ରସାତଲମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତଃ ସିନ୍ଧୁସେନ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ଯଜ୍ଞେ ତଲମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତେ ନିର୍ଯଜ୍ଞା ହ୍ଯ୍ ଅଭଵନ୍ ମହୀ
ସେ ଭୂଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯାହାକୁ ସିନ୍ଧୁସେନ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ଭୂଗର୍ଭକୁ ଚାଲିଗଲା, ପୃଥିବୀରୁ ଯଜ୍ଞ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଗଲା।
ନାଯଂ ଲୋକୋ ଽସ୍ତି ନ ପରୋ ଯଜ୍ଞେ ନଷ୍ଟ ଇତୀତ୍ଵରାଃ ସୁରାସ୍ ତମ୍ ଏଵ ଵିଵିଶୂ ରସାତଲମ୍ ଅନୁଦ୍ଵିଷମ୍
ଏଠି ନାହିଁ, ପରଲୋକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ସେଠାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଭୂଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନାଶକ୍ନୁଵଂସ୍ ତୁ ତଂ ଜେତୁଂ ଦେଵା ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପୁରାଣପୁରୁଷଂ ଗତ୍ଵା ତସ୍ମୈ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠି ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ପୁରାତନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ତୁ ତତ୍ କର୍ମ ଯଜ୍ଞଭ୍ରଂଶମ୍ ଅଶେଷତଃ ତତଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ଵାରାହଂ ଵପୁର୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ରାକ୍ଷସଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା ଯଜ୍ଞକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ କରିବା; ତାପରେ ଭଗବାନ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ।
ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାପାଣିର୍ ଗତ୍ଵା ଚୈଵ ରସାତଲମ୍ ଆନଯିଷ୍ଯେ ମଖଂ ପୁଣ୍ଯଂ ହତ୍ଵା ରାକ୍ଷସପୁଂଗଵାନ୍
ମୋ ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରି, ମୁଁ ତଳପାତାଳକୁ ଯାଇ, ସେଠାରୁ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞକୁ ଆଣିବି, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେବି।
ସ୍ଵଃ ପ୍ରଯାନ୍ତୁ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯେତୁ ଵୋ ମାନସୋ ଜ୍ଵରଃ ଯେନ ଗଙ୍ଗା ତଲଂ ପ୍ରାପ୍ତା ପଥା ତେନୈଵ ଚକ୍ରଧୃକ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ, ତୁମମାନେର ମନର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଉ। ଯେପଥରେ ଗଙ୍ଗା ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ମଧ୍ୟ ଯିବେ।
ଜଗାମ ତରସା ପୁତ୍ର ଭୁଵଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ରସାତଲମ୍ ସ ଵରାହଵପୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରସାତଲନିଵାସିନଃ
ପୁଅ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭୂମିକୁ ଭେଦି, ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଭାରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ମହାମାନ୍ୟ ଭଗବାନ ପାତାଳବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ରାକ୍ଷସାନ୍ ଦାନଵାନ୍ ହତ୍ଵା ମୁଖେ ଧୃତ୍ଵା ମହାଧ୍ଵରମ୍ ଵାରାହରୂପୀ ଭଗଵାନ୍ ମଖମ୍ ଆଦାଯ ଯଜ୍ଞଭୁକ୍
ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ମାରି, ମହାଯଜ୍ଞକୁ ମୁହଁରେ ଧରି, ଭାରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ, ଯଜ୍ଞର ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ।
ଯେନ ପ୍ରାପ ତଲଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପଥା ତେନୈଵ ଶତ୍ରୁଜିତ୍ ମୁଖେ ନ୍ଯସ୍ଯ ମହାଯଜ୍ଞଂ ନିଶ୍ଚକ୍ରାମ ରସାତଲାତ୍
ଯେପଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମହାଯଜ୍ଞକୁ ମୁହଁରେ ରଖି, ପାତାଳରୁ ବାହାରିଲେ।
ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଗିରୌ ଦେଵାଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରିରେ ହରେଃ ପଥସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଵିନିଃସୃତ୍ଯ ଗଙ୍ଗାସ୍ରଵଣମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍
ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କ ପଥ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେଠାରୁ ବାହାରି, ସେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ସସ୍ଥଳକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ପ୍ରାକ୍ଷାଲଯଚ୍ ଚ ସ୍ଵାଙ୍ଗାନି ଅସୃଗ୍ଲିପ୍ତାନି ନାରଦ ଗଙ୍ଗାମ୍ଭସା ତତ୍ର କୁଣ୍ଡଂ ଵାରାହମ୍ ଅଭଵତ୍ ତତଃ
ନାରଦ, ସେଠାରେ ଭଗବାନ ନିଜ ରକ୍ତଲିପ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଧୋଇଥିଲେ; ସେଠାରେ ଏକ 'ଭାରାହ କୁଣ୍ଡ' ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ମୁଖେ ନ୍ଯସ୍ତଂ ମହାଯଜ୍ଞଂ ଦେଵାନାଂ ପୁରତୋ ହରିଃ ଦତ୍ତଵାଂସ୍ ତ୍ରିଦଶଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମୁଖାଦ୍ ଯଜ୍ଞୋ ଽଭ୍ଯଜାଯତ
ମହାଯଜ୍ଞକୁ ମୁହଁରେ ରଖି, ହରି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଯଜ୍ଞକୁ ବାହାର କଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଯଜ୍ଞର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗଂ ପ୍ରଧାନଂ ସ୍ରୁଵ ଉଚ୍ଯତେ ଵାରାହରୂପମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଏଵଂ ଵୈ କାରଣାନ୍ତରାତ୍
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଧାନ ଚମଚକୁ 'ଭାରାହ ରୂପ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମ ହେଲା।
ତସ୍ମାତ୍ ପୁଣ୍ଯତମଂ ତୀର୍ଥଂ ଵାରାହଂ ସର୍ଵକାମଦମ୍ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ଭାରାହ ତୀର୍ଥ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ତତ୍ର ସ୍ଥିତୋ ଽପି ଯଃ କଶ୍ଚିତ୍ ପିତୄନ୍ ସ୍ମରତି ପୁଣ୍ଯକୃତ୍ ଵିମୁକ୍ତାଃ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯଃ ପିତରଃ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଆପ୍ନୁଯୁଃ
ଯେଉଁଠି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ନିଷ୍ଠାରେ ନିଜ ପିତୃପୁରୁଷମାନେକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେମାନଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
କୁଶାଵର୍ତସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ ଅହଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ତେ କ୍ଷମଃ ତସ୍ଯ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେଣ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵେନ୍ ନରଃ
କୁଶାବର୍ତ୍ତର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରିବାକୁ ମୋ ପାଖରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ; କେବଳ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ନିଜ କାମନା ପୂରଣ କରିପାରେ।
କୁଶାଵର୍ତମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ନରାଣାଂ ସର୍ଵକାମଦମ୍ କୁଶେନାଵର୍ତିତଂ ଯତ୍ର ଗୌତମେନ ମହାତ୍ମନା
କୁଶାବର୍ତ୍ତ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମଣିଷମାନେ ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ କୁଶା ଘାସରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ତିଆରି କରିଥିଲେ।
କୁଶେନାଵର୍ତଯିତ୍ଵା ତୁ ଆନଯାମ୍ ଆସ ତାଂ ମୁନିଃ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ପିତୄଣାଂ ତୃପ୍ତିଦାଯକମ୍
କୁଶା ଘାସରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ତିଆରି କରି, ସେ ମୁନି ତାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଥିଲେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ନୀଲଗଙ୍ଗା ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠା ନିଃସୃତା ନୀଲପର୍ଵତାତ୍ ତତ୍ର ସ୍ନାନାଦି ଯତ୍ କିଂଚିତ୍ କରୋତି ପ୍ରଯତୋ ନରଃ
ନୀଳ ପର୍ବତରୁ ନୀଳଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବହିଯାଏ; ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ମଣିଷ କିଛି କରେ—ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—
ସର୍ଵଂ ତଦ୍ ଅକ୍ଷଯଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ପିତୄଣାଂ ତୃପ୍ତିଦାଯକମ୍ ଵିଶ୍ରୁତଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କପୋତଂ ତୀର୍ଥମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ସେସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଓ ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; କପୋତ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତସ୍ଯ ରୂପଂ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମୁନେ ଶୃଣୁ ମହାଫଲମ୍ ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଗିରୌ କଶ୍ଚିଦ୍ ଵ୍ଯାଧଃ ପରମଦାରୁଣଃ
ମୁନି, ଏହାର ରୂପ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରିବି; ଏହାର ମହାଫଳ ଶୁଣ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପର୍ବତରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ଶିକାରୀ ଥିଲେ।
ହିନସ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ସାଧୂନ୍ ଯତୀନ୍ ଗୋପକ୍ଷିଣୋ ମୃଗାନ୍ ଏଵଂଭୂତଃ ସ ପାପାତ୍ମା କ୍ରୋଧନୋ ଽନୃତଭାଷଣଃ
ସେ ଶିକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସାଧୁ, ତପସ୍ବୀ, ଗୋପାଳକ ଓ ପଶୁମାନେକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିଲେ; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, କ୍ରୋଧୀ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିଲେ।
ଭୀଷଣାକୃତିର୍ ଅତ୍ଯୁଗ୍ରୋ ନୀଲାକ୍ଷୋ ହ୍ରସ୍ଵବାହୁକଃ ଦନ୍ତୁରୋ ନଷ୍ଟନାସାକ୍ଷୋ ହ୍ରସ୍ଵପାତ୍ ପୃଥୁକୁକ୍ଷିକଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୂଦ୍ର, କଳା ଆଖି, ଛୋଟ ହାତ, ବାହାରିଥିବା ଦାନ୍ତ, ନାକ ଓ ଆଖି ନଥିବା, ଛୋଟ ପା, ଓ ଚଉଡ଼ ଉଦର ଥିଲା।
ହ୍ରସ୍ଵୋଦରୋ ହ୍ରସ୍ଵଭୁଜୋ ଵିକୃତୋ ଗର୍ଦଭସ୍ଵନଃ ପାଶହସ୍ତଃ ପାପଚିତ୍ତଃ ପାପିଷ୍ଠଃ ସଧନୁଃ ସଦା
ତାଙ୍କର ଉଦର ଛୋଟ, ହାତ ମଧ୍ୟ ଛୋଟ, ଦେହ ଅସ୍ୱାଭାବିକ, ଗଧା ପରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ହାତରେ ଫାନ୍ଦା ଧରିଥିଲେ, ମନେ ଖରାପ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, ସଦା ବାଣ ଧରି ରହୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ତଥାଭୂତା ଅପତ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅପି ନାରଦ ତଯା ତୁ ପ୍ରେର୍ଯମାଣୋ ଽସୌ ଵିଵେଶ ଗହନଂ ଵନମ୍
ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଏହିପରି ଚରିତ୍ରର ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଥିଲେ, ହେ ନାରଦ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ ଜଘାନ ମୃଗାନ୍ ପାପଃ ପକ୍ଷିଣୋ ବହୁରୂପିଣଃ ପଞ୍ଜରେ ପ୍ରାକ୍ଷିପତ୍ କାଂଶ୍ଚିଜ୍ ଜୀଵମାନାଂସ୍ ତଥେତରାନ୍
ସେ ପାପୀ ଲୋକେ ବହୁ ପ୍ରକାର ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ, କିଛି ଜୀବନ୍ତ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେକୁ ପିଞ୍ଜରାରେ ପକେଇଦେଲେ, ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କଲେ।
କ୍ଷୁଧଯା ପରିତପ୍ତାଙ୍ଗୋ ଵିହ୍ଵଲସ୍ ତୃଷଯା ତଥା ଭ୍ରାନ୍ତଦେଶୋ ବହୁତରଂ ନ୍ଯଵର୍ତତ ଗୃହଂ ପ୍ରତି
ଭୋକରେ ଦେହ ଜଳିଯାଉଥିଲା, ପିପାସାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ବହୁ ସମୟ ପରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ତତୋ ଽପରାହ୍ଣେ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ନିଵୃତ୍ତେ ମଧୁମାଧଵେ କ୍ଷଣାତ୍ ତଡିଦ୍ ଗର୍ଜିତଂ ଚ ସାଭ୍ରଂ ଚୈଵାଭଵତ୍ ତଦା
ତାପରେ ବିକାଳ ବେଳେ ଆସିଲା, ବସନ୍ତ ଋତୁ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଏହି ସମୟରେ ହଠାତ୍ ବିଜୁଳି ଚମକିଲା, ମେଘ ଜମିଗଲା ଓ ଗର୍ଜନ ହେଲା।
ଵଵୌ ଵାଯୁଃ ସାଶ୍ମଵର୍ଷୋ ଵାରିଧାରାତିଭୀଷଣଃ ସ ଗଚ୍ଛଂଲ୍ ଲୁବ୍ଧକଃ ଶ୍ରାନ୍ତଃ ପନ୍ଥାନଂ ନାଵବୁଧ୍ଯତ
ଏକ ଭୟଙ୍କର ପବନ ବହିଲା, ପାଥର ବର୍ଷା ଓ ଜଳର ଝରଣା ସହିତ, ଶ୍ରାନ୍ତ ଶିକାରୀ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପଥ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଜଲଂ ସ୍ଥଲଂ ଗର୍ତମ୍ ଅଥୋ ପନ୍ଥାନମ୍ ଅଥଵା ଦିଶଃ ନ ବୁବୋଧ ତଦା ପାପଃ ଶ୍ରାନ୍ତଃ ଶରଣମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଥ
ସେ ସମୟରେ ସେ ପାପୀ ଲୋକେ ଜଳ, ଭୂମି, ଗଡ଼ି, ପଥ କିମ୍ବା ଦିଗ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ।