ପୁରା ତାରକନାଶାଯ ଭଵରେତୋ ଽପିବତ୍ କଵିଃ ରେତୋଗର୍ଭଂ କଵିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଋଷିପତ୍ନ୍ଯୋ ଽସ୍ପୃହନ୍ ମୁନେ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ, ତାରକାଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ, ଏକ ଋଷି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ବୀର୍ୟ ପିଇଥିଲେ; ସେହି ବୀର୍ୟରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଶିଶୁକୁ ଦେଖି, ଋଷିମାନଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ମନେମନେ ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ସପ୍ତର୍ଷୀଣାମ୍ ଋତୁସ୍ନାତାଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ତ୍ଵ୍ ଅରୁନ୍ଧତୀମ୍ ତାସୁ ଗର୍ଭଃ ସମଭଵତ୍ ଷଟ୍ସୁ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ତଦାଗ୍ନିତଃ
ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କର ମାସିକ ଶୁଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ, ଅରୁନ୍ଧତୀ ଛାଡ଼ି, ଛଅ ଜଣ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ସେହି ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସନ୍ତାନ ହେଲା।
ତପ୍ଯମାନାସ୍ ତୁ ଶୋଭିଷ୍ଠା ଋତୁସ୍ନାତାସ୍ ତୁ ତା ମୁନେ କିଂ କୁର୍ମଃ କ୍ଵ ନୁ ଗଚ୍ଛାମଃ କିଂ କୃତ୍ଵା ସୁକୃତଂ ଭଵେତ୍
ସେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମହିଳାମାନେ, ନିଜ ମାସିକ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରି, ପରସ୍ପରକୁ କହିଲେ, 'ଆମେ କଣ କରିବା? କେଉଁଠି ଯିବା? କଣ କରିଲେ ଆମେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବୁ?'
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତା ମିଥୋ ଗଙ୍ଗାଂ ଵ୍ଯଗ୍ରା ଗତ୍ଵା ଵ୍ଯପୀଡଯନ୍ ତାଭ୍ଯସ୍ ତେ ନିଃସୃତା ଗର୍ଭାଃ ଫେନରୂପାସ୍ ତଦାମ୍ଭସି
ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ନିଜ ଗର୍ଭକୁ ତାହାରେ ଛାଡିଦେଲେ; ସେ ଗର୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ଫେନର ଆକାର ନେଲା।
ଅମ୍ଭସା ତ୍ଵ୍ ଏକତାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଵାଯୁନା ସର୍ଵ ଏଵ ହି ଏକରୂପସ୍ ତଦା ତାଭ୍ଯଃ ଷଣ୍ମୁଖଃ ସମଜାଯତ
ସେଇ ସମସ୍ତ ଗର୍ଭ ଜଳରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ପବନରେ ଏକ ଆକାର ନେଲେ; ସେଠାରୁ ଷଣ୍ମୁଖ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସ୍ରାଵଯିତ୍ଵା ତୁ ତାନ୍ ଗର୍ଭାନ୍ ଋଷିପତ୍ନ୍ଯୋ ଗୃହାନ୍ ଯଯୁଃ ତାସାଂ ଵିକୃତରୂପାଣି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ ଋଷଯୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍
ଗର୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡିଦେଇ, ଋଷିଙ୍କର ଗୃହଣୀମାନେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ; ସେମାନଙ୍କର ବଦଳାଯାଇଥିବା ଆକାର ଦେଖି, ଋଷିମାନେ କହିଲେ,
ଗମ୍ଯତାଂ ଗମ୍ଯତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ସ୍ଵୈରୀ ଵୃତ୍ତିର୍ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଇତି ତତୋ ଵତ୍ସ ନିରସ୍ତାଃ ପତିଭିସ୍ ତୁ ତାଃ
ତୁମେ ଯାଅ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ। ନିଜେ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିବା ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି କହି, ବାପା, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଦିଆଯାଇଥିଲେ।
ତତୋ ଦୁଃଖଂ ସମାଵିଷ୍ଟାସ୍ ତ୍ଯକ୍ତାଃ ସ୍ଵପତିଭିଶ୍ ଚ ଷଟ୍ ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାରଦଃ ପ୍ରାହ କାର୍ତ୍ତିକେଯୋ ହରୋଦ୍ଭଵଃ
ତାଙ୍କର ପତିମାନେ ଛାଡିଦେଇଥିବାରୁ, ସେ ଛଅ ଜଣୀ ଅତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାବେଳେ, ନାରଦ ଦେଖି କହିଲେ, 'ହରଙ୍କର ଜନ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି କାର୍ତ୍ତିକେୟ।'
ଗାଙ୍ଗେଯୋ ଽଗ୍ନିଭଵଶ୍ ଚେତି ଵିଖ୍ଯାତସ୍ ତାରକାନ୍ତକଃ ତଂ ଯାନ୍ତୁ ନ ଚିରାଦ୍ ଏଵ ପ୍ରୀତୋ ଭୋଗଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
'ସେ ଗଙ୍ଗାର ପୁଅ ଭାବେ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବେ ପରିଚିତ, ତାରକାକୁ ମାରିଥିବା ନାୟକ। ତୁମେ ଦେରି କରିନାହିଁ, ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଅ; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତୁମେ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ।'
ଦେଵର୍ଷେର୍ ଵଚନାଦ୍ ଏଵ ସମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଚ ଷଣ୍ମୁଖମ୍ କୃତ୍ତିକାଃ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ଦେବଋଷିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କୃତ୍ତିକାମାନେ ଛଅମୁଖୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ନିଜେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ସେସବୁ କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଦେଲେ।
ତାଭ୍ଯୋ ଵାକ୍ଯଂ କୃତ୍ତିକାଭ୍ଯଃ କାର୍ତ୍ତିକେଯୋ ଽନୁମନ୍ଯ ଚ ଗୌତମୀଂ ଯାନ୍ତୁ ସର୍ଵାଶ୍ ଚ ସ୍ନାତ୍ଵାପୂଜ୍ଯ ମହେଶ୍ଵରମ୍
କାର୍ତ୍ତିକେୟ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି କହିଲେ, 'ତମେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଉ, ସ୍ନାନ କରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କର।'
ଏଷ୍ଯାମି ଚାହଂ ତତ୍ରୈଵ ଯାସ୍ଯାମି ସୁରମନ୍ଦିରମ୍ ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା କୃତ୍ତିକାଶ୍ ଚ ସ୍ନାତ୍ଵା ଗଙ୍ଗାଂ ଚ ଗୌତମୀମ୍
'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିବି, ଏବଂ ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବି।' ଏହିପରି କହି, କୃତ୍ତିକାମାନେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଗୌତମୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ।
ଦେଵେଶ୍ଵରଂ ଚ ସଂପୂଜ୍ଯ କାର୍ତ୍ତିକେଯାନୁଶାସନାତ୍ ଦେଵେଶ୍ଵରପ୍ରସାଦେନ ପ୍ରଯଯୁଃ ସୁରମନ୍ଦିରମ୍
କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଓ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ, ସେମାନେ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ କୃତ୍ତିକାତୀର୍ଥମ୍ ଉଚ୍ଯତେ କାର୍ତ୍ତିକ୍ଯାଂ କୃତ୍ତିକାଯୋଗେ ତତ୍ର ଯଃ ସ୍ନାନମ୍ ଆଚରେତ୍
ସେହି ସମୟରୁ, ସେଠିକୁ କୃତ୍ତିକାତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାର୍ତ୍ତିକା ଓ କୃତ୍ତିକା ଯୋଗରେ ଯେଉଁଠାରେ କେହି ସ୍ନାନ କରେ—
ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜା ଭଵତି ଧାର୍ମିକଃ ତତ୍ତୀର୍ଥସ୍ମରଣଂ ଵାପି ଯଃ କରୋତି ଶୃଣୋତି ଚ ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଦୀର୍ଘମ୍ ଆଯୁର୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ସମସ୍ତ ତୁଫଳ ଲାଭ କରି ଧର୍ମିକ ରାଜା ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କରେ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
ଦଶାଶ୍ଵମେଧିକଂ ତୀର୍ଥଂ ତଚ୍ ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାମୁନେ ଯସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ହଯମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏବେ ମହାମୁନି, ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ଵିଶ୍ଵକର୍ମସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ମହାବଲଃ ତସ୍ଯାପି ପ୍ରଥମଃ ପୁତ୍ରସ୍ ତତ୍ପୁତ୍ରୋ ଭୌଵନୋ ଵିଭୁଃ
ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ବିଶ୍ୱରୂପ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭୌବନ, ଯିଏ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ପୁରୋଧାଃ କଶ୍ଯପସ୍ ତସ୍ଯ ସର୍ଵଜ୍ଞାନଵିଶାରଦଃ ତମ୍ ଅପୃଚ୍ଛନ୍ ମହାବାହୁର୍ ଭୌଵନଃ ସାର୍ଵଭୌଵନଃ
ତାଙ୍କର ପୁରୋହିତ କଶ୍ୟପ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏହି ଭୌବନ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂମିର ଶାସକ ଓ ବଳଶାଳୀ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଽହଂ ହଯମେଧୈଶ୍ ଚ ଯୁଗପଦ୍ ଦଶଭିର୍ ମୁନେ ଇତ୍ଯ୍ ଅପୃଚ୍ଛଦ୍ ଗୁରୁଂ ଵିପ୍ରଂ କ୍ଵ ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ସୁରାନ୍ ଇତି
ମୁନି, ସେ ଏକାସାଥିରେ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଣମ୍ୟ ଗୁରୁ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ମୁଁ କେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବି?'
ସୋ ଽଵଦଦ୍ ଦେଵଯଜନଂ ତତ୍ର ତତ୍ର ନୃପୋତ୍ତମ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପ୍ରାଵର୍ତନ୍ତ ମହାକ୍ରତୂନ୍
ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କର।'
ତତ୍ରାଭଵନ୍ନ୍ ଋଷିଗଣା ଆର୍ତ୍ଵିଜ୍ଯେ ମଖମଣ୍ଡଲେ ଯୁଗପଦ୍ ଦଶମେଧାନି ପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ପୁରୋଧସା
ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞର ପୂର୍ବଜାତ ହୋଇ ମଣ୍ଡପରେ ବସିଲେ। ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଏକାସାଥିରେ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଦେଲେ।
ପୂର୍ଣତାଂ ନାଯଯୁସ୍ ତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚିନ୍ତାପରୋ ନୃପଃ ଵିହାଯ ଦେଵଯଜନଂ ପୁନର୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ତାନ୍ କ୍ରତୂନ୍
ସେମାନେ ସେହି ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକୁ ସଫଳ କରିଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ପୁନି ସେହି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଉପାକ୍ରାମତ୍ ତଥା ତତ୍ର ଵିଘ୍ନଦୋଷାସ୍ ତମ୍ ଆଯଯୁଃ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପୂର୍ଣାଂସ୍ ତତୋ ଯଜ୍ଞାନ୍ ରାଜା ଗୁରୁମ୍ ଅଭାଷତ
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବାଧା ଓ ଦୋଷ ଆସିଗଲା। ଯଜ୍ଞ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି ରାଜା ତାଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦେଶଦୋଷାତ୍ କାଲଦୋଷାନ୍ ମମ ଦୋଷାତ୍ ତଵାପି ଵା ପୂର୍ଣତାଂ ନାପ୍ନୁଵନ୍ତି ସ୍ମ ଦଶମେଧାନି ଵାଜିନଃ
'ସ୍ଥାନର ଦୋଷ, ସମୟର ଦୋଷ, ମୋର ଦୋଷ କିମ୍ବା ତୁମର ଦୋଷରେ ହେଉ, ଏହି ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଉନି।'
ତତଶ୍ ଚ ଦୁଃଖିତୋ ରାଜା କଶ୍ଯପେନ ପୁରୋଧସା ଗୀଷ୍ପତେର୍ ଭ୍ରାତରଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଗତ୍ଵା ସଂଵର୍ତମ୍ ଊଚତୁଃ
ତାପରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଓ ପୁରୋହିତ କଶ୍ୟପ, ସମ୍ବର୍ତ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଗୀତମାନ୍ୟର ଭାଇ ଓ ବଡ଼। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ଯୁଗପତ୍ କାର୍ଯାଣ୍ଯ୍ ଅଶ୍ଵମେଧାନି ମାନଦ ଦଶ ସଂପୂର୍ଣତାଂ ଯାନ୍ତି ତଂ ଦେଶଂ ତଂ ଗୁରୁଂ ଵଦ
'ଭଗବନ୍, ଏକାସାଥିରେ କରାଯାଉଥିବା ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କେଉଁଠି ସଫଳ ହୁଏ? ସେଠି କିଏ ଗୁରୁ, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।'
ତତୋ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସଂଵର୍ତୋ ଭୌଵନଂ ତଦା ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଗଚ୍ଛ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଗୁରୁଂ ଦେଶଂ ଵଦିଷ୍ଯତି
ତାପରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ବର୍ତ୍ତ ଧ୍ୟାନ କରି, କହିଲେ, 'ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯାଅ; ସେ ଗୁରୁ ଏବଂ ସେଠି କେଉଁଠି ହେବ କହିଦେବେ।'
ଭୌଵନୋ ଽପି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କଶ୍ଯପେନ ମହାତ୍ମନା ଆଗତ୍ଯ ମାମ୍ ଅବ୍ରଵୀଚ୍ ଚ ଗୁରୁଂ ଦେଶାଦିକଂ ଚ ଯତ୍
ଭୌବନ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସହିତ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ଗୁରୁ ଓ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା କହିଲେ।
ତତୋ ଽହମ୍ ଅବ୍ରଵଂ ପୁତ୍ର ଭୌଵନଂ କଶ୍ଯପଂ ତଥା ଗୌତମୀଂ ଗଚ୍ଛ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସ ଦେଶଃ କ୍ରତୁପୁଣ୍ଯଵାନ୍
ତାପରେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ଭୌବନ ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ କହିଲି, 'ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଯାଅ; ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ସେଠି ଯଜ୍ଞରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି।'
ଅଯମ୍ ଏଵ ଗୁରୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କଶ୍ଯପୋ ଵେଦପାରଗଃ ଗୁରୋର୍ ଅସ୍ଯ ପ୍ରସାଦେନ ଗୌତମ୍ଯାଶ୍ ଚ ପ୍ରସାଦତଃ
'ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ କଶ୍ୟପ, ଯିଏ ବେଦର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନୀ। ତାଙ୍କର କୃପା ଓ ଗୌତମୀ ନଦୀର ପବିତ୍ରତାରେ ତୁମେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଇବ।'