ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଵଲ୍ଲିକୈର୍ ଦେଵି ଜାତରୂପପରିଚ୍ଛଦୈଃ ଯମଂ ପ୍ରସ୍ଥାପଯାମ୍ ଆସ ସ୍ଵାଂ ପୁରୀଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍
ଲତା ଓ ସୁନା ଆଭୂଷଣରେ ଢାକି, ଯମ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନିଜ ସ୍ୱ ନଗରକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ଲୁପ୍ତାଯାଂ ପ୍ରତିମାଯାଂ ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲସ୍ଯ ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷେତ୍ରଵରେ ପୁଣ୍ଯେ ଵିଖ୍ଯାତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମେ
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ମଣିର ପ୍ରତିମା ଲୁଚିଗଲା, ସେହି ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ—
ଯୋ ଭୂତସ୍ ତତ୍ର ଵୃତ୍ତାନ୍ତୋ ଦେଵଦେଵୋ ଜନାର୍ଦନଃ ତଂ ସର୍ଵଂ କଥଯାମ୍ ଆସ ସ ତସ୍ଯୈ ଭଗଵାନ୍ ପୁରା
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ତାଙ୍କୁ ପୁରାତନ କାଳରେ କହିଥିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ ଗମନଂ କ୍ଷେତ୍ରସଂଦର୍ଶନଂ ତଥା କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯ ଵର୍ଣନଂ ଚୈଵ ପ୍ରାସାଦକରଣଂ ତଥା
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର ଯାତ୍ରା, କ୍ଷେତ୍ର ଦର୍ଶନ, କ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ମନ୍ଦିର ତିଆରି—
ହଯମେଧସ୍ଯ ଯଜନଂ ସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନମ୍ ଏଵ ଚ ଲଵଣସ୍ଯୋଦଧେସ୍ ତୀରେ କାଷ୍ଠସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ତଥା
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ସ୍ୱପ୍ନ ଦର୍ଶନ ଓ ଲବଣ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ କାଠ ଦେଖିବା—
ଦର୍ଶନଂ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ଶିଲ୍ପିରାଜସ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵିଜାଃ ନିର୍ମାଣଂ ପ୍ରତିମାଯାସ୍ ତୁ ଯଥାଵର୍ଣଂ ଵିଶେଷତଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବାସୁଦେବ ଓ ଶିଳ୍ପିରାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ପ୍ରତିମା ତିଆରି ଓ ତାହାର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା।
ସ୍ଥାପନଂ ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାସାଦେ ଭୁଵନୋତ୍ତମେ ଯାତ୍ରାକାଲେ ଚ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରାଃ କଲ୍ପସଂକୀର୍ତନଂ ତଥା
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ୍ଦିରରେ ବିସ୍ଥାପନ କରିବା, ଏବଂ ଯାତ୍ରାବେଳେ କଳ୍ପ ପାଠ କରିବା— ଏହି ସବୁ କାମ କରାଯାଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।
ମାର୍କଣ୍ଡେଯସ୍ଯ ଚରିତଂ ସ୍ଥାପନଂ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଦର୍ଶନଂ ଶୂଲପାଣିନଃ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କର କଥା, ଶଙ୍କରଙ୍କ ବିସ୍ଥାପନ, ପଞ୍ଚତୀର୍ଥର ମହିମା, ଏବଂ ଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ— ଏହି ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
ଵଟସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଂ ତସ୍ଯ ଚ ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ଦର୍ଶନଂ ବଲଦେଵସ୍ଯ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ବଟବୃକ୍ଷର ଦର୍ଶନ ଏବଂ ତାହାର ଫଳ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବଳଦେବ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱର— ଏହି ସବୁ ଉପସ୍ଥିତ।
ସୁଭଦ୍ରାଯାଶ୍ ଚ ତତ୍ରୈଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ ଦର୍ଶନଂ ନରସିଂହସ୍ଯ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିସଂକୀର୍ତନଂ ତଥା
ସେଠାରେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା, ନରସିଂହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ସମୟର ଫଳର ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଅନନ୍ତଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ଗୁଣକୀର୍ତନମ୍ ଶ୍ଵେତମାଧଵମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗଦ୍ଵାରସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍
ଅନନ୍ତବାସୁଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ତାଙ୍କର ଗୁଣଗାନ, ଶ୍ୱେତମାଧବଙ୍କର ମହିମା ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରର ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଉଦଧେର୍ ଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ସ୍ନାନଂ ତର୍ପଣମ୍ ଏଵ ଚ ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵିଜାଃ
ସମୁଦ୍ର ଦର୍ଶନ, ସ୍ନାନ ଓ ତର୍ପଣ, ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନର ମହିମା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର କଥା, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।
ପଞ୍ଚତୀର୍ଥଫଲଂ ଚୈଵ ମହାଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ତଥୈଵ ଚ ସ୍ଥାନଂ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ହଲିନଃ ପର୍ଵଯାତ୍ରାଫଲଂ ତଥା
ପଞ୍ଚତୀର୍ଥର ଫଳ, ମହାଜ୍ୟେଷ୍ଠର ମହତ୍ତ୍ୱ, କୃଷ୍ଣ ଓ ହଳଧରଙ୍କ ସ୍ଥାନ, ପର୍ବଯାତ୍ରାର ଫଳ— ଏହି ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
ଵର୍ଣନଂ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକସ୍ଯ କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ପୂର୍ଵଂ କଥିତଵାନ୍ ସର୍ଵଂ ତସ୍ଯୈ ସ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଓ କ୍ଷେତ୍ରର ବାରମ୍ବାର ବର୍ଣ୍ଣନା— ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ପୂର୍ବରୁ ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମହେ ଦେଵ କଥାଶେଷଂ ମହୀପତେଃ ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷେତ୍ରଵରେ ଗତ୍ଵା କିଂ ଚକାର ନରାଧିପଃ
ହେ ଦେବ, ଆମେ ରାଜାଙ୍କ କଥାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ, କଣ କରିଥିଲେ?
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲାଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସମାସତଃ କ୍ଷେତ୍ରସଂଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ କୃତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଚ ଭୂପତେଃ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କ୍ଷେତ୍ରଦର୍ଶନ ଏବଂ ସେ ଭୂପତିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କଥା କହିବି।
ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ମହୀପାଲଃ କ୍ଷେତ୍ରେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତେ ଦଦର୍ଶ ରମଣୀଯାନି ସ୍ଥାନାନି ସରିତସ୍ ତଥା
ସେଠାକୁ ଯାଇ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ, ରାଜା ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ଏବଂ ନଦୀମାନେ ଦେଖିଲେ।
ନଦୀ ତତ୍ର ମହାପୁଣ୍ଯା ଵିନ୍ଧ୍ଯପାଦଵିନିର୍ଗତା ସ୍ଵିତ୍ତ୍ରୋପଲେତି ଵିଖ୍ଯାତା ସର୍ଵପାପହରା ଶିଵା
ସେଠାରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ପୁଣ୍ୟମୟ ନଦୀ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସ୍ୱିତ୍ତ୍ରୋପଳା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଶୁଭ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ।
ଗଙ୍ଗାତୁଲ୍ଯା ମହାସ୍ରୋତା ଦକ୍ଷିଣାର୍ଣଵଗାମିନୀ ମହାନଦୀତି ନାମ୍ନା ସା ପୁଣ୍ଯତୋଯା ସରିଦ୍ଵରା
ଗଙ୍ଗା ସମାନ, ବଡ଼ ପ୍ରବାହ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା, ପବିତ୍ର ଜଳ ଥିବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀକୁ ମହାନଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯୋଦଧେର୍ ଗର୍ଭଂ ଗତାଵର୍ତାତିଶୋଭିତା ଉଭଯୋସ୍ ତଟଯୋର୍ ଯସ୍ଯା ଗ୍ରାମାଶ୍ ଚ ନଗରାଣି ଚ
ସୁନ୍ଦର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଶୋଭିତ, ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା, ଏହି ନଦୀର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗ୍ରାମ ଓ ସହର ଦେଖାଯାଏ।
ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲାଃ ସୁସସ୍ଯାଃ ସୁମନୋହରାଃ ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଜନାକୀର୍ଣା ଵସ୍ତ୍ରାଲଂକାରଭୂଷିତାଃ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଠାରେ ଉପଜାଉ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଜମି, ଖୁସି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ, ଭଲ ଜମାକପଡ଼ା ଓ ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାସ୍ ତତ୍ର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସ୍ଵଧର୍ମନିରତାଃ ଶାନ୍ତା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣାଃ
ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ନିଜ-ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଲିନ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ତାମ୍ବୂଲପୂର୍ଣଵଦନା ମାଲାଦାମଵିଭୂଷିତାଃ ଵେଦପୂର୍ଣମୁଖା ଵିପ୍ରାଃ ସଷଡଙ୍ଗପଦକ୍ରମାଃ
ପାନ ଭରା ମୁଁହ, ମାଳା ଓ ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଷଡଅଙ୍ଗ ଓ ପଦକ୍ରମ ଜାଣିଥିବା ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ଔପାସନକ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୁଶଲା ଯଜ୍ଵାନୋ ଭୂରିଦକ୍ଷିଣାଃ
କେହି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଲିନ, କେହି ଉପାସନା କ୍ରିୟାରେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବଡ଼ ଦାନଶୀଳ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାରେ ରାଜମାର୍ଗେଷୁ ଵନେଷୂପଵନେଷୁ ଚ ସଭାମଣ୍ଡଲହର୍ମ୍ଯେଷୁ ଦେଵତାଯତନେଷୁ ଚ
ଚାରିଟି ରାଜପଥର ଚଉକ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉପବନ, ସଭା ମଣ୍ଡପ, ରାଜମହଳ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ,
ଇତିହାସପୁରାଣାନି ଵେଦାଃ ସାଙ୍ଗାଃ ସୁଲକ୍ଷଣାଃ କାଵ୍ଯଶାସ୍ତ୍ରକଥାସ୍ ତତ୍ର ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଚ ମହାଜନୈଃ
ସେଠାରେ ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ସମେତ ସମସ୍ତ ବେଦ, ଶୁଭ ଗ୍ରନ୍ଥ, କବିତା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନା ଲୋକମାନେ ଶୁଣନ୍ତି।
ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ ତଦ୍ଦେଶଵାସିନ୍ଯୋ ରୂପଯୌଵନଗର୍ଵିତାଃ ସଂପୂର୍ଣଲକ୍ଷଣୋପେତା ଵିସ୍ତୀର୍ଣଶ୍ରୋଣିମଣ୍ଡଲାଃ
ସେ ଦେଶର ନାରୀମାନେ ନିଜ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯୌବନରେ ଗର୍ବିତ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଭରପୂର, ଚଉଡ଼ା ଓ ଆକର୍ଷକ କଟିବଳୟ ଥିବା।
ସରୋରୁହମୁଖାଃ ଶ୍ଯାମାଃ ଶରଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାଃ ପୀନୋନ୍ନତସ୍ତନାଃ ସର୍ଵାଃ ସମୃଦ୍ଧ୍ଯା ଚାରୁଦର୍ଶନାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମୁହଁ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି, ଗାଁ ଗାଢ଼ା, ଚେହେରା ଶରତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ଓ ଭରିବା ଷଣ୍ଡ, ସମୃଦ୍ଧିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର।
ସୌଵର୍ଣଵଲଯାକ୍ରାନ୍ତା ଦିଵ୍ଯୈର୍ ଵସ୍ତ୍ରୈର୍ ଅଲଂକୃତାଃ କଦଲୀଗର୍ଭସଂକାଶାଃ ପଦ୍ମକିଞ୍ଜଲ୍କସପ୍ରଭାଃ
ସୁନା ବଳୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କଦଳୀ ମୁଞ୍ଜରୀ ଭିତର ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ପଦ୍ମର ରେଣୁ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି।
ବିମ୍ବାଧରପୁଟାଃ କାନ୍ତାଃ କର୍ଣାନ୍ତାଯତଲୋଚନାଃ ସୁମୁଖାଶ୍ ଚାରୁକେଶାଶ୍ ଚ ହାଵଭାଵାଵନାମିତାଃ
ପକ୍କ ବିମ୍ବା ଫଳ ପରି ଠୋଠ, କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ଆଖି, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଓ ଚମକୁଥିବା କେଶ, ହାଉଭାବରେ ମୃଦୁ ଓ ଆକର୍ଷକ।