ପିତୄଣାଂ ରାଜତଂ ପାତ୍ରଂ ଯମୋ ଵତ୍ସଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ ଅନ୍ତକଶ୍ ଚାଭଵଦ୍ ଦୋଗ୍ଧା କ୍ଷୀରଂ ତେଷାଂ ସୁଧା ସ୍ମୃତା
ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରୂପା ହେଉଛି ପାତ୍ର, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଯମ ବଛ୍ଛା, ଅନ୍ତକ ଦୁହିବା, ସେମାନଙ୍କର ଦୁଧ ଅମୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନାଗାନାଂ ତକ୍ଷକୋ ଵତ୍ସଃ ପାତ୍ରଂ ଚାଲାବୁସଂଜ୍ଞକମ୍ ଦୋଗ୍ଧା ତ୍ଵ୍ ଐରାଵତୋ ନାଗସ୍ ତେଷାଂ କ୍ଷୀରଂ ଵିଷଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନାଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତକ୍ଷକ ବଛ୍ଛା, ପାତ୍ର ହେଉଛି ଅଲାଭୁ ନାମକ, ଦୁହିବା ହେଉଛି ଏଇରାବତ ନାଗ, ସେମାନଙ୍କର ଦୁଧ ବିଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସୁରାଣାଂ ମଧୁର୍ ଦୋଗ୍ଧା କ୍ଷୀରଂ ମାଯାମଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ ଵିରୋଚନସ୍ ତୁ ଵତ୍ସୋ ଽଭୂଦ୍ ଆଯସଂ ପାତ୍ରମ୍ ଏଵ ଚ
ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋପାଳ ଥିଲେ ମଧୁର, ତାଙ୍କର ଦୁଧକୁ ମାୟାମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବଛା ହେଲେ ବିରୋଚନ ଏବଂ ପାତ୍ର ଥିଲା ଲୋହାର।
ଯକ୍ଷାଣାମ୍ ଆମପାତ୍ରଂ ତୁ ଵତ୍ସୋ ଵୈଶ୍ରଵଣଃ ପ୍ରଭୁଃ ଦୋଗ୍ଧା ରଜତନାଭସ୍ ତୁ କ୍ଷୀରାନ୍ତର୍ଧାନମ୍ ଏଵ ଚ
ଯକ୍ଷମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର ଥିଲା କାଚା ମାଟିର, ବଛା ହେଲେ ପ୍ରଭୁ ବୈଶ୍ରବଣ। ଦୁଧ ଦୋହିଥିଲେ ଚାନ୍ଦି ରଙ୍ଗର ଏବଂ ଦୁଧ ଲୁଚିଥିଲା।
ସୁମାଲୀ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵତ୍ସଃ କ୍ଷୀରଂ ଚ ଶୋଣିତମ୍ ଦୋଗ୍ଧା ରଜତନାଭସ୍ ତୁ କପାଲଂ ପାତ୍ରମ୍ ଏଵ ଚ
ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଛା ହେଲେ ସୁମାଳୀ, ତାଙ୍କର ଦୁଧ ହେଉଛି ରକ୍ତ। ଦୁଧ ଦୋହିଥିଲେ ଚାନ୍ଦି ରଙ୍ଗର ଏବଂ ପାତ୍ର ଥିଲା ଖୋପଡ଼ି।
ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାଂ ଚିତ୍ରରଥୋ ଵତ୍ସଃ ପାତ୍ରଂ ଚ ପଙ୍କଜମ୍ ଦୋଗ୍ଧା ଚ ସୁରୁଚିଃ କ୍ଷୀରଂ ତେଷାଂ ଗନ୍ଧଃ ଶୁଚିଃ ସ୍ମୃତଃ
ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପାଇଁ ବଛା ହେଲେ ଚିତ୍ରରଥ, ପାତ୍ର ଥିଲା ପଦ୍ମ ଏବଂ ଦୁଧ ଦୋହିଥିଲେ ସୁରୁଚି। ସେମାନଙ୍କର ଦୁଧ ହେଉଛି ପବିତ୍ର ସୁଗନ୍ଧ।
ଶୈଲଂ ପାତ୍ରଂ ପର୍ଵତାନାଂ କ୍ଷୀରଂ ରତ୍ନୌଷଧୀସ୍ ତଥା ଵତ୍ସସ୍ ତୁ ହିମଵାନ୍ ଆସୀଦ୍ ଦୋଗ୍ଧା ମେରୁର୍ ମହାଗିରିଃ
ପାହାଡ଼ମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର ଥିଲା ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଦୁଧ ହେଉଛି ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଓ ଔଷଧ। ବଛା ହେଲେ ହିମବନ୍ତ ଏବଂ ଦୁଧ ଦୋହିଥିଲେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ମେରୁ।
ପ୍ଲକ୍ଷୋ ଵତ୍ସସ୍ ତୁ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ଦୋଗ୍ଧା ଶାଲସ୍ ତୁ ପୁଷ୍ପିତଃ ପାଲାଶପାତ୍ରଂ କ୍ଷୀରଂ ଚ ଚ୍ଛିନ୍ନଦଗ୍ଧପ୍ରରୋହଣମ୍
ଗଛମାନେ ପାଇଁ ବଛା ହେଲେ ପ୍ଲକ୍ଷ, ଦୁଧ ଦୋହିଥିଲେ ଫୁଲିଥିବା ଶାଳ ଗଛ। ପାତ୍ର ଥିଲା ପଳାଶ ପତ୍ର ଏବଂ ଦୁଧ ହେଉଛି କଟା, ପୋଡ଼ା କିମ୍ବା ପୁନି ଉଗିଥିବା ଅଙ୍କୁର।
ସେଯଂ ଧାତ୍ରୀ ଵିଧାତ୍ରୀ ଚ ପାଵନୀ ଚ ଵସୁଂଧରା ଚରାଚରସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଯୋନିର୍ ଏଵ ଚ
ଏହି ଧରିତ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା। ସେ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଧାର ଏବଂ ଉତ୍ସ।
ସର୍ଵକାମଦୁଘା ଦୋଗ୍ଧ୍ରୀ ସର୍ଵସସ୍ଯପ୍ରରୋହଣୀ ଆସୀଦ୍ ଇଯଂ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତା ମେଦିନୀ ପରିଵିଶ୍ରୁତା
ଏହି ଧରିତ୍ରୀ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଗାଈ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶସ୍ୟ ଉଗାଇଥିବା ହେଲେ। ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଏହି ମେଦିନୀ ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ମଧୁକୈଟଭଯୋଃ କୃତ୍ସ୍ନା ମେଦସା ସମଭିପ୍ଲୁତା ତେନେଯଂ ମେଦିନୀ ଦେଵୀ ଉଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ
ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ଶରୀରର ଚର୍ବିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭିଜିଥିବା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଧରିତ୍ରୀକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ମେଦିନୀ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ତତୋ ଽଭ୍ଯୁପଗମାଦ୍ ରାଜ୍ଞଃ ପୃଥୋର୍ ଵୈଣ୍ଯସ୍ଯ ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ଦୁହିତୃତ୍ଵମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତା ଦେଵୀ ପୃଥ୍ଵୀତି ଚୋଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା ପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଦେବୀ ଝିଅ ହେବାର ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ ଏବଂ 'ପୃଥିବୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୃଥୁନା ପ୍ରଵିଭକ୍ତା ଚ ଶୋଧିତା ଚ ଵସୁଂଧରା ସସ୍ଯାକରଵତୀ ସ୍ଫୀତା ପୁରପତ୍ତନଶାଲିନୀ
ପୃଥୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରିତ୍ରୀ ବିଭକ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ହେଲେ; ସେ ଶସ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ନଗର ଓ ପଟଣାରେ ଧନ୍ୟ ହେଲେ।
ଏଵଂପ୍ରଭାଵୋ ଵୈଣ୍ଯଃ ସ ରାଜାସୀଦ୍ ରାଜସତ୍ତମଃ ନମସ୍ଯଶ୍ ଚୈଵ ପୂଜ୍ଯଶ୍ ଚ ଭୂତଗ୍ରାମୈର୍ ନ ସଂଶଯଃ
ଏପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିଲା ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁଙ୍କର, ସେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ପୂଜା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୈଶ୍ ଚ ମହାଭାଗୈର୍ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗୈଃ ପୃଥୁର୍ ଏଵ ନମସ୍କାର୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଯୋନିଃ ସନାତନଃ
ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୃଥୁଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମବଂଶର।
ପାର୍ଥିଵୈଶ୍ ଚ ମହାଭାଗୈଃ ପାର୍ଥିଵତ୍ଵମ୍ ଇହେଚ୍ଛୁଭିଃ ଆଦିରାଜୋ ନମସ୍କାର୍ଯଃ ପୃଥୁର୍ ଵୈଣ୍ଯଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଏଭଳି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଜାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମ ରାଜା ପୃଥୁ ବୈନ୍ୟଙ୍କୁ, ଯିଏ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ଯୋଧୈର୍ ଅପି ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତୈଃ ପ୍ରାପ୍ତୁକାମୈର୍ ଜଯଂ ଯୁଧି ଆଦିରାଜୋ ନମସ୍କାର୍ଯୋ ଯୋଧାନାଂ ପ୍ରଥମୋ ନୃପଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଆଶା କରୁଥିବା ସାହସୀ ସେନାମାନେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଥମ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କୁ, ଯିଏ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ଯୋ ହି ଯୋଦ୍ଧା ରଣଂ ଯାତି କୀର୍ତଯିତ୍ଵା ପୃଥୁଂ ନୃପମ୍ ସ ଘୋରରୂପାତ୍ ସଂଗ୍ରାମାତ୍ କ୍ଷେମୀ ଭଵତି କୀର୍ତିମାନ୍
ଯେଉଁ ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପୃଥୁ ରାଜାଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରି ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଫେରନ୍ତି ଏବଂ କୀର୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଵୈଶ୍ଯୈର୍ ଅପି ଚ ଵିତ୍ତାଢ୍ଯୈର୍ ଵୈଶ୍ଯଵୃତ୍ତିଵିଧାଯିଭିଃ ପୃଥୁର୍ ଏଵ ନମସ୍କାର୍ଯୋ ଵୃତ୍ତିଦାତା ମହାଯଶାଃ
ଧନୀ ବୈଶ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୃଥୁଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ମହାନ ଏବଂ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଜୀବିକା ଦାତା।
ତଥୈଵ ଶୂଦ୍ରୈଃ ଶୁଚିଭିସ୍ ତ୍ରିଵର୍ଣପରିଚାରିଭିଃ ପୃଥୁର୍ ଏଵ ନମସ୍କାର୍ଯଃ ଶ୍ରେଯଃ ପରମ୍ ଇହେପ୍ସୁଭିଃ
ଏହିପରି ଶୁଦ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ତିନି ଜାତିକୁ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଆଶା କରୁଥିଲେ ପୃଥୁଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ଏତେ ଵତ୍ସଵିଶେଷାଶ୍ ଚ ଦୋଗ୍ଧାରଃ କ୍ଷୀରମ୍ ଏଵ ଚ ପାତ୍ରାଣି ଚ ମଯୋକ୍ତାନି କିଂ ଭୂଯୋ ଵର୍ଣଯାମି ଵଃ
ଏହି ଛୁଆ, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈ, ଦୁଧ ଏବଂ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଭିନ୍ନତାକୁ ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଇଛି; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି?
ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ସର୍ଵାଣି ଵିସ୍ତରେଣ ମହାମତେ ତେଷାଂ ପୂର୍ଵଵିସୃଷ୍ଟିଂ ଚ ଲୋମହର୍ଷଣ କୀର୍ତଯ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବ ତିଆରିକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ, ହେ ଲୋମହର୍ଷଣ।
ଯାଵନ୍ତୋ ମନଵଶ୍ ଚୈଵ ଯାଵନ୍ତଂ କାଲମ୍ ଏଵ ଚ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଭୋଃ ସୂତ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ହେ ସୂତ, କେତେ ଜଣ ମନୁ ହୋଇଛନ୍ତି, କେତେ ସମୟ ହେଉଛି, ଏବଂ କେତେ ମନ୍ବନ୍ତର ଅଛି—ଏହା ସତ୍ୟରେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ନ ଶକ୍ଯୋ ଵିସ୍ତରୋ ଵିପ୍ରା ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈର୍ ଅପି ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସଂକ୍ଷେପାଚ୍ ଛୃଣୁତ ଦ୍ଵିଜାଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କହିବାକୁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ସାରାଂଶ ଶୁଣ।
ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁଃ ପୂର୍ଵଂ ମନୁଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ ତଥା ଉତ୍ତମସ୍ ତାମସଶ୍ ଚୈଵ ରୈଵତଶ୍ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ ତଥା
ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ, ତାପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ ଏବଂ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ଥିଲେ।
ଵୈଵସ୍ଵତଶ୍ ଚ ଭୋ ଵିପ୍ରାଃ ସାଂପ୍ରତଂ ମନୁର୍ ଉଚ୍ଯତେ ସାଵର୍ଣିଶ୍ ଚ ମନୁସ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ରୈଭ୍ଯୋ ରୌଚ୍ଯସ୍ ତଥୈଵ ଚ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଯିଏ ମନୁ ବୋଲି କୁହାଯାଉଛନ୍ତି ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବୈବସ୍ୱତ; ଏହିପରି ସାବର୍ଣ୍ଣି, ରୈଭ୍ୟ ଏବଂ ରୌଚ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ତଥୈଵ ମେରୁସାଵର୍ଣ୍ଯଶ୍ ଚତ୍ଵାରୋ ମନଵଃ ସ୍ମୃତାଃ ଅତୀତା ଵର୍ତମାନାଶ୍ ଚ ତଥୈଵାନାଗତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏହିପରି ମେରୁସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ଚାରି ଜଣ ମନୁ ମନେ ପକାଯାଉଛନ୍ତି; ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଏବଂ ଆସନ୍ତା ମନୁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
କୀର୍ତିତା ମନଵସ୍ ତୁଭ୍ଯଂ ମଯୈଵୈତେ ଯଥା ଶ୍ରୁତାଃ ଋଷୀଂସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଷାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁତ୍ରାନ୍ ଦେଵଗଣାଂସ୍ ତଥା
ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେହିପରି ଏହି ମନୁମାନଙ୍କ ନାମ ତୁମକୁ କହିଲି; ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ଋଷି, ପୁଅ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।
ମରୀଚିର୍ ଅତ୍ରିର୍ ଭଗଵାନ୍ ଅଙ୍ଗିରାଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ ଚ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ ଚ ସପ୍ତୈତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ
ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ପୂଜ୍ୟ ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ସାତିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ।
ଉତ୍ତରସ୍ଯାଂ ଦିଶି ତଥା ଦ୍ଵିଜାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ ତଥା ଆଗ୍ନିଇଧ୍ରଶ୍ ଚାଗ୍ନିବାହୁଶ୍ ଚ ମେଧ୍ଯୋ ମେଧାତିଥିର୍ ଵସୁଃ
ଏହିପରି, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସାତ ଜଣ ଋଷି ଅଛନ୍ତି: ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଆଗ୍ନିବାହୁ, ମେଧ୍ୟ, ମେଧାତିଥି ଏବଂ ବସୁ।