ଇତି ଗୁହ୍ଯସମୁଦ୍ଦେଶସ୍ ତଵ ନାରଦ କୀର୍ତିତଃ ଅସ୍ମଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯାପି ଦେଵର୍ଷେ ତ୍ଵଯାପି ପରମଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ନାରଦ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ତୋତେ କୁହାଯାଇଛି; ମୋର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବଋଷି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପରମକୁ ସ୍ମରଣ କରିଛ।
ସୁରୈର୍ ଵା ମୁନିଭିର୍ ଵାପି ପୁରାଣୈର୍ ଵରଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ସର୍ଵେ ଚ ପରମାତ୍ମାନଂ ପୂଜଯନ୍ତି ଦିଵାକରମ୍
ଦେବମାନେ, ମୁନିମାନେ କିମ୍ବା ପୁରାତନମାନେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦାତା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତେ ପରମାତ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଏଵମ୍ ଏତତ୍ ପୁରାଖ୍ଯାତଂ ନାରଦାଯ ତୁ ଭାନୁନା ମଯାପି ଚ ସମାଖ୍ଯାତା କଥା ଭାନୋର୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରଦଙ୍କୁ କୁହିଥିଲେ; ଏବଂ ଏବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗଳ୍ପ କୁହିଲି।
ଇଦମ୍ ଆଖ୍ଯାନମ୍ ଆଖ୍ଯେଯଂ ମଯାଖ୍ଯାତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ନ ହ୍ଯ୍ ଅନାଦିତ୍ଯଭକ୍ତାଯ ଇଦଂ ଦେଯଂ କଦାଚନ
ଏହି ଗଳ୍ପ ଶ୍ରବଣ ଯୋଗ୍ୟ, ମୁଁ କହିଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଭକ୍ତିହୀନଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଯଶ୍ ଚୈତଚ୍ ଛ୍ରାଵଯେନ୍ ନିତ୍ଯଂ ଯଶ୍ ଚୈଵ ଶୃଣୁଯାନ୍ ନରଃ ସ ସହସ୍ରାର୍ଚିଷଂ ଦେଵଂ ପ୍ରଵିଶେନ୍ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ହଜାର କିରଣର ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମୁଚ୍ଯେତାର୍ତସ୍ ତଥା ରୋଗାଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵେମାମ୍ ଆଦିତଃ କଥାମ୍ ଜିଜ୍ଞାସୁର୍ ଲଭତେ ଜ୍ଞାନଂ ଗତିମ୍ ଇଷ୍ଟାଂ ତଥୈଵ ଚ
ଯିଏ କଷ୍ଟରେ ଅଛି କିମ୍ବା ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବା ଜଣେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଗତି ପାଇଥାଏ।
କ୍ଷଣେନ ଲଭତେ ଽଧ୍ଵାନମ୍ ଇଦଂ ଯଃ ପଠତେ ମୁନେ ଯୋ ଯଂ କାମଯତେ କାମଂ ସ ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ଏହି କଥା ପଢ଼ୁଥିବା ମୁନି ତାଙ୍କର ଗତି କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ପାଇଥାଏ; ଯେଉଁ ଆଶା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ତାହା ପାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଭଵଦ୍ଭିଃ ସତତଂ ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ ରଵିଃ ସ ଚ ଧାତା ଵିଧାତା ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ
ସେହିଠାରୁ, ତୁମେ ସମୟ ସମୟରେ ଭଗବାନ୍ ରବିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର; ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଓ ପ୍ରଭୁ।
ଆଦିତ୍ଯମୂଲମ୍ ଅଖିଲଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ମୁନିସତ୍ତମାଃ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମାଜ୍ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
ହେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ତିନୋଟି ଲୋକର ମୂଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସେଠାରୁ ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମଣିଷ ସମେତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରୁଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରମହେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ ମହାଦ୍ଯୁତିମତାଂ ଚୈଵ ତେଜୋ ଽଯଂ ସାର୍ଵଲୌକିକମ୍
ଏହି ଆଲୋକ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ତେଜ ରୁଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଓ ମହାତେଜସ୍ୱୀମାନେ ଭାଗୀ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଲୋକେଶୋ ଦେଵଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ସୂର୍ଯ ଏଵ ତ୍ରିଲୋକସ୍ଯ ମୂଲଂ ପରମଦୈଵତମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ, ପ୍ରଜାପତି, ଏହି ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ଓ ପରମ ଦେବତା।
ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରାସ୍ତାହୁତିଃ ସମ୍ଯଗ୍ ଆଦିତ୍ଯମ୍ ଉପତିଷ୍ଠତେ ଆଦିତ୍ଯାଜ୍ ଜାଯତେ ଵୃଷ୍ଟିର୍ ଵୃଷ୍ଟେର୍ ଅନ୍ନଂ ତତଃ ପ୍ରଜାଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ଯଥାଯଥ ହୋମ କଲେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଏବଂ ଅନ୍ନରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାତ୍ ପ୍ରସୂଯତେ ସର୍ଵଂ ତତ୍ର ଚୈଵ ପ୍ରଲୀଯତେ ଭାଵାଭାଵୌ ହି ଲୋକାନାମ୍ ଆଦିତ୍ଯାନ୍ ନିଃସୃତୌ ପୁରା
ସମସ୍ତ କିଛି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଓ ସେଠାରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ହୁଏ।
ଏତତ୍ ତୁ ଧ୍ଯାନିନାଂ ଧ୍ଯାନଂ ମୋକ୍ଷଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଏଷ ମୋକ୍ଷିଣାମ୍ ତତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିର୍ଵାଣଂ ଜାଯନ୍ତେ ଽସ୍ମାତ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହା ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ, ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି। ସେଠି ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରୁ ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
କ୍ଷଣା ମୁହୂର୍ତା ଦିଵସା ନିଶା ପକ୍ଷାଶ୍ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ ମାସାଃ ସଂଵତ୍ସରାଶ୍ ଚୈଵ ଋତଵଶ୍ ଚ ଯୁଗାନି ଚ
କ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି, ପକ୍ଷ, ମାସ, ବର୍ଷ, ଋତୁ ଓ ଯୁଗମାନେ ସଦା ଅଛନ୍ତି।
ଅଥାଦିତ୍ଯାଦ୍ ଋତେ ହ୍ଯ୍ ଏଷାଂ କାଲସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ କାଲାଦ୍ ଋତେ ନ ନିଯମୋ ନାଗ୍ନୌ ଵିହରଣକ୍ରିଯା
ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଏହି ସମୟର ଗଣନା ନାହିଁ। ସମୟ ବିନା କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।
ଋତୂନାମ୍ ଅଵିଭାଗଶ୍ ଚ ତତଃ ପୁଷ୍ପଫଲଂ କୁତଃ କୁତୋ ଵୈ ସସ୍ଯନିଷ୍ପତ୍ତିସ୍ ତୃଣୌଷଧିଗଣଃ କୁତଃ
ଋତୁର ଭିନ୍ନତା ନଥିଲେ କେଉଁଠୁ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ହେବ? କେଉଁଠୁ ଧାନ୍ୟ ପକେବ, କେଉଁଠୁ ଘାସ ଓ ଔଷଧି ହେବ?
ଅଭାଵୋ ଵ୍ଯଵହାରାଣାଂ ଜନ୍ତୂନାଂ ଦିଵି ଚେହ ଚ ଜଗତ୍ପ୍ରଭାଵାଦ୍ ଵିଶତେ ଭାସ୍କରାଦ୍ ଵାରିତସ୍କରାତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ ଏଠା ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ବିଶ୍ୱର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ଜଳକୁ ହରି ନେଉଛି, ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ତପତେ ସୂର୍ଯୋ ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିଶୁଷ୍ଯତି ନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିଧିଂ ଧତ୍ତେ ଵାରିଣା ଦୀପ୍ଯତେ ରଵିଃ
ବର୍ଷା ନଥିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଉନାହିଁ, ବର୍ଷା ନଥିଲେ ମାଟି ଶୁଖିଯାଏନାହିଁ, ବର୍ଷା ନଥିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚେନାହିଁ, ଜଳ ଥିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତେଜ ହୁଏ।
ଵସନ୍ତେ କପିଲଃ ସୂର୍ଯୋ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ କାଞ୍ଚନସଂନିଭଃ ଶ୍ଵେତୋ ଵର୍ଷାସୁ ଵର୍ଣେନ ପାଣ୍ଡୁଃ ଶରଦି ଭାସ୍କରଃ
ବସନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କପିଳବର୍ଣ୍ଣ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୁନା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ବର୍ଷାରେ ଧଳା ଓ ଶରତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ।
ହେମନ୍ତେ ତାମ୍ରଵର୍ଣାଭଃ ଶିଶିରେ ଲୋହିତୋ ରଵିଃ ଇତି ଵର୍ଣାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଋତୁସଂଭଵାଃ
ହେମନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ, ଶୀତକାଳରେ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିଭଳି ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଋତୁସ୍ଵଭାଵଵର୍ଣୈଶ୍ ଚ ସୂର୍ଯଃ କ୍ଷେମସୁଭିକ୍ଷକୃତ୍ ଅଥାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ନାମାନି ସାମାନ୍ଯାନି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଋତୁର ସ୍ୱଭାବ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏବେ ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସାଧାରଣ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ କହିବି।
ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅଶେଷତଃ ଆଦିତ୍ଯଃ ସଵିତା ସୂର୍ଯୋ ମିହିରୋ ଽର୍କଃ ପ୍ରଭାକରଃ
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶଟି ନାମ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ମୁଁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି: ଆଦିତ୍ୟ, ସବିତା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମିହିର, ଅର୍କ, ପ୍ରଭାକର,
ମାର୍ତଣ୍ଡୋ ଭାସ୍କରୋ ଭାନୁଶ୍ ଚିତ୍ରଭାନୁର୍ ଦିଵାକରଃ ରଵିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ ତେଷାଂ ଜ୍ଞେଯଃ ସାମାନ୍ଯନାମଭିଃ
ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ଭାସ୍କର, ଭାନୁ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, ଦିବାକର ଓ ରବି—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶଟି ସାଧାରଣ ନାମ ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଧାତା ଭଗଃ ପୂଷା ମିତ୍ରେନ୍ଦ୍ରୌ ଵରୁଣୋ ଽର୍ଯମା ଵିଵସ୍ଵାନ୍ ଅଂଶୁମାଂସ୍ ତ୍ଵଷ୍ଟା ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଦ୍ଵାଦଶଃ ସ୍ମୃତଃ
ବିଷ୍ଣୁ, ଧାତା, ଭଗ, ପୂଷା, ମିତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଅର୍ୟମା, ବିବସ୍ୱାନ୍, ଅଂଶୁମାନ୍, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ପର୍ଜନ୍ୟ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶଟି ନାମ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏତେ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯାଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସଦା ହ୍ଯ୍ ଏତେ ମାସୈର୍ ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ କ୍ରମାତ୍
ଏହିଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ସଦା ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଅନୁସାରେ କ୍ରମରେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୁସ୍ ତପତି ଚୈତ୍ରେ ତୁ ଵୈଶାଖେ ଚାର୍ଯମା ତଥା ଵିଵସ୍ଵାଞ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମାସେ ତୁ ଆଷାଢେ ଚାଂଶୁମାନ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଚୈତ୍ର ମାସରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି, ବୈଶାଖରେ ଆର୍ୟମାନ୍, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଏବଂ ଆଷାଢ଼ରେ ଅଂଶୁମାନ୍ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ପର୍ଜନ୍ଯଃ ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ଵରୁଣଃ ପ୍ରୌଷ୍ଠସଂଜ୍ଞକେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଶ୍ଵଯୁଜେ ମାସି ଧାତା ତପତି କାର୍ତ୍ତିକେ
ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ପର୍ଜନ୍ୟ, ପ୍ରୌଷ୍ଠପଦ ନାମକ ମାସରେ ବରୁଣ, ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଧାତୃ ଦେବତା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି।
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେ ତଥା ମିତ୍ରଃ ପୌଷେ ପୂଷା ଦିଵାକରଃ ମାଘେ ଭଗସ୍ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ ତ୍ଵଷ୍ଟା ତପତି ଫାଲ୍ଗୁନେ
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରେ ମିତ୍ର, ପୌଷରେ ପୂଷା, ମାଘ ମାସରେ ଭଗ ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଦେବତା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି।
ଶତୈର୍ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ ଵିଷ୍ଣୂ ରଶ୍ମିଭିର୍ ଦୀପ୍ଯତେ ସଦା ଦୀପ୍ଯତେ ଗୋସହସ୍ରେଣ ଶତୈଶ୍ ଚ ତ୍ରିଭିର୍ ଅର୍ଯମା
ବିଷ୍ଣୁ ସଦା ବାରଶ ଶତ ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି; ଆର୍ୟମାନ୍ ହଜାର ଓ ତିନିଶ ରଶ୍ମିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି।