୍ୟା ଥିଲେ, ଶାପ ପାଇଁ ତଳି ପଡ଼ିଥିଲେ। ଉତ୍ତମ ଶରୀର ନେଇ, ବିଲେଇ ହୋଇ ଅଞ୍ଜନ ପାହାଡ଼ରେ ବସିଥିଲେ।
ଦକ୍ଷିଣାର୍ଣଵମ୍ ଅଭ୍ଯାଗାତ୍ କେସରୀ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ଽଗସ୍ତ୍ଯୋ ଽଞ୍ଜନଂ ପର୍ଵତମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍
ଲୋକମାନେ ଯିଏଁ ଖ୍ୟାତି ଥିଲେ, ସେ କେସରୀ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରକୁ ଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଅଞ୍ଜନ ପାହାଡ଼କୁ ଆସିଲେ।
ଅଞ୍ଜନା ଚାଦ୍ରିକା ଚୈଵ ଅଗସ୍ତ୍ଯମ୍ ଋଷିସତ୍ତମମ୍ ପୂଜଯାମ୍ ଆସତୁର୍ ଉଭେ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାସୁଖମ୍
ଅଞ୍ଜନା ଓ ଅଦ୍ରିକା ଦୁହେଁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ନିୟମ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂଜା କଲେ।