ଚତୁର୍ଵିଧାନି ତୀର୍ଥାନି ସ୍ଵର୍ଗେ ମର୍ତ୍ଯେ ରସାତଲେ ଦୈଵାନି ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଆସୁରାଣ୍ଯ୍ ଆରୁଷାଣି ଚ
ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ ଅଛି: ଦେବତାଙ୍କ, ମୁନିମାନଙ୍କ, ଦାନବମାନଙ୍କ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣୀୟ।
ମାନୁଷାଣି ତ୍ରିଲୋକେଷୁ ଵିଖ୍ଯାତାନି ସୁରାଦିଭିଃ ମାନୁଷେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ତୀର୍ଥେଭ୍ଯ ଆର୍ଷଂ ତୀର୍ଥମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍
ତିନି ଲୋକରେ ମାନବ ତୀର୍ଥମାନେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ; ଏହି ମାନବ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ତୀର୍ଥ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଆର୍ଷେଭ୍ଯଶ୍ ଚୈଵ ତୀର୍ଥେଭ୍ଯ ଆସୁରଂ ବହୁପୁଣ୍ଯଦମ୍ ଆସୁରେଭ୍ଯସ୍ ତଥା ପୁଣ୍ଯଂ ଦୈଵଂ ତତ୍ ସାର୍ଵକାମିକମ୍
ଋଷିମାନେ ଓ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଠାରୁ ଆସୁର ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ଆସୁର ତୀର୍ଥ ଠାରୁ ପୁଣି ଦେବତାମାନଙ୍କ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵୈଶ୍ ଚୈଵ ନିର୍ମିତଂ ଦୈଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତ୍ରିଭ୍ଯୋ ଯଦ୍ ଏକଂ ଜାଯେତ ତସ୍ମାନ୍ ନାତଃ ପରଂ ଵିଦୁଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ତୀର୍ଥକୁ ଦେବତା ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନି ଜଣଙ୍କ ଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ।
ତ୍ରଯାଣାମ୍ ଅପି ଲୋକାନାଂ ତୀର୍ଥଂ ମେଧ୍ଯମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ ତତ୍ରାପି ଜାମ୍ବଵଂ ଦ୍ଵୀପଂ ତୀର୍ଥଂ ବହୁଗୁଣୋଦଯମ୍
ତିନି ଲୋକରେ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାମ୍ବୁଦ୍ବୀପର ତୀର୍ଥ ବହୁ ଗୁଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଜାମ୍ବଵେ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍ କର୍ମଭୂମିର୍ ଯତଃ ପୁତ୍ର ତସ୍ମାତ୍ ତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଜାମ୍ବୁଦ୍ବୀପରେ ଭାରତ ଭୂମି ତୀର୍ଥ ଭାବେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କାରଣ ଏହି ଭୂମି କର୍ମର କ୍ଷେତ୍ର। ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତତ୍ରୈଵ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ଯାନ୍ଯ୍ ଉକ୍ତାନି ମଯା ତଵ ହିମଵଦ୍ଵିନ୍ଧ୍ଯଯୋର୍ ମଧ୍ଯେ ଷଣ୍ନଦ୍ଯୋ ଦେଵସଂଭଵାଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ହିମାଳୟ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏବଂ ଛଅଟି ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀ ଅଛି।
ତଥୈଵ ଦେଵଜା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦକ୍ଷିଣାର୍ଣଵଵିନ୍ଧ୍ଯଯୋଃ ଏତା ଦ୍ଵାଦଶ ନଦ୍ଯସ୍ ତୁ ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଏଭଳି ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ, ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନଦୀ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଅଭିସଂପୂଜିତଂ ଯସ୍ମାଦ୍ ଭାରତଂ ବହୁପୁଣ୍ଯଦମ୍ କର୍ମଭୂମିର୍ ଅତୋ ଦେଵୈର୍ ଵର୍ଷଂ ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଭାରତ ଭୂମି, ଯାହା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଥିବା କର୍ମଭୂମି, ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଭୂମି ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଆର୍ଷାଣି ଚୈଵ ତୀର୍ଥାନି ଦେଵଜାନି କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ଆସୁରୈର୍ ଆଵୃତାନ୍ଯ୍ ଆସଂସ୍ ତଦ୍ ଏଵାସୁରମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଆସୁରମାନେ ଅଧିକୃତ କରିଥିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆସୁର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦୈଵେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ପ୍ରଦେଶେଷୁ ତପସ୍ ତପ୍ତ୍ଵା ମହର୍ଷଯଃ ଦୈଵପ୍ରଭାଵାତ୍ ତପସ ଆର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅପି ଚ ତାନ୍ଯ୍ ଅପି
ଦେବତା ତୀର୍ଥରେ ମହାଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷି ଉତ୍ପନ୍ନ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତା ତୀର୍ଥ ହେଲେ।
ଆତ୍ମନଃ ଶ୍ରେଯସେ ମୁକ୍ତ୍ଯୈ ପୂଜାଯୈ ଭୂତଯେ ଽଥଵା ଆତ୍ମନଃ ଫଲଭୂତ୍ଯର୍ଥଂ ଯଶସୋ ଽଵାପ୍ତଯେ ପୁନଃ
ନିଜ ମଙ୍ଗଳ, ମୋକ୍ଷ, ପୂଜା, ଭଲ ହେବା ପାଇଁ, କିମ୍ବା ନିଜ ଲାଭ ଓ ଖ୍ୟାତି ପାଇଁ—ଏହି ସବୁ କାରଣରେ ମଧ୍ୟ।
ମାନୁଷୈଃ କାରିତାନ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ମାନୁଷାଣୀତି ନାରଦ ଏଵଂ ଚତୁର୍ଵିଧୋ ଭେଦସ୍ ତୀର୍ଥାନାଂ ମୁନିସତ୍ତମ
ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଣିଷ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ନାରଦ। ଏହିପରି ଚାରି ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ ରହିଛି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଭେଦଂ ନ କଶ୍ଚିଜ୍ ଜାନାତି ଶ୍ରୋତୁଂ ଯୁକ୍ତୋ ଽସି ନାରଦ ବହଵଃ ପଣ୍ଡିତଂମନ୍ଯାଃ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତି କଥଯନ୍ତି ଚ ସୁକୃତୀ କୋ ଽପି ଜାନାତି ଵକ୍ତୁଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ନିଜୈର୍ ଗୁଣୈଃ
ଏହି ଭିନ୍ନତା କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ନାରଦ। ବହୁତେ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି ଓ କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଗୁଣରେ କେବଳ ଏକ ଭଲ ଲୋକ ଏହାକୁ ଠିକ୍ଭାବେ କହିବା ଓ ଶୁଣିବାକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ତେଷାଂ ସ୍ଵରୂପଂ ଭେଦଂ ଚ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ଯଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଏହାମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଭିନ୍ନତା ସତ୍ୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ କୃତଯୁଗାଦୌ ତୁ ଉପାଯୋ ଽନ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ତୀର୍ଥସେଵାଂ ଵିନା ସ୍ଵଲ୍ପାଯାସେନାଭୀଷ୍ଟଦାଯିନୀମ୍
ବ୍ରହ୍ମନ୍, କୃତଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ତୀର୍ଥସେବା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଥିଲା ନାହିଁ, ଯାହା ସହଜରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ନ ତ୍ଵଯା ସଦୃଶୋ ଧାତର୍ ଵକ୍ତା ଜ୍ଞାତାଥଵା କ୍ଵଚିତ୍ ତ୍ଵଂ ନାଭିକମଲେ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସଂଜାତୋ ଽଖିଲପୂର୍ଵଜଃ
ଧାତା, ତୁମ ପରି କଥା କହିବା ବା ଜାଣିବାରେ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିର କମଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ପୁରୁଣା।
ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ଚ ଵେଣିକା ତାପୀ ପଯୋଉଷ୍ଣୀ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ବେଣିକା, ତାପୀ ଓ ପୟଉଷ୍ଣୀ—ଏହି ନଦୀମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଭାଗୀରଥୀ ନର୍ମଦା ତୁ ଯମୁନା ଚ ସରସ୍ଵତୀ ଵିଶୋକା ଚ ଵିତସ୍ତା ଚ ହିମଵତ୍ପର୍ଵତାଶ୍ରିତାଃ
ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ବିଶୋକା ଓ ବିତସ୍ତା—ଏହି ନଦୀମାନେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଏତା ନଦ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯତମା ଦେଵତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଉଦାହୃତାଃ ଗଯଃ କୋଲ୍ଲାସୁରୋ ଵୃତ୍ରସ୍ ତ୍ରିପୁରୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧକସ୍ ତଥା
ଏହି ନଦୀମାନେ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର, ଦେବତା ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଗୟା, କୋଲ୍ଲାସୁର, ବୃତ୍ର, ତ୍ରିପୁର ଏବଂ ଏହିପରି ଅନ୍ଧକ ମଧ୍ୟ।
ହଯମୂର୍ଧା ଚ ଲଵଣୋ ନମୁଚିଃ ଶୃଙ୍ଗକସ୍ ତଥା ଯମଃ ପାତାଲକେତୁଶ୍ ଚ ମଯଃ ପୁଷ୍କର ଏଵ ଚ
ହୟମୂର୍ଧା, ଲବଣ, ନମୁଚି, ଶୃଙ୍ଗକ, ଯମ, ପାତାଳକେତୁ, ମୟା ଓ ପୁଷ୍କର—
ଏତୈର୍ ଆଵୃତତୀର୍ଥାନି ଆସୁରାଣି ଶୁଭାନି ଚ ପ୍ରଭାସୋ ଭାର୍ଗଵୋ ଽଗସ୍ତିର୍ ନରନାରାଯଣୌ ତଥା
ଏହିମାନେ ଆସୁର ଓ ଶୁଭ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି; ପ୍ରଭାସ, ଭାର୍ଗବ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଏବଂ ନର-ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ—
ଵସିଷ୍ଠଶ୍ ଚ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଗୋତମଃ କଶ୍ଯପୋ ମନୁଃ ଇତ୍ଯାଦିମୁନିଜୁଷ୍ଟାନି ଋଷିତୀର୍ଥାନି ନାରଦ
ବସିଷ୍ଠ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ, କଶ୍ୟପ, ମନୁ—ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ନାରଦ, ଋଷିମାନଙ୍କର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି।
ଅମ୍ବରୀଷୋ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମାନ୍ଧାତା ମନୁର୍ ଏଵ ଚ କୁରୁଃ କନଖଲଶ୍ ଚୈଵ ଭଦ୍ରାଶ୍ଵଃ ସଗରସ୍ ତଥା
ଅମ୍ବରୀଷ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ମାନ୍ଧାତା, ମନୁ, କୁରୁ, କନଖଳ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ ସଗର—
ଅଶ୍ଵଯୂପୋ ନାଚିକେତା ଵୃଷାକପିର୍ ଅରିଂଦମଃ ଇତ୍ଯାଦିମାନୁଷୈର୍ ଵିପ୍ର ନିର୍ମିତାନି ଶୁଭାନି ଚ
ଅଶ୍ୱୟୂପ, ନଚିକେତା, ବୃଷାକପି, ଅରିଂଦମ—ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନବମାନେ, ମୁନି, ଶୁଭ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି।
ଯଶସଃ ଫଲଭୂତ୍ଯର୍ଥଂ ନିର୍ମିତାନୀହ ନାରଦ ସ୍ଵତୋଉଦ୍ଭୂତାନି ଦୈଵାନି ଯତ୍ର କ୍ଵାପି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥାନି ତାନ୍ଯ୍ ଆହୁସ୍ ତୀର୍ଥଭେଦୋ ମଯୋଦିତଃ
ଯଶ, ଫଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ସ୍ଥାପିତ; ଏବଂ ତିନି ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ପ୍ରକାର ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି।
ତ୍ରିଦୈଵତ୍ଯଂ ତୁ ଯତ୍ ତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ତସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଭେଦଂ ଚ ଵିସ୍ତରେଣ ବ୍ରଵୀତୁ ମେ
ଯେ ତୀର୍ଥ ତିନି ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରାଯାଇଛି, ସେହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୋତେ କୁହ।
ତାଵଦ୍ ଅନ୍ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ତାଵତ୍ ତାଃ ପୁଣ୍ଯଭୂମଯଃ ତାଵଦ୍ ଯଜ୍ଞାଦଯୋ ଯାଵତ୍ ତ୍ରିଦୈଵତ୍ଯଂ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ତୀର୍ଥ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏନାହିଁ।
ଗଙ୍ଗେଯଂ ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ସର୍ଵକାମପ୍ରଦାଯିନୀ ତ୍ରିଦୈଵତ୍ଯା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଦୁତ୍ପତ୍ତିମ୍ ଅତଃ ଶୃଣୁ
ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରେ; ଏହା ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଏବେ ଶୁଣ।
ଵର୍ଷାଣାମ୍ ଅଯୁତାତ୍ ପୂର୍ଵଂ ଦେଵକାର୍ଯ ଉପସ୍ଥିତେ ତାରକୋ ବଲଵାନ୍ ଆସୀନ୍ ମଦ୍ଵରାଦ୍ ଅତିଗର୍ଵିତଃ
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ, ଦେବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲାବେଳେ, ତାରକ ମୋର ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା।