ତଦ୍ ଦେଵଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦର୍ଥଂ ତୁ ତପୋ ମହତ୍ ସ୍ତୁତିଂ ଚକାର ଗଙ୍ଗାଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଯତମାନସଃ
ଦେବଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଭାରି ତପସ୍ୟା କଲେ, ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ତସ୍ଯା ଅପି ପ୍ରସାଦଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ଯ ବାଲୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅବାଲଵତ୍ ଗଙ୍ଗାଂ ମହେଶ୍ଵରାତ୍ ପ୍ରାପ୍ତାମ୍ ଆଦାଯାଗାଦ୍ ରସାତଲମ୍
ତାଙ୍କ ଦୟା ପାଇ, ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶିଶୁ ନୁହେଁ ପରି ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ମିଳିଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ନେଇ ତଳପାତାଳକୁ ଗଲେ।
ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ସ ମୁନଯେ କପିଲାଯ ମହାତ୍ମନେ ଯଥୋଦିତପ୍ରକାରେଣ ଗଙ୍ଗାଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ
ଯେପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ସେଥିକୁ ସାବଧାନରେ କରି, ମହାତ୍ମା କପିଳ ମୁନିଙ୍କୁ ସେ କଥା ଜଣାଇଲେ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ଅଥାଵର୍ତ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟୋ ଽବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ।
ଦେଵି ମେ ପିତରଃ ଶାପାତ୍ କପିଲସ୍ଯ ମହାମୁନେଃ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ ତେ ଵିଗତିଂ ମାତସ୍ ତସ୍ମାତ୍ ତାନ୍ ପାତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ଦେବୀ, ମୋର ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ମହାମୁନି କପିଳଙ୍କର ଶାପରେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ପାଇଛନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ, ମା, ଆପଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ।
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସୁରନଦୀ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଉପକାରିକା ଲୋକାନାମ୍ ଉପକାରାର୍ଥଂ ପିତୄଣାଂ ପାଵନାଯ ଚ
ସେହିପରି କହି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଏବଂ ପିତୃପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ, ସୁରନଦୀ ଗଙ୍ଗା 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯପୀତସ୍ଯାମ୍ଭୋଧେଃ ପୂରଣାଯ ଵିଶେଷତଃ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଏଵ ପାପାନାଂ ନାଶାଯ ସୁରନିମ୍ନଗା
ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିଇଯାଇଥିବା ସମୁଦ୍ରକୁ ପୁନି ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ, ଦେବୀ ନଦୀଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଭଗୀରଥୋଦିତଂ ଚକ୍ରେ ରସାତଲତଲେ ସ୍ଥିତାନ୍ ଭସ୍ମୀଭୂତାନ୍ ନୃପସୁତାନ୍ ସାଗରାଂଶ୍ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ଭଗୀରଥଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହି ନଦୀ ଭୂଗର୍ଭରେ ଥିବା ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଏବଂ ସାଗରର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ବହିଲା।
ଵିନିର୍ଦଗ୍ଧାନ୍ ଅଥାପ୍ଲାଵ୍ଯ ଖାତପୂରମ୍ ଅଥାକରୋତ୍ ତତୋ ମେରୁଂ ସମାପ୍ଲାଵ୍ଯ ସ୍ଥିତାଂ ବାଲୋ ଽବ୍ରଵୀନ୍ ନୃପଃ
ଯେଉଁମାନେ ଦହିଯାଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରି ଏକ ଖାଳି କଟାଗଲା; ପରେ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ବି ଜଳରେ ବୁଡ଼ାଇ, ସେ ଶିଶୁ ରାଜା କହିଲେ।
କର୍ମଭୂମୌ ତ୍ଵଯା ଭାଵ୍ଯଂ ତଥେତ୍ଯ୍ ଆଗାଦ୍ ଧିମାଲଯମ୍ ହିମଵତ୍ପର୍ଵତାତ୍ ପୁଣ୍ଯାଦ୍ ଭାରତଂ ଵର୍ଷମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍
ତୁମେ କର୍ମଭୂମିରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଥିବ; ଏହିପରି ଭାବରେ ଦେବୀ ହିମାଳୟକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ହିମବନ୍ତ ପର୍ବତରୁ ଭାରତ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତନ୍ମଧ୍ଯତଃ ପୁଣ୍ଯନଦୀ ପ୍ରାଯାତ୍ ପୂର୍ଵାର୍ଣଵଂ ପ୍ରତି ଏଵମ୍ ଏଷାପି ତେ ପ୍ରୋକ୍ତା ଗଙ୍ଗା କ୍ଷାତ୍ରା ମହାମୁନେ
ସେହି ମଧ୍ୟରୁ ପବିତ୍ର ନଦୀ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ବହିଗଲା; ଏହିପରି ଭାବରେ, ମହାମୁନି, ରାଜସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗଙ୍ଗାର କଥା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି।
ମାହେଶ୍ଵରୀ ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଚ ସୈଵ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଚ ପାଵନୀ ଭାଗୀରଥୀ ଦେଵନଦୀ ହିମଵଚ୍ଛିଖରାଶ୍ରଯା
ସେ ମାହେଶ୍ୱରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଏବଂ ପବିତ୍ର କରିବାରିଣୀ; ଭାଗୀରଥୀ ଦେବନଦୀ ହିମାଳୟର ଶିଖରରେ ବସିଛନ୍ତି।
ମହେଶ୍ଵରଜଟାଵାରି ଏଵଂ ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯମ୍ ଆଗତମ୍ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ଗଙ୍ଗା ଗୌତମୀ ସା ନିଗଦ୍ଯତେ ଉତ୍ତରେ ସାପି ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଭାଗୀରଥ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ଥିବା ଜଳ ଏଭଳି ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା: ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ସେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ଓ ଉତ୍ତରରେ ଭାଗୀରଥୀ ଭାବେ ପରିଚିତ।
ନ ମନସ୍ ତୃପ୍ତିମ୍ ଆଧତ୍ତେ କଥାଃ ଶୃଣ୍ଵତ୍ ତ୍ଵଯେରିତାଃ ପୃଥକ୍ ତୀର୍ଥଫଲଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ମମ ମାନସମ୍
ତୁମେ କହିଥିବା କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିଲେ ମୋ ମନ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ; ମୋର ମନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ଫଳ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ।
କ୍ରମଶୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନୀତାଂ ଗଙ୍ଗାଂ ମେ ପ୍ରଥମଂ ଵଦ ପୃଥକ୍ ତୀର୍ଥଫଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସେତିହାସଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍
କ୍ରମକ୍ରମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଣିଥିବା ଗଙ୍ଗା ବିଷୟରେ ପ୍ରଥମେ କୁହ, ଏବଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ଫଳ, ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ଇତିହାସ କ୍ରମରେ କୁହ।
ତୀର୍ଥାନାଂ ଚ ପୃଥଗ୍ ଭାଵଂ ଫଲଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ ସର୍ଵଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ନ ଚ ତ୍ଵଂ ଶ୍ରଵଣେ କ୍ଷମଃ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷତା, ଫଳ ଏବଂ ମହିମା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ କହିପାରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିପାରିବ ନାହିଁ।
ତଥାପି କିଂଚିଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯତ୍ନତଃ ଯାନ୍ଯ୍ ଉକ୍ତାନି ଚ ତୀର୍ଥାନି ଶ୍ରୁତିଵାକ୍ଯାନି ଯାନି ଚ
ତଥାପି, କିଛି କଥା ମୁଁ କହିବି; ନାରଦ, ଯଥାଯଥ୍ନ ଶୁଣ, ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀ କୁହାଯାଇଛି।
ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଂକ୍ଷେପାନ୍ ନମସ୍କୃତ୍ଵା ତ୍ରିଲୋଚନମ୍ ଯତ୍ରାସୌ ଭଗଵାନ୍ ଆସୀତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷସ୍ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକୋ ମୁନେ
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।
ତ୍ର୍ଯମ୍ବକଂ ନାମ ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯକମ୍ ଵାରାହମ୍ ଅପରଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ତ୍ରୟମ୍ବକ ନାମକ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବରାହ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତସ୍ଯ ରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଯଥାଭଵତ୍ ପୁରା ଦେଵାନ୍ ପରାଭୂଯ ଯଜ୍ଞମ୍ ଆଦାଯ ରାକ୍ଷସଃ
ଏହାର ରୂପ କିପରି ଏବଂ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମରେ ହେଲା, ମୁଁ କହିବି; ପୂର୍ବେ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ହରାଇ, ଯଜ୍ଞ ଦଳବଳକୁ ଦଳି ନେଇଥିଲା।
ରସାତଲମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତଃ ସିନ୍ଧୁସେନ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ଯଜ୍ଞେ ତଲମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତେ ନିର୍ଯଜ୍ଞା ହ୍ଯ୍ ଅଭଵନ୍ ମହୀ
ସେ ଭୂଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯାହାକୁ ସିନ୍ଧୁସେନ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ଭୂଗର୍ଭକୁ ଚାଲିଗଲା, ପୃଥିବୀରୁ ଯଜ୍ଞ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଗଲା।
ନାଯଂ ଲୋକୋ ଽସ୍ତି ନ ପରୋ ଯଜ୍ଞେ ନଷ୍ଟ ଇତୀତ୍ଵରାଃ ସୁରାସ୍ ତମ୍ ଏଵ ଵିଵିଶୂ ରସାତଲମ୍ ଅନୁଦ୍ଵିଷମ୍
ଏଠି ନାହିଁ, ପରଲୋକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ସେଠାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଭୂଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନାଶକ୍ନୁଵଂସ୍ ତୁ ତଂ ଜେତୁଂ ଦେଵା ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପୁରାଣପୁରୁଷଂ ଗତ୍ଵା ତସ୍ମୈ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠି ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ପୁରାତନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ତୁ ତତ୍ କର୍ମ ଯଜ୍ଞଭ୍ରଂଶମ୍ ଅଶେଷତଃ ତତଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ଵାରାହଂ ଵପୁର୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ରାକ୍ଷସଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା ଯଜ୍ଞକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ କରିବା; ତାପରେ ଭଗବାନ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ।
ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାପାଣିର୍ ଗତ୍ଵା ଚୈଵ ରସାତଲମ୍ ଆନଯିଷ୍ଯେ ମଖଂ ପୁଣ୍ଯଂ ହତ୍ଵା ରାକ୍ଷସପୁଂଗଵାନ୍
ମୋ ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରି, ମୁଁ ତଳପାତାଳକୁ ଯାଇ, ସେଠାରୁ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞକୁ ଆଣିବି, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେବି।
ସ୍ଵଃ ପ୍ରଯାନ୍ତୁ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯେତୁ ଵୋ ମାନସୋ ଜ୍ଵରଃ ଯେନ ଗଙ୍ଗା ତଲଂ ପ୍ରାପ୍ତା ପଥା ତେନୈଵ ଚକ୍ରଧୃକ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ, ତୁମମାନେର ମନର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଉ। ଯେପଥରେ ଗଙ୍ଗା ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ମଧ୍ୟ ଯିବେ।
ଜଗାମ ତରସା ପୁତ୍ର ଭୁଵଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ରସାତଲମ୍ ସ ଵରାହଵପୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରସାତଲନିଵାସିନଃ
ପୁଅ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭୂମିକୁ ଭେଦି, ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଭାରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ମହାମାନ୍ୟ ଭଗବାନ ପାତାଳବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ରାକ୍ଷସାନ୍ ଦାନଵାନ୍ ହତ୍ଵା ମୁଖେ ଧୃତ୍ଵା ମହାଧ୍ଵରମ୍ ଵାରାହରୂପୀ ଭଗଵାନ୍ ମଖମ୍ ଆଦାଯ ଯଜ୍ଞଭୁକ୍
ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ମାରି, ମହାଯଜ୍ଞକୁ ମୁହଁରେ ଧରି, ଭାରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ, ଯଜ୍ଞର ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ।
ଯେନ ପ୍ରାପ ତଲଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପଥା ତେନୈଵ ଶତ୍ରୁଜିତ୍ ମୁଖେ ନ୍ଯସ୍ଯ ମହାଯଜ୍ଞଂ ନିଶ୍ଚକ୍ରାମ ରସାତଲାତ୍
ଯେପଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମହାଯଜ୍ଞକୁ ମୁହଁରେ ରଖି, ପାତାଳରୁ ବାହାରିଲେ।
ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଗିରୌ ଦେଵାଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରିରେ ହରେଃ ପଥସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଵିନିଃସୃତ୍ଯ ଗଙ୍ଗାସ୍ରଵଣମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍
ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କ ପଥ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେଠାରୁ ବାହାରି, ସେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ସସ୍ଥଳକୁ ଯାଇଥିଲେ।