କଥଂ ପଶ୍ଯାମି ତଂ ଦେଵଂ ପୁରୁଷେଶଂ ସନାତନମ୍ ଇତି ସଂଚିନ୍ତଯନ୍ ଦେଵମ୍ ଏକାଗ୍ରେଣ ସନାତନମ୍
'ମୁଁ କିପରି ସେ ସନାତନ ପୁରୁଷେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି?' ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ସନାତନ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତଵାଂସ୍ ତତ୍ ପଦଂ ଦିଵ୍ଯଂ ମହାପ୍ରଲଯକାରଣମ୍ ପୁରୁଷେଶମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଵଟରାଜଂ ସନାତନମ୍
ସେ ସେ ଦିବ୍ୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯାହା ମହାପ୍ରଳୟର କାରଣ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ନାଥ, ଯିଏ ସନାତନ ବଟବୃକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ମୁନିଶ୍ ଚାସୌ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧସ୍ଯାନ୍ତିକଂ ଯଯୌ ଆସାଦ୍ଯ ତଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ ତସ୍ଯ ମୂଲେ ସମାଵିଶତ୍
ତ୍ୱରାରେ ଭରିଥିବା ସେ ମୁନି ବଟବୃକ୍ଷର ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାର ମୂଳରେ ବସିଲେ।
ନ କାଲାଗ୍ନିଭଯଂ ତତ୍ର ନ ଚାଙ୍ଗାରପ୍ରଵର୍ଷଣମ୍ ନ ସଂଵର୍ତାଗମସ୍ ତତ୍ର ନ ଚ ଵଜ୍ରାଶନିସ୍ ତଥା
ସେଠାରେ କାଳାଗ୍ନିର ଭୟ ନଥିଲା, ନ ଅଙ୍ଗାର ବର୍ଷା, ନ ପ୍ରଳୟ ଆସିଥିଲା, ନ ବଜ୍ର ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଥିଲା।
ତତୋ ଗଜକୁଲପ୍ରଖ୍ଯାସ୍ ତଡିନ୍ମାଲାଵିଭୂଷିତାଃ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୁର୍ ମହାମେଘା ନଭସ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନାଃ
ତାପରେ, ହାତୀର ଝୁଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ବିଜୁଳିର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଘମାନେ ଆକାଶରେ ଉଠିଲେ, ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଉଥିଲେ।
କେଚିନ୍ ନୀଲୋତ୍ପଲଶ୍ଯାମାଃ କେଚିତ୍ କୁମୁଦସଂନିଭାଃ କେଚିତ୍ କିଞ୍ଜଲ୍କସଂକାଶାଃ କେଚିତ୍ ପୀତାଃ ପଯୋଧରାଃ
କେହି ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ପରି ଗାଢ଼, କେହି କୁମୁଦ ଫୁଲ ପରି, କେହି ପୁଷ୍ପର ରେଣୁ ପରି, କେହି ହଳଦିଆ ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଥିଲେ।
କେଚିଦ୍ ଧରିତସଂକାଶାଃ କାକାଣ୍ଡସଂନିଭାସ୍ ତଥା କେଚିତ୍ କମଲପତ୍ତ୍ରାଭାଃ କେଚିଦ୍ ଧିଙ୍ଗୁଲସଂନିଭାଃ
କେହି ହରିତ ଘାସ ପରି, କେହି କାଉଡ଼ିଆ ଡିମ୍ବ ପରି, କେହି ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଚମକୁଥିଲେ, କେହି ହଳଦିଆ ଗେରୁଆ ପରି ଥିଲେ।
କେଚିତ୍ ପୁରଵରାକାରାଃ କେଚିଦ୍ ଗିରିଵରୋପମାଃ କେଚିଦ୍ ଅଞ୍ଜନସଂକାଶାଃ କେଚିନ୍ ମରକତପ୍ରଭାଃ
କେହି ସହର ପରି ଆକୃତି ନେଇଥିଲେ, କେହି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି, କେହି କାଜଳ ପରି କଳା, କେହି ପନ୍ନା ମଣିର ଆଭାରେ ଚମକୁଥିଲେ।
ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲାପିନଦ୍ଧାଙ୍ଗାଃ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୁର୍ ମହାଘନାଃ ଘୋରରୂପା ମହାଭାଗା ଘୋରସ୍ଵନନିନାଦିତାଃ
ବିଜୁଳିର ମାଳାରେ ବନ୍ଧା ଦେହ ଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଘମାନେ ଉଠିଲେ, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି, ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଭୟଜନକ ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜୁଥିଲେ।
ତତୋ ଜଲଧରାଃ ସର୍ଵେ ସମାଵୃଣ୍ଵନ୍ ନଭସ୍ତଲମ୍ ତୈର୍ ଇଯଂ ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ସପର୍ଵତଵନାକରା
ତାପରେ ସମସ୍ତ ବର୍ଷାମେଘ ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ହ୍ରଦ ସହିତ ଆବୃତ ହେଇଗଲା।
ଆପୂରିତା ଦିଶଃ ସର୍ଵାଃ ସଲିଲୌଘପରିପ୍ଲୁତାଃ ତତସ୍ ତେ ଜଲଦା ଘୋରା ଵାରିଣା ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜଳର ବଡ଼ ବଡ଼ ଧାରାରେ ପୂରିଗଲା, ତାପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷାମେଘମାନେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଜଳରେ ଡୁବାଇଦେଲେ।
ସର୍ଵତଃ ପ୍ଲାଵଯାମ୍ ଆସୁଶ୍ ଚୋଦିତାଃ ପରମେଷ୍ଠିନା ଵର୍ଷମାଣା ମହାତୋଯଂ ପୂରଯନ୍ତୋ ଵସୁଂଧରାମ୍
ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ବନ୍ୟା ଆଣିଲେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଳ ଝରିବାରେ ପୃଥିବୀକୁ ପୂରିଦେଲେ।
ସୁଘୋରମ୍ ଅଶିଵଂ ରୌଦ୍ରଂ ନାଶଯନ୍ତି ସ୍ମ ପାଵକମ୍ ତତୋ ଦ୍ଵାଦଶ ଵର୍ଷାଣି ପଯୋଦାଃ ସମୁପପ୍ଲଵେ
ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର, ଅଶୁଭ, ରୌଦ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ; ତାପରେ ବର୍ଷାମେଘମାନେ ବାରୋ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଳୟ ଆଣିଥିଲେ।
ଧାରାଭିଃ ପୂରଯନ୍ତୋ ଵୈ ଚୋଦ୍ଯମାନା ମହାତ୍ମନା ତତଃ ସମୁଦ୍ରାଃ ସ୍ଵାଂ ଵେଲାମ୍ ଅତିକ୍ରାମନ୍ତି ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ସେମାନେ ଜଳର ଧାରାରେ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ପୂରିଦେଲେ; ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମୁଦ୍ରମାନେ ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ।
ପର୍ଵତାଶ୍ ଚ ଵ୍ଯଶୀର୍ଯନ୍ତ ମହୀ ଚାପ୍ସୁ ନିମଜ୍ଜତି ସର୍ଵତଃ ସୁମହାଭ୍ରାନ୍ତାସ୍ ତେ ପଯୋଦା ନଭସ୍ତଲମ୍
ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଭୂମିଟି ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଉଥିଲା; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭୟଙ୍କର ମେଘମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଇଥିଲେ।
ସଂଵେଷ୍ଟଯିତ୍ଵା ନଶ୍ଯନ୍ତି ଵାଯୁଵେଗସମାହତାଃ ତତସ୍ ତଂ ମାରୁତଂ ଘୋରଂ ସ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ବାୟୁର ଭୟଙ୍କର ଝଟକାରେ ସେମାନେ ଗୋଟେ ପରେ ଗୋଟେ ହେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ; ତାପରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ପବନକୁ ବିଷ୍ଣୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ଆଦିପଦ୍ମାଲଯୋ ଦେଵଃ ପୀତ୍ଵା ସ୍ଵପିତି ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏକାର୍ଣଵେ ଘୋରେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମେ
ପ୍ରାଚୀନ ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଜଳ ପିଇ ଏକମାତ୍ର ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।
ନଷ୍ଟେ ଦେଵାସୁରନରେ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଵର୍ଜିତେ ତତୋ ମୁନିଃ ସ ଵିଶ୍ରାନ୍ତୋ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍
ଦେବତା, ଅସୁର, ମଣିଷ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସେ ମୁନି ବିଶ୍ରାମ କରି, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।
ଦଦର୍ଶ ଚକ୍ଷୁର୍ ଉନ୍ମୀଲ୍ଯ ଜଲପୂର୍ଣାଂ ଵସୁଂଧରାମ୍ ନାପଶ୍ଯତ୍ ତଂ ଵଟଂ ନୋର୍ଵୀଂ ନ ଦିଗାଦି ନ ଭାସ୍କରମ୍
ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି, ସେ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ନ ବଟବୃକ୍ଷ, ନ ଭୂମି, ନ ଦିଗ, ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ—କିଛି ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାଗ୍ନିପଵନଂ ନ ଦେଵାସୁରପନ୍ନଗମ୍ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏକାର୍ଣଵେ ଘୋରେ ତମୋଭୂତେ ନିରାଶ୍ରଯେ
ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଦେବତା, ଅସୁର କିମ୍ବା ନାଗ କିଛି ନଥିଲେ—କେବଳ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, ଆଶ୍ରୟହୀନ ସମୁଦ୍ର ଥିଲା।
ନିମଜ୍ଜନ୍ ସ ତଦା ଵିପ୍ରାଃ ସଂତର୍ତୁମ୍ ଉପଚକ୍ରମେ ବଭ୍ରାମାସୌ ମୁନିଶ୍ ଚାର୍ତ ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ସଂପ୍ଲଵନ୍
ତାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେ ଡୁବିଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଓ ପାରହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ସେ ଦୁଃଖିତ ମୁନି ଏପଟେ ସେପଟେ ପ୍ରବାହରେ ଭସିଯାଉଥିଲେ।
ନିମମଜ୍ଜ ତଦା ଵିପ୍ରାସ୍ ତ୍ରାତାରଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି ଏଵଂ ତଂ ଵିହ୍ଵଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃପଯା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ପ୍ରୋଵାଚ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲାସ୍ ତଦା ଧ୍ଯାନେନ ତୋଷିତଃ
ସେ ଡୁବିଯିବା ସମୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରକ୍ଷାକାରୀ କାହାକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ; ଏଭଳି ଭ୍ରମିତ ଦେଖି, ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କୃପା କରି କହିଲେ।
ଵତ୍ସ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଽସି ବାଲସ୍ ତ୍ଵଂ ଭକ୍ତତ୍ର ମମ ସୁଵ୍ରତ ଆଗଚ୍ଛାଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ମମାନ୍ତିକମ୍
“ବାପା, ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅପରିପକ୍ୱ, ମୋତେ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି କରୁଛ; ଶୀଘ୍ର ଆସ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।”
ମା ତ୍ଵଯୈଵ ଚ ଭେତଵ୍ଯଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ଽସି ମମାଗ୍ରତଃ ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ମୁନେ ଧୀର ବାଲସ୍ ତ୍ଵଂ ଶ୍ରମପୀଡିତଃ
“ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଛ; ହେ ଧୃଢ଼ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ତୁମେ ଶିଶୁ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ପୀଡ଼ିତ।”
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନିଃ ପରମକୋପିତଃ ଉଵାଚ ସ ତଦା ଵିପ୍ରା ଵିସ୍ମିତଶ୍ ଚାଭଵନ୍ ମୁହୁଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ସେ ତାପରେ କହିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିଲେ।
କୋ ଽଯଂ ନାମ୍ନା କୀର୍ତଯତି ତପଃ ପରିଭଵନ୍ନ୍ ଇଵ ବହୁଵର୍ଷସହସ୍ରାଖ୍ଯଂ ଧର୍ଷଯନ୍ନ୍ ଇଵ ମେ ଵପୁଃ
“ଏହି କିଏ, ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛି, ମୋର ତପସ୍ୟାକୁ ଉପହାସ କରୁଥିବା ପରି, ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୋ ଦେହକୁ ଅବହେଳା କରୁଥିବା ପରି?”
ନ ହ୍ଯ୍ ଏଷ ସମୁଦାଚାରୋ ଦେଵେଷ୍ଵ୍ ଅପି ସମାହିତଃ ମାଂ ବ୍ରହ୍ମା ସ ଚ ଦେଵେଶୋ ଦୀର୍ଘାଯୁର୍ ଇତି ଭାଷତେ
“ଏପରି ବ୍ୟବହାର ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ଦୀର୍ଘାୟୁ କହନ୍ତି।”
କସ୍ ତପୋ ଘୋରଶିରସୋ ମମାଦ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତଃ ମାର୍କଣ୍ଡେଯେତି ଚୋକ୍ତ୍ଵା ମନ୍ମୃତ୍ଯୁଂ ଗନ୍ତୁମ୍ ଇହେଚ୍ଛତି
“କିଏ ଏହି, ଭୟଙ୍କର ମନସ୍କାମନେ, ଆଜି ମୋ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୋତେ ‘ମାର୍କଣ୍ଡେୟ’ ବୋଲି ଡାକୁଛି ଓ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିବାକୁ ଚାହେଁ?”
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତଦା ଵିପ୍ରାଶ୍ ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟୋ ଽଭଵନ୍ ମୁନିଃ କିଂ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଽଯଂ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଃ କିଂ ଵା ମୋହୋ ଽଯମ୍ ଆଗତଃ
ଏପରି କହି, ମୁନି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ: “ମୁଁ କଣ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଛି, କିମ୍ବା କୌଣସି ମୋହ ଆସିଛି?”
ଇତ୍ଥଂ ଚିନ୍ତଯତସ୍ ତସ୍ଯ ଉତ୍ପନ୍ନା ଦୁଃଖହା ମତିଃ ଵ୍ରଜାମି ଶରଣଂ ଦେଵଂ ଭକ୍ତ୍ଯାହଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ଭାବନା ଉପଜିଲା: “ମୁଁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯିବି।”