ଏଵମ୍ ଉକ୍ତଃ ସ ଵୈ ମାତ୍ରା ଵିଶାଖୋ ଦେଵତାସ୍ତ୍ରିଯଃ ଯଥାସୁଖଂ ବଲାଦ୍ ରେମେ ଦେଵପତ୍ନ୍ଯୋ ଽପି ରେମିରେ
ମାଆଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଶାଖ ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହ ଇଚ୍ଛାମତେ ଆନନ୍ଦ କଲେ; ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତତଃ ସଂଭୁଜ୍ଯମାନାସୁ ଦେଵପତ୍ନୀଷୁ ନାରଦ ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ ଵାରଯିତୁଂ କାର୍ତ୍ତିକେଯଂ ଦିଵୌକସଃ
ହେ ନାରଦ, ଦେବୀମାନେ ଏପରି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋ ନିଵେଦଯାମ୍ ଆସୁଃ ପାର୍ଵତ୍ଯୈ ପୁତ୍ରକର୍ମ ତତ୍ ଅସକୃଦ୍ ଵାର୍ଯମାଣୋ ଽପି ମାତ୍ରା ଦେଵୈଃ ସ ଶକ୍ତିଧୃକ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ମାଆଁ ଓ ଦେବତାମାନେ ବାରମ୍ବାର ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେ ପୁଅ ରୁକିଲେ ନାହିଁ।
ନୈଵାସାଵ୍ ଅକରୋଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଷ୍ଵ୍ ଆସକ୍ତସ୍ ତୁ ଷଣ୍ମୁଖଃ ଅଭିଶାପଭଯାଦ୍ ଭୀତା ପାର୍ଵତୀ ପର୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍
ସେ ଷଣ୍ମୁଖ, ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ, କେବେ ମାଆଁଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ; ଶାପର ଭୟରେ ଭୟଭୀତ ପାର୍ବତୀ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପୁତ୍ରସ୍ନେହାତ୍ ତଥୈଵେଶା ଦେଵାନାଂ କାର୍ଯସିଦ୍ଧଯେ ଦେଵପତ୍ନ୍ଯଶ୍ ଚିରଂ ରକ୍ଷ୍ଯା ଇତି ମତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ପୁଅ ପ୍ରତି ମାଆଁଙ୍କ ସ୍ନେହ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କ କାମ୍ୟ ସଫଳତା ପାଇଁ ଦେବୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରକ୍ଷିତ ହେବା ଦରକାର ବୋଲି ଭାବି, ସେ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ।
ଯସ୍ଯାଂ ତୁ ରମତେ ସ୍କନ୍ଦଃ ପାର୍ଵତୀ ତ୍ଵ୍ ଅପି ତାଦୃଶୀ ତଦ୍ରୂପମ୍ ଆତ୍ମନଃ କୃତ୍ଵା ଵର୍ତଯାମ୍ ଆସ ପାର୍ଵତୀ
ଯେଉଁଠି ସ୍କନ୍ଦ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ସେଠି ପାର୍ବତୀ ମଧ୍ୟ ସେଇ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେହିଭଳି ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯାପି ଭାର୍ଯାମ୍ ଆହୂଯ ଷଣ୍ମୁଖଃ ଯାଵତ୍ ପଶ୍ଯତି ତସ୍ଯାଂ ତୁ ମାତୃରୂପମ୍ ଅପଶ୍ଯତ
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଡାକି, ଷଣ୍ମୁଖ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେକୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଆଁଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିଲେ।
ତାମ୍ ଅପାସ୍ଯ ନମସ୍ଯାଥ ପୁନର୍ ଅନ୍ଯାମ୍ ଅଥାହ୍ଵଯତ୍ ତସ୍ଯାଂ ତୁ ମାତୃରୂପଂ ସ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଲଜ୍ଜାମ୍ ଉପେଯିଵାନ୍
ସେ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଆଉ ଜଣେ ମହିଳାକୁ ଡାକିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠି ମଧ୍ୟ ମାଆଁଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି, ଲଜ୍ଜାରେ ଭରିଗଲେ।
ଏଵଂ ବହ୍ଵୀଷୁ ତଦ୍ ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାତୃମଯଂ ଜଗତ୍ ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଗାଙ୍ଗେଯୋ ଵୈରାଗ୍ଯମ୍ ଅଗମତ୍ ତଦା
ଏଭଳି ଅନେକ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଆଁଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମାଆଁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଭାବି, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ସେତେବେଳେ ବିରକ୍ତ ହେଲେ।
ସ ତୁ ମାତୃକୃତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ନିଵର୍ତନମ୍ ନିଵାର୍ଯଶ୍ ଚେଦ୍ ଅହଂ ଭୋଗାତ୍ କିଂତୁ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ
ମାଆଁଙ୍କ କାରଣରୁ ନିଜ ଭୋଗରୁ ହଟିଗଲି ବୋଲି ବୁଝି, ସେ ଭାବିଲେ—'ଏବେ ମୋତେ ରୋକାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଆଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲି।'
ତସ୍ମାନ୍ ମାତୃକୃତଂ ସର୍ଵଂ ମମ ହାସ୍ଯାସ୍ପଦଂ ତ୍ଵ୍ ଇତି ଲଜ୍ଜଯା ପରଯା ଯୁକ୍ତୋ ଗୌତମୀମ୍ ଅଗମତ୍ ତଦା
ଏହି ସବୁ ମୋ ମାଆଁର କାରଣରୁ ହେଉଛି, ଏହା ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଉପହାସର ବିଷୟ; ଅତି ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି, ସେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଇଯଂ ଚ ମାତୃରୂପା ମେ ଶୃଣୋତୁ ମମ ଭାଷିତମ୍ ଇତଃ ସ୍ତ୍ରୀନାମଧେଯଂ ଯନ୍ ମମ ମାତୃସମଂ ମତମ୍
ଏହି ମହିଳା ମଧ୍ୟ ମୋ ମାଆଁଙ୍କ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି—ସେ ମୋ କଥା ଶୁଣୁନ୍ତୁ: ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯେଉଁ ମହିଳାଙ୍କ ନାମ ମୋ ମାଆଁଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ଅଛି, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରେ ମାଆଁ ସମାନ ମନାଯିବେ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଲୋକନାଥଃ ପାର୍ଵତ୍ଯା ସହ ଶଂକରଃ ପୁତ୍ରଂ ନିଵାରଯାମ୍ ଆସ ଵୃତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଗୁରୁଃ
ଏଭଳି ଜାଣି, ପାର୍ବତୀ ସହିତ ଶିବ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ରୋକିଲେ ଓ କହିଲେ, 'ଏହି ଆଚରଣ ରୁକିଯିବା ଉଚିତ', ଏଭଳି ଗୁରୁ କହିଲେ।
ତତଃ ସୁରପତିଃ ପ୍ରୀତଃ କିଂ ଦଦାମୀତି ଚିନ୍ତଯନ୍ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ସ୍କନ୍ଦଃ ପିତରଂ ପୁନର୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, 'ମୁଁ କଣ ଦେଉ?' ବୋଲି ଭାବିଲେ; ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସ୍କନ୍ଦ ଆଉଥରେ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସେନାପତିଃ ସୁରପତିସ୍ ତଵ ପୁତ୍ରୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି ଅଲମ୍ ଏତେନ ଦେଵେଶ କିଂ ଵରୈଃ ସୁରପୂଜିତ
ମୁଁ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ସେନାପତି ଓ ତୁମର ପୁଅ ହେବା ସତ୍ୱେ, ଏଠି ଆଉ କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ, ଦେବେଶ୍ୱର; ମୋତେ ଦେବତାମାନେ ପୂଜିଛନ୍ତି, ମୋତେ ବର ଦେବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା?
ଅଥଵା ଦାତୁକାମୋ ଽସି ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା ଯାଚେ ଽହଂ ନାତ୍ମନା ଦେଵ ତଦ୍ ଅନୁଜ୍ଞାତୁମ୍ ଅର୍ହସି
କିମ୍ବା, ଯଦି ତୁମେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କିଛି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଦେବ, ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ।
ମହାପାତକିନଃ କେଚିଦ୍ ଗୁରୁଦାରାଭିଗାମିନଃ ଅତ୍ରାପ୍ଲଵନମାତ୍ରେଣ ଧୌତପାପା ଭଵନ୍ତୁ ତେ
ଯେଉଁମାନେ ମହାପାପ କରିଛନ୍ତି, ଗୁରୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଛୁଇଁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ମାତ୍ରେ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଧୋଇଯିବ।
ଆପ୍ନୁଵନ୍ତୂତ୍ତମାଂ ଜାତିଂ ତିର୍ଯଞ୍ଚୋ ଽପି ସୁରେଶ୍ଵର କୁରୂପୋ ରୂପସଂପତ୍ତିମ୍ ଅତ୍ର ସ୍ନାନାଦ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଦେବତାମାନେଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଏଠି ଜନ୍ମନେ ଯେଉଁ ପଶୁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ପାଉନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ଅକୃତିମାନ, ସେମାନେ ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ସୁନ୍ଦର ରୂପ ପାଉନ୍ତୁ।
ଏଵମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ତଂ ଶଂଭୁଃ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦତ୍ ସୁତେରିତମ୍ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ କାର୍ତ୍ତିକେଯମ୍ ଇତି ଶ୍ରୁତମ୍ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦମ୍
ଏଭଳି ହେଉ, ବୋଲି ଶିବ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ କଥାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା। ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ଯତ୍ ଖ୍ଯାତଂ କୃତ୍ତିକାତୀର୍ଥଂ କାର୍ତ୍ତିକେଯାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ତସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ସୋମପାନଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଯାହା କୃତ୍ତିକା ତୀର୍ଥ ନାମରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପରେ ପରିଚିତ, ତାହାର କଥା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସୋମପାନର ଫଳ ମିଳେ।
ପୁରା ତାରକନାଶାଯ ଭଵରେତୋ ଽପିବତ୍ କଵିଃ ରେତୋଗର୍ଭଂ କଵିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଋଷିପତ୍ନ୍ଯୋ ଽସ୍ପୃହନ୍ ମୁନେ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ, ତାରକାଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ, ଏକ ଋଷି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ବୀର୍ୟ ପିଇଥିଲେ; ସେହି ବୀର୍ୟରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଶିଶୁକୁ ଦେଖି, ଋଷିମାନଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ମନେମନେ ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ସପ୍ତର୍ଷୀଣାମ୍ ଋତୁସ୍ନାତାଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ତ୍ଵ୍ ଅରୁନ୍ଧତୀମ୍ ତାସୁ ଗର୍ଭଃ ସମଭଵତ୍ ଷଟ୍ସୁ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ତଦାଗ୍ନିତଃ
ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କର ମାସିକ ଶୁଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ, ଅରୁନ୍ଧତୀ ଛାଡ଼ି, ଛଅ ଜଣ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ସେହି ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସନ୍ତାନ ହେଲା।
ତପ୍ଯମାନାସ୍ ତୁ ଶୋଭିଷ୍ଠା ଋତୁସ୍ନାତାସ୍ ତୁ ତା ମୁନେ କିଂ କୁର୍ମଃ କ୍ଵ ନୁ ଗଚ୍ଛାମଃ କିଂ କୃତ୍ଵା ସୁକୃତଂ ଭଵେତ୍
ସେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମହିଳାମାନେ, ନିଜ ମାସିକ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରି, ପରସ୍ପରକୁ କହିଲେ, 'ଆମେ କଣ କରିବା? କେଉଁଠି ଯିବା? କଣ କରିଲେ ଆମେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବୁ?'
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତା ମିଥୋ ଗଙ୍ଗାଂ ଵ୍ଯଗ୍ରା ଗତ୍ଵା ଵ୍ଯପୀଡଯନ୍ ତାଭ୍ଯସ୍ ତେ ନିଃସୃତା ଗର୍ଭାଃ ଫେନରୂପାସ୍ ତଦାମ୍ଭସି
ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ନିଜ ଗର୍ଭକୁ ତାହାରେ ଛାଡିଦେଲେ; ସେ ଗର୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ଫେନର ଆକାର ନେଲା।
ଅମ୍ଭସା ତ୍ଵ୍ ଏକତାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଵାଯୁନା ସର୍ଵ ଏଵ ହି ଏକରୂପସ୍ ତଦା ତାଭ୍ଯଃ ଷଣ୍ମୁଖଃ ସମଜାଯତ
ସେଇ ସମସ୍ତ ଗର୍ଭ ଜଳରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ପବନରେ ଏକ ଆକାର ନେଲେ; ସେଠାରୁ ଷଣ୍ମୁଖ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସ୍ରାଵଯିତ୍ଵା ତୁ ତାନ୍ ଗର୍ଭାନ୍ ଋଷିପତ୍ନ୍ଯୋ ଗୃହାନ୍ ଯଯୁଃ ତାସାଂ ଵିକୃତରୂପାଣି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ ଋଷଯୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍
ଗର୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡିଦେଇ, ଋଷିଙ୍କର ଗୃହଣୀମାନେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ; ସେମାନଙ୍କର ବଦଳାଯାଇଥିବା ଆକାର ଦେଖି, ଋଷିମାନେ କହିଲେ,
ଗମ୍ଯତାଂ ଗମ୍ଯତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ସ୍ଵୈରୀ ଵୃତ୍ତିର୍ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଇତି ତତୋ ଵତ୍ସ ନିରସ୍ତାଃ ପତିଭିସ୍ ତୁ ତାଃ
ତୁମେ ଯାଅ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ। ନିଜେ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିବା ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି କହି, ବାପା, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଦିଆଯାଇଥିଲେ।
ତତୋ ଦୁଃଖଂ ସମାଵିଷ୍ଟାସ୍ ତ୍ଯକ୍ତାଃ ସ୍ଵପତିଭିଶ୍ ଚ ଷଟ୍ ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାରଦଃ ପ୍ରାହ କାର୍ତ୍ତିକେଯୋ ହରୋଦ୍ଭଵଃ
ତାଙ୍କର ପତିମାନେ ଛାଡିଦେଇଥିବାରୁ, ସେ ଛଅ ଜଣୀ ଅତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାବେଳେ, ନାରଦ ଦେଖି କହିଲେ, 'ହରଙ୍କର ଜନ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି କାର୍ତ୍ତିକେୟ।'
ଗାଙ୍ଗେଯୋ ଽଗ୍ନିଭଵଶ୍ ଚେତି ଵିଖ୍ଯାତସ୍ ତାରକାନ୍ତକଃ ତଂ ଯାନ୍ତୁ ନ ଚିରାଦ୍ ଏଵ ପ୍ରୀତୋ ଭୋଗଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
'ସେ ଗଙ୍ଗାର ପୁଅ ଭାବେ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବେ ପରିଚିତ, ତାରକାକୁ ମାରିଥିବା ନାୟକ। ତୁମେ ଦେରି କରିନାହିଁ, ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଅ; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତୁମେ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ।'
ଦେଵର୍ଷେର୍ ଵଚନାଦ୍ ଏଵ ସମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଚ ଷଣ୍ମୁଖମ୍ କୃତ୍ତିକାଃ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ଦେବଋଷିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କୃତ୍ତିକାମାନେ ଛଅମୁଖୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ନିଜେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ସେସବୁ କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଦେଲେ।