ତନ୍ମଧ୍ଯତଃ ପୁଣ୍ଯନଦୀ ପ୍ରାଯାତ୍ ପୂର୍ଵାର୍ଣଵଂ ପ୍ରତି ଏଵମ୍ ଏଷାପି ତେ ପ୍ରୋକ୍ତା ଗଙ୍ଗା କ୍ଷାତ୍ରା ମହାମୁନେ
ସେହି ମଧ୍ୟରୁ ପବିତ୍ର ନଦୀ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ବହିଗଲା; ଏହିପରି ଭାବରେ, ମହାମୁନି, ରାଜସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗଙ୍ଗାର କଥା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି।
ମାହେଶ୍ଵରୀ ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଚ ସୈଵ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଚ ପାଵନୀ ଭାଗୀରଥୀ ଦେଵନଦୀ ହିମଵଚ୍ଛିଖରାଶ୍ରଯା
ସେ ମାହେଶ୍ୱରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଏବଂ ପବିତ୍ର କରିବାରିଣୀ; ଭାଗୀରଥୀ ଦେବନଦୀ ହିମାଳୟର ଶିଖରରେ ବସିଛନ୍ତି।
ମହେଶ୍ଵରଜଟାଵାରି ଏଵଂ ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯମ୍ ଆଗତମ୍ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ଗଙ୍ଗା ଗୌତମୀ ସା ନିଗଦ୍ଯତେ ଉତ୍ତରେ ସାପି ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଭାଗୀରଥ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ଥିବା ଜଳ ଏଭଳି ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା: ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ସେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ଓ ଉତ୍ତରରେ ଭାଗୀରଥୀ ଭାବେ ପରିଚିତ।
ନ ମନସ୍ ତୃପ୍ତିମ୍ ଆଧତ୍ତେ କଥାଃ ଶୃଣ୍ଵତ୍ ତ୍ଵଯେରିତାଃ ପୃଥକ୍ ତୀର୍ଥଫଲଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ମମ ମାନସମ୍
ତୁମେ କହିଥିବା କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିଲେ ମୋ ମନ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ; ମୋର ମନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ଫଳ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ।
କ୍ରମଶୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନୀତାଂ ଗଙ୍ଗାଂ ମେ ପ୍ରଥମଂ ଵଦ ପୃଥକ୍ ତୀର୍ଥଫଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସେତିହାସଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍
କ୍ରମକ୍ରମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଣିଥିବା ଗଙ୍ଗା ବିଷୟରେ ପ୍ରଥମେ କୁହ, ଏବଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ଫଳ, ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ଇତିହାସ କ୍ରମରେ କୁହ।
ତୀର୍ଥାନାଂ ଚ ପୃଥଗ୍ ଭାଵଂ ଫଲଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ ସର୍ଵଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ନ ଚ ତ୍ଵଂ ଶ୍ରଵଣେ କ୍ଷମଃ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷତା, ଫଳ ଏବଂ ମହିମା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ କହିପାରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିପାରିବ ନାହିଁ।
ତଥାପି କିଂଚିଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯତ୍ନତଃ ଯାନ୍ଯ୍ ଉକ୍ତାନି ଚ ତୀର୍ଥାନି ଶ୍ରୁତିଵାକ୍ଯାନି ଯାନି ଚ
ତଥାପି, କିଛି କଥା ମୁଁ କହିବି; ନାରଦ, ଯଥାଯଥ୍ନ ଶୁଣ, ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀ କୁହାଯାଇଛି।
ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଂକ୍ଷେପାନ୍ ନମସ୍କୃତ୍ଵା ତ୍ରିଲୋଚନମ୍ ଯତ୍ରାସୌ ଭଗଵାନ୍ ଆସୀତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷସ୍ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକୋ ମୁନେ
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।
ତ୍ର୍ଯମ୍ବକଂ ନାମ ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯକମ୍ ଵାରାହମ୍ ଅପରଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ତ୍ରୟମ୍ବକ ନାମକ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବରାହ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତସ୍ଯ ରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଯଥାଭଵତ୍ ପୁରା ଦେଵାନ୍ ପରାଭୂଯ ଯଜ୍ଞମ୍ ଆଦାଯ ରାକ୍ଷସଃ
ଏହାର ରୂପ କିପରି ଏବଂ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମରେ ହେଲା, ମୁଁ କହିବି; ପୂର୍ବେ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ହରାଇ, ଯଜ୍ଞ ଦଳବଳକୁ ଦଳି ନେଇଥିଲା।
ରସାତଲମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତଃ ସିନ୍ଧୁସେନ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ଯଜ୍ଞେ ତଲମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତେ ନିର୍ଯଜ୍ଞା ହ୍ଯ୍ ଅଭଵନ୍ ମହୀ
ସେ ଭୂଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯାହାକୁ ସିନ୍ଧୁସେନ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ଭୂଗର୍ଭକୁ ଚାଲିଗଲା, ପୃଥିବୀରୁ ଯଜ୍ଞ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଗଲା।
ନାଯଂ ଲୋକୋ ଽସ୍ତି ନ ପରୋ ଯଜ୍ଞେ ନଷ୍ଟ ଇତୀତ୍ଵରାଃ ସୁରାସ୍ ତମ୍ ଏଵ ଵିଵିଶୂ ରସାତଲମ୍ ଅନୁଦ୍ଵିଷମ୍
ଏଠି ନାହିଁ, ପରଲୋକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ସେଠାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଭୂଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନାଶକ୍ନୁଵଂସ୍ ତୁ ତଂ ଜେତୁଂ ଦେଵା ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପୁରାଣପୁରୁଷଂ ଗତ୍ଵା ତସ୍ମୈ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠି ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ପୁରାତନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ତୁ ତତ୍ କର୍ମ ଯଜ୍ଞଭ୍ରଂଶମ୍ ଅଶେଷତଃ ତତଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ଵାରାହଂ ଵପୁର୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ରାକ୍ଷସଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା ଯଜ୍ଞକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ କରିବା; ତାପରେ ଭଗବାନ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ।
ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାପାଣିର୍ ଗତ୍ଵା ଚୈଵ ରସାତଲମ୍ ଆନଯିଷ୍ଯେ ମଖଂ ପୁଣ୍ଯଂ ହତ୍ଵା ରାକ୍ଷସପୁଂଗଵାନ୍
ମୋ ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରି, ମୁଁ ତଳପାତାଳକୁ ଯାଇ, ସେଠାରୁ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞକୁ ଆଣିବି, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେବି।
ସ୍ଵଃ ପ୍ରଯାନ୍ତୁ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯେତୁ ଵୋ ମାନସୋ ଜ୍ଵରଃ ଯେନ ଗଙ୍ଗା ତଲଂ ପ୍ରାପ୍ତା ପଥା ତେନୈଵ ଚକ୍ରଧୃକ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ, ତୁମମାନେର ମନର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଉ। ଯେପଥରେ ଗଙ୍ଗା ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ମଧ୍ୟ ଯିବେ।
ଜଗାମ ତରସା ପୁତ୍ର ଭୁଵଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ରସାତଲମ୍ ସ ଵରାହଵପୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରସାତଲନିଵାସିନଃ
ପୁଅ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭୂମିକୁ ଭେଦି, ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଭାରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ମହାମାନ୍ୟ ଭଗବାନ ପାତାଳବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ରାକ୍ଷସାନ୍ ଦାନଵାନ୍ ହତ୍ଵା ମୁଖେ ଧୃତ୍ଵା ମହାଧ୍ଵରମ୍ ଵାରାହରୂପୀ ଭଗଵାନ୍ ମଖମ୍ ଆଦାଯ ଯଜ୍ଞଭୁକ୍
ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ମାରି, ମହାଯଜ୍ଞକୁ ମୁହଁରେ ଧରି, ଭାରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ, ଯଜ୍ଞର ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ।
ଯେନ ପ୍ରାପ ତଲଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପଥା ତେନୈଵ ଶତ୍ରୁଜିତ୍ ମୁଖେ ନ୍ଯସ୍ଯ ମହାଯଜ୍ଞଂ ନିଶ୍ଚକ୍ରାମ ରସାତଲାତ୍
ଯେପଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମହାଯଜ୍ଞକୁ ମୁହଁରେ ରଖି, ପାତାଳରୁ ବାହାରିଲେ।
ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଗିରୌ ଦେଵାଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରିରେ ହରେଃ ପଥସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଵିନିଃସୃତ୍ଯ ଗଙ୍ଗାସ୍ରଵଣମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍
ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କ ପଥ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେଠାରୁ ବାହାରି, ସେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ସସ୍ଥଳକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ପ୍ରାକ୍ଷାଲଯଚ୍ ଚ ସ୍ଵାଙ୍ଗାନି ଅସୃଗ୍ଲିପ୍ତାନି ନାରଦ ଗଙ୍ଗାମ୍ଭସା ତତ୍ର କୁଣ୍ଡଂ ଵାରାହମ୍ ଅଭଵତ୍ ତତଃ
ନାରଦ, ସେଠାରେ ଭଗବାନ ନିଜ ରକ୍ତଲିପ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଧୋଇଥିଲେ; ସେଠାରେ ଏକ 'ଭାରାହ କୁଣ୍ଡ' ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ମୁଖେ ନ୍ଯସ୍ତଂ ମହାଯଜ୍ଞଂ ଦେଵାନାଂ ପୁରତୋ ହରିଃ ଦତ୍ତଵାଂସ୍ ତ୍ରିଦଶଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମୁଖାଦ୍ ଯଜ୍ଞୋ ଽଭ୍ଯଜାଯତ
ମହାଯଜ୍ଞକୁ ମୁହଁରେ ରଖି, ହରି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଯଜ୍ଞକୁ ବାହାର କଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଯଜ୍ଞର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗଂ ପ୍ରଧାନଂ ସ୍ରୁଵ ଉଚ୍ଯତେ ଵାରାହରୂପମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଏଵଂ ଵୈ କାରଣାନ୍ତରାତ୍
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଧାନ ଚମଚକୁ 'ଭାରାହ ରୂପ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମ ହେଲା।
ତସ୍ମାତ୍ ପୁଣ୍ଯତମଂ ତୀର୍ଥଂ ଵାରାହଂ ସର୍ଵକାମଦମ୍ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ଭାରାହ ତୀର୍ଥ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ତତ୍ର ସ୍ଥିତୋ ଽପି ଯଃ କଶ୍ଚିତ୍ ପିତୄନ୍ ସ୍ମରତି ପୁଣ୍ଯକୃତ୍ ଵିମୁକ୍ତାଃ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯଃ ପିତରଃ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଆପ୍ନୁଯୁଃ
ଯେଉଁଠି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ନିଷ୍ଠାରେ ନିଜ ପିତୃପୁରୁଷମାନେକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେମାନଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
କୁଶାଵର୍ତସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ ଅହଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ତେ କ୍ଷମଃ ତସ୍ଯ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେଣ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵେନ୍ ନରଃ
କୁଶାବର୍ତ୍ତର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରିବାକୁ ମୋ ପାଖରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ; କେବଳ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ନିଜ କାମନା ପୂରଣ କରିପାରେ।
କୁଶାଵର୍ତମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ନରାଣାଂ ସର୍ଵକାମଦମ୍ କୁଶେନାଵର୍ତିତଂ ଯତ୍ର ଗୌତମେନ ମହାତ୍ମନା
କୁଶାବର୍ତ୍ତ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମଣିଷମାନେ ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ କୁଶା ଘାସରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ତିଆରି କରିଥିଲେ।
କୁଶେନାଵର୍ତଯିତ୍ଵା ତୁ ଆନଯାମ୍ ଆସ ତାଂ ମୁନିଃ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ପିତୄଣାଂ ତୃପ୍ତିଦାଯକମ୍
କୁଶା ଘାସରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ତିଆରି କରି, ସେ ମୁନି ତାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଥିଲେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ନୀଲଗଙ୍ଗା ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠା ନିଃସୃତା ନୀଲପର୍ଵତାତ୍ ତତ୍ର ସ୍ନାନାଦି ଯତ୍ କିଂଚିତ୍ କରୋତି ପ୍ରଯତୋ ନରଃ
ନୀଳ ପର୍ବତରୁ ନୀଳଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବହିଯାଏ; ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ମଣିଷ କିଛି କରେ—ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—
ସର୍ଵଂ ତଦ୍ ଅକ୍ଷଯଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ପିତୄଣାଂ ତୃପ୍ତିଦାଯକମ୍ ଵିଶ୍ରୁତଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କପୋତଂ ତୀର୍ଥମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ସେସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଓ ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; କପୋତ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।